سنڌ جو مٺو پاڻي زهريلو ڪيئن ٿي ويو ؟

سنڌ جي مٺي پاڻيءَ جا ذخيرا آلودگي، وڌندڙ لوڻياٺ، نيڪال جي ناقص نظام ۽ انتظامي غفلت جي ور چڙهيل آهن. مختلف وقتن تي جوڙيل ڪميشنن جي رپورٽن مطابق سنڌ ۾ مُھيا ٿيندڙ پاڻي پيئڻ لائق نہ رھيو آھي، پر ڪميشنن جي سفارشن توڙي عدالتي حڪمن تي ڪو بہ عمل نہ ٿيو ۽ ماڻھو اڄ بہ زھريلو پاڻي پيئڻ تي مجبور آھن.

نسيم بخاري

سنڌ جي مٺي پاڻيءَ جا ذخيرا، جيڪي صدين کان انساني زندگي، زراعت، باغن ۽ آبادين جي بقا جو بنياد رهيا آهن، اڄ ڪيترن ئي علائقن ۾ آلودگي، وڌندڙ لوڻياٺ، نيڪال جي ناقص نظام ۽ انتظامي غفلت جي ور چڙهيل آهن. شڪارپور ان بحران جو هڪ اهم مثال آهي، جتي مٺي پاڻيءَ جي تاريخي سڃاڻپ ۽ موجوده زميني حقيقت جي وچ ۾ وڏو فرق پيدا ٿي ويو آهي. پر هيءَ رڳو شڪارپور جي ڪهاڻي ناهي؛ سنڌ جي مختلف ضلعن ۾ پيئڻ جي پاڻيءَ جي معيار بابت سامهون ايندڙ رپورٽون هڪ وسيع عوامي مسئلي ڏانهن اشارو ڪن ٿيون.

سوال رڳو اهو ناهي ته پاڻي ڪيترو مٺو يا کارو آهي، پر اهو به آهي ته ان ۾ جراثيم، انساني ۽ جانورن جو گند، ڪيميائي مادا ۽ ٻيا نقصانڪار جزا ڪيتري مقدار ۾ موجود آهن. پاڻيءَ جي رنگ، ذائقي يا بوءِ مان ان جو اندازو نٿو لڳائي سگهجي. ان لاءِ سائنسي جاچ، باقاعده نگراني ۽ نتيجن کي عوام آڏو آڻڻ ضروري آهي.

اخباري رپورٽ: سنڌ جي 14 ضلعن ۾ پاڻيءَ بابت ڳڻتي جوڳا انگ اکر

روزاني ڊان 15 جولاءِ 2017ع تي سنڌ هاءِ ڪورٽ ۾ پيش ڪيل هڪ جاچ رپورٽ جي حوالي سان لکيو ته سنڌ جي 14 ضلعن مان گڏ ڪيل پاڻيءَ جي 460 نمونن مان لڳ ڀڳ 77 سيڪڙو انساني واپرائڻ لاءِ غير محفوظ هئا. جاچ ۾ ڪراچي، ٺٽو، حيدرآباد، ڄامشورو، ٽنڊو محمد خان، ٽنڊو الهيار، بدين، ميرپورخاص، ٿرپارڪر، نوابشاهه، خيرپور، سکر، شڪارپور ۽ لاڙڪاڻي کي شامل ڪيو ويو هو. شڪارپور ۾ ورتل 32 نمونن مان 25 پيئڻ لاءِ غير محفوظ قرار ڏنا ويا هئا.

ان کان هڪ ڏينهن پوءِ، 16 جولاءِ 2017ع تي ڊان جي ٻي رپورٽ ۾ پاڪستان ڪائونسل فار ريسرچ اِن واٽر ريسورسز (PCRWR) جي جاچ جا وڌيڪ تفصيل شايع ٿيا. ان رپورٽ موجب 460 نمونن مان 384، يعني 83.5 سيڪڙو، غير محفوظ هئا. رپورٽ ۾ پاڻيءَ جي پائپن ۽ فراهميءَ واري نظام ۾ گندي پاڻيءَ جي ملاوٽ، فلٽريشن ۽ ڪلورينيشن جي ناقص انتظام ۽ پمپنگ اسٽيشنن توڙي ٽينڪن ۾ گاھ گند گڏ ٿيڻ کي به مسئلن طور ڄاڻايو ويو.

هتي هڪ اهم وضاحت ضروري آهي: پهرين رپورٽ ۾ لڳ ڀڳ 77 سيڪڙو ۽ ٻي رپورٽ ۾ 83.5 سيڪڙو جو انگ ڏنل آهي. اهي ساڳي جاچ جي رپورٽنگ ۽ تجزئي جا مختلف انگ آهن؛ تنهنڪري انهن کي الڳ الڳ رپورٽن سان منسوب ڪرڻ گهرجي، نه ڪنهن هڪ موجوده سروي جا نتيجا سمجهڻ گهرجي. ٻئي رپورٽون 2017ع جون آهن ۽ اڄ جي صورتحال ڄاڻڻ لاءِ نئين جاچ جي ضرورت آهي.

شڪارپور جي پاڻيءَ ۾ اصل مسئلو ڇا آهي؟

شڪارپور جي پراڻي سڃاڻپ مٺي پاڻيءَ، باغن، زرخيز زمين ۽ شهري ثقافت سان جڙيل رهي آهي. شهر جي واڌ، وڌندڙ آبادي، نيڪال جي ناقص نظام، گندي پاڻيءَ جي بي ترتيب نيڪال ۽ زميني پاڻيءَ تي گھڻو ڀاڙڻ سبب هن قدرتي وسيلي تي دٻاءُ وڌيو آهي.

شهر جي مختلف پاسن تي نيڪال جو گندو پاڻي گڏ ٿيڻ، رهائشي آبادين جي ويجهو گندي پاڻيءَ جي کڏن  ۽ انهن جي مناسب صفائي يا مناسب بندوبست کان سواءِ ماحول ۾ پکڙجڻ جا خدشا ڊگهي عرصي کان بحث هيٺ رهيا آهن. حاجاڻا روڊ، بيگاري روڊ، شاهي باغ، باءِ پاس ۽ زرخيلي روڊ جي ڀرپاسي بابت مقامي سطح تي ٿيندڙ شڪايتن جي به سائنسي ۽ انتظامي جاچ ٿيڻ گهرجي. انهن هنڌن بابت هر دعويٰ کي موجوده زميني معائني ۽ سرڪاري رڪارڊ سان پرکڻ ضروري آهي.

جيڪڏهن گندين کڏن ، ٽٽل نيڪال جون لائينون يا غير محفوظ سيپٽڪ ٽئنڪون زميني پاڻيءَ جي ذخيري سان ڳنڍجي وڃن ته آلودگيءَ جو خطرو وڌي سگهي ٿو. ساڳئي وقت، زمين جي بناوت، پاڻيءَ جي سطح، قدرتي لوڻياٺ ۽ پاڻي ڪڍڻ جي مقدار به زميني پاڻيءَ جي معيار تي اثرانداز ٿين ٿا. تنهنڪري هر علائقي ۾ آلودگيءَ جو سبب هڪجهڙو سمجهڻ بدران مقامي جاچ ضروري آهي.

پاڻيءَ ۾ ٽي ڊي ايس (TDS)، يعني ڪُل حل ٿيل ٺوس مادا، وڌڻ سان پاڻيءَ جي لوڻياٺ ۽ ذائقي ۾ تبديلي اچي سگهي ٿي. پر ٽي ڊي ايس جو انگ اڪيلو پاڻيءَ جي محفوظ يا غير محفوظ هجڻ جو مڪمل فيصلو نٿو ڪري. پاڻيءَ ۾ جراثيم، آرسينڪ، نائٽريٽ، فلورائيڊ، ڪلورائيڊ، سختي ۽ ٻين ڪيميائي جزن جي جاچ به ضروري آهي.

واٽر ڪميشن جي جاچ: مسئلو رڳو دعويٰ نه، انگن اکرن ۾ به موجود هو

سنڌ ۾ صاف پاڻي لاء ڪميشن جوڙي وئي، جنهن جي سربراهي جسٽس محمد اقبال ڪلهوڙي ڪئي. ڪميشن پاڻيءَ جي معيار، پاڻيءَ جي فراهميءَ جي اسڪيمن، نيڪال جي نظام ۽ سرڪاري ادارن جي ڪارڪردگيءَ بابت جاچ ڪئي. ڪميشن جي رپورٽن ۽ عدالت ۾ پيش ڪيل مواد ۾ ڪيترن ئي علائقن جي پاڻيءَ جي معيار بابت گنڀير خدشا ظاهر ٿيا.

شڪارپور بابت ڪميشن جي جاچ جي تفصيلن ۾ هٿ جي پمپن مان ورتل پاڻيءَ جي نمونن ۾ ڪيميائي ۽ جراثيمي آلودگيءَ جا مسئلا سامهون آيا. 2017ع ۾ ڊان پاران شايع ڪيل رپورٽ ۾ شڪارپور جي 32 نمونن مان 25 غير محفوظ هجڻ جو انگ ڏنو ويو. اهو نتيجو ان ڳالهه جو ثبوت هو ته مسئلي کي رڳو ماڻهن جي شڪايت يا پاڻيءَ جي ذائقي تائين محدود ڪري نٿو سگهجي؛ ان لاءِ ليبارٽريءَ جي جاچ ۽ مستقل نگرانيءَ جي ضرورت هئي.

ڪميشن جي ڪم جو بنيادي مقصد به اهو هو ته پاڻيءَ جي فراهميءَ، نيڪال ۽ گندي پاڻيءَ جي علاج کي الڳ الڳ انتظامي معاملا سمجهڻ بدران هڪ گڏيل مسئلي طور ڏٺو وڃي. جيڪڏهن گندو پاڻي بنا علاج جي واهن، دريائن يا ٻين آبي وسيلن ۾ ڇوڙ ڪيو وڃي، يا فراهميءَ جي لائينن ۾ گندي پاڻيءَ جي ملاوٽ ٿئي، ته فلٽريشن پلانٽ جي موجودگي به پاڻمرادو محفوظ پاڻيءَ جي ضمانت نٿي بڻجي.

روزاني ڊان 2 فيبروري 2020ع تي رپورٽ ڪيو ته سپريم ڪورٽ سنڌ ۾ پاڻي ۽ صفائيءَ بابت قائم ڪميشن کي ختم ڪندي سنڌ حڪومت کي هدايت ڪئي ته پاڻيءَ جي وسيلن ۽ صفائيءَ بابت ڪميشن جون سفارشون لاڳو ڪيون وڃن. عدالت چيف سيڪريٽري ۽ صوبائي قانوني آفيسر کان هڪ مهيني اندر عملدرآمد بابت جامع رپورٽ به گهري هئي. عدالت مختلف ضلعن ۾ عملدرآمد جي صورتحال بابت رپورٽون حاصل ڪرڻ لاءِ ڊويزنل ڪمشنرن جي ڪردار جو به ذڪر ڪيو.

هيءَ ڳالهه خاص اهميت رکي ٿي ته ڪميشن جي سفارش ۽ ان تي عملدرآمد ٻه الڳ مرحلا آهن. رپورٽ تيار ٿيڻ، عدالت ۾ پيش ٿيڻ يا ڪنهن اجلاس ۾ ان جو ذڪر ٿيڻ سان عوام کي صاف پاڻي نٿو ملي. اصل نتيجو تڏهن نڪرندو، جڏهن پاڻيءَ جا ذريعا محفوظ ٿين، نيڪال جو نظام بهتر ٿئي، گندي پاڻيءَ جو علاج ٿئي، فلٽريشن پلانٽ صحيح نموني هلن ۽ انهن جي ڪارڪردگيءَ جي آزادانه تصديق ٿئي.

ڪميشن جي سفارشَن بابت سرڪاري رڪارڊ مان هر اسڪيم، منصوبي، بجيٽ ۽ مڪمل ٿيل ڪم جي تفصيل الڳ الڳ حاصل ڪرڻ گهرجي. پراڻن مضمونن ۾ ذڪر ڪيل منصوبن يا انگن اکرن کي موجوده مڪمل ٿيل ڪمن جو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي، جيستائين لاڳاپيل سرڪاري رپورٽ، خرچن جو حساب ۽ زميني تصديق موجود نه هجي.

2024ع ۾ سنڌ هاءِ ڪورٽ جو سوال: نيون ڪميٽيون يا پراڻين سفارشَن تي عمل؟

پاڻيءَ جي مسئلي بابت عدالتي ڳڻتي 2020ع کان پوءِ به ختم نه ٿي. روزاني ڊان 26 مارچ 2024ع تي رپورٽ ڪيو ته سنڌ هاءِ ڪورٽ صاف پاڻيءَ جي فراهميءَ بابت حڪومت پاران نئين اسٽيرنگ ڪميٽي ٺاهڻ واري تجويز تي تحفظات ظاهر ڪيا ۽ چيف سيڪريٽريءَ کان واٽر ڪميشن جي سفارشَن تي ٿيل اڳڀرائيءَ بابت رپورٽ طلب ڪئي. عدالت جي مشاهدي موجب پيش ڪيل رپورٽن مان صاف پاڻيءَ جي فراهمي ۽ آلودگيءَ جي ذريعن کي روڪڻ لاءِ سنجيده عملدرآمد ظاهر نه ٿي رهيو هو. رپورٽ ۾ گندي نيڪال، صنعتي ۽ طبي فضلي جي علاج کان سواءِ آبي وسيلن ۾ ڇوڙ ٿيڻ جا مسئلا به بيان ڪيا ويا.

هيءَ ڪارروائي صاف پاڻيءَ جي مسئلي بابت هڪ اصولي سوال کي ٻيهر سامهون آڻي ٿي: جڏهن ڪميشن سفارشون ڏئي چڪي هجي ۽ عدالت عملدرآمد لاءِ هدايتون ڏئي چڪي هجي، ته پوءِ نئين ڪميٽي ٺاهڻ کان اڳ پراڻي ڪم جو حساب ڇو نه ڏنو وڃي؟ ڪهڙيون سفارشون مڪمل ٿيون، ڪهڙيون اڌوريون آهن، ڪهڙيون نظرانداز ٿيون ۽ ڪهڙن آفيسرن يا ادارن کي ذميواري ڏني وئي هئي؟ انهن سوالن جا جواب عوامي رڪارڊ ۾ موجود هجڻ گهرجن.

پاڻيءَ جي معيار بابت تازو علمي مواد به ان مسئلي کي اهم بڻائي ٿو. اپريل 2026ع ۾ Journal of Hospital Infection ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي ۾ سنڌ جي 26 ضلعن جي 136 سرڪاري صحت مرڪزن مان ورتل 280 پاڻيءَ جي نمونن جو تجزيو ڪيو ويو. مطالعي موجب 30 سيڪڙو نمونن ۾ ٽي ڊي ايس مقرر ڪيل حدن کان وڌيڪ هو، جڏهن ته 76.3 سيڪڙو نمونن ۾ ڪوليفارم بيڪٽيريا ۽ 18.6 سيڪڙو ۾ اي ڪولي (E. coli) جي موجودگي رپورٽ ڪئي وئي. مطالعي ۾ شڪارپور کي انهن ضلعن ۾ شامل ڪيو ويو، جتي ٽي ڊي ايس جي وڌيل مقدار بابت خاص ڳڻتي ظاهر ٿي.

هن تحقيق کي سمجهڻ وقت هڪ اهم حد ذهن ۾ رکڻ گهرجي: هيءَ جاچ سرڪاري صحت مرڪزن ۾ استعمال ٿيندڙ پاڻيءَ بابت هئي، تنهنڪري ان جا نتيجا سڄي شڪارپور يا سڄي سنڌ جي هر گهر جي پاڻيءَ جي موجوده معيار جو سڌو متبادل ناهن. البت، 2026ع جي هن تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو ته سنڌ ۾ پاڻيءَ جي ڪيميائي ۽ جراثيمي معيار جي نگراني اڃا به هڪ اهم ضرورت آهي.

ان ئي مهيني، 7 آڪٽوبر 2026ع تي ڊان جي هڪ ٻي رپورٽ ۾ ڄاڻايو ويو ته حيدرآباد ڊويزن جي ڪمشنر جي صدارت هيٺ اجلاس ۾ سنڌو درياهه جي مختلف هنڌن تان ورتل نمونن بابت عملدارن ٽي ڊي ايس جا انگ 595 کان 600 ٻڌايا، جن کي هنن مقرر ڪيل معيار اندر قرار ڏنو. اجلاس ۾ باقاعده نمونا وٺڻ ۽ درياهه ڀرسان صنعتي علاج جا پلانٽ هلندڙ رکڻ تي زور ڏنو ويو.

پر درياهه جي ڪجهه هنڌن تان ورتل نمونن جا اهي انگ شڪارپور جي زميني پاڻيءَ جي معيار جو ثبوت ناهن. سنڌو درياهه جي سطح واري پاڻيءَ ۽ شڪارپور جي هٿ جي پمپن يا گهرن ۾ استعمال ٿيندڙ زميني پاڻيءَ جا ذريعا، حالتون ۽ جاچ جا نتيجا الڳ ٿي سگهن ٿا. ان ڪري هر ضلعي ۽ هر قسم جي پاڻيءَ جي ذريعي بابت الڳ ۽ تازيون رپورٽون جاري ڪرڻ گهرجن.

شڪارپور جي پاڻي، صفائي ۽ ماحولياتي مسئلن بابت وزير علي ابڙو پاران داخل ڪرايل درخواست جو ذڪر به هن بحث جو اهم حصو آهي. مهيا ڪيل تفصيلن موجب، درخواست ۾ بزرگن جي مزار ۽ ڀرپاسي جي گندي پاڻيءَ جي نيڪال سميت شهر جي مسئلن بابت عدالتي مداخلت گهري وئي هئي. درخواست داخل ٿيڻ کان پوءِ ڪيترائي سال گذرڻ باوجود جيڪڏهن لاڳاپيل ادارن کان گهربل رپورٽون نه مليون آهن يا حڪمن تي عملدرآمد واضح ناهي، ته اهو معاملو دستاويزي جاچ ۽ قانوني پيرويءَ جو تقاضائو آھي

 درخواستگذار جو وڪيل عدالتي رڪارڊ جي روشنيءَ ۾ مناسب قانوني قدم، توهينِ عدالت جي درخواست  به داخل ڪري سگهي ٿو،

اهم ڳالهه اها آهي ته شهريءَ پاران عوامي مفاد ۾ کنيل قانوني قدم جو نتيجو ڪهڙو نڪتو. جيڪڏهن شهري عدالت ڏانهن رجوع ڪري، ادارن کي نوٽيس جاري ٿين، رپورٽون گهريون وڃن، پر زميني مسئلو برقرار رهي، ته پوءِ عدالتي حڪمن جي اثرائتي نگرانيءَ بابت سنجيده سوال پيدا ٿين ٿا.

پاڻيءَ جي حفاظت لاءِ رڳو کڏا نه پر ٽريٽمينٽ پلانٽ کپن

سنڌ ۾ پاڻيءَ جي بحران جو حل  نون آر او پلانٽس، انھن جي صحيح ڊيزائن، بجلي، فلٽرن جي تبديلي، سار سنڀال، عملي جي موجودگي، پاڻيءَ جي ماخذ ۽ تيار ٿيل پاڻيءَ جي باقاعده جاچ تي آهي. جيڪڏهن پلانٽ بند هجي، فلٽر تبديل نه ٿين يا پاڻيءَ جي جراثيمي جاچ نه ٿئي ته رڳو پلانٽ جي موجودگي عوام جي صحت جي ضمانت نٿي بڻجي.

ان سان گڏ نيڪال جي نظام کي درست ڪرڻ لازمي آهي. شهرن ۾ گندي پاڻيءَ جي لائينن، پيئڻ جي پاڻيءَ جي پائپن ۽ نيڪال جي نالن جي نقشي سازي ٿيڻ گهرجي. جتي ٻنهي نظامن جي ملاوٽ جو امڪان هجي، اتي ترجيحي بنيادن تي مرمت ڪئي وڃي. گندي پاڻيءَ جي کڏن  ۽ کليل نالن کي رهائشي آبادين ۽ پاڻيءَ جي ذخيرن کان محفوظ فاصلي تي رکڻ، ۽ ممڪن هجي ته گندي پاڻيءَ جو سدباب ڪري پوءِ نيڪال ڪرڻ ضروري آهي.

سنڌ حڪومت ۽ لاڳاپيل ادارن لاءِ عملي تجويزون

پهريون: شڪارپور سميت هر ضلعي ۾ نئين پاڻيءَ جي جاچ. PCRWR يا ڪنهن ٻئي بااختيار ۽ آزاد ليبارٽريءَ ذريعي هٿ جي پمپن، پاڻيءَ جي فراهميءَ جي اسڪيمن، آر او پلانٽن، اسپتالن، اسڪولن ۽ عوامي هنڌن تان نمونا ورتا وڃن. نتيجن ۾ ٽي ڊي ايس سان گڏ جراثيم، اِي ڪولي، آرسينڪ، نائٽريٽ، فلورائيڊ، ڪلورائيڊ ۽ ٻيا لاڳاپيل معيار شامل ڪيا وڃن.

ٻيو: نتيجن جي عوامي اشاعت. هر نموني جي تاريخ، هنڌ، پاڻيءَ جو ذريعو، جاچ ڪندڙ ليبارٽري، نتيجا ۽ لاڳو معيار ضلعي سطح تي عوام لاءِ دستياب ڪيا وڃن. رپورٽون رڳو آفيسن ۾ رکڻ بدران ويب سائيٽن ۽ مقامي ميڊيا وسيلي شايع ڪيون وڃن.

ٽيون: واٽر ڪميشن جي سفارشَن جو ضلعي وار آڊٽ. سنڌ حڪومت هر ضلعي بابت ٻڌائي ته ڪهڙيون سفارشون مڪمل ٿيون، ڪهڙين تي ڪم جاري آهي ۽ ڪهڙيون اڃا شروع ئي ناهن ٿيون. ان سان گڏ خرچ ٿيل رقم، مڪمل ٿيل اسڪيمون، فعال فلٽريشن پلانٽ ۽ انهن جي جاچ جا نتيجا به سامهون آندا وڃن.

چوٿون: گندي پاڻيءَ جي نيڪال ۽ علاج کي اوليت. شڪارپور جي نيڪال واري نظام جو فني سروي ڪيو وڃي. گندي پاڻيءَ جي تلائن، نالن ۽ رهائشي آبادين جي وچ ۾ ممڪن آلودگيءَ جا رستا سڃاتا وڃن. صنعتي، طبي ۽ شهري گندي پاڻيءَ کي بنا علاج جي آبي وسيلن ۾ ڇوڙ ڪرڻ خلاف قانون موجب ڪارروائي ڪئي وڃي.

پنجون: فلٽريشن پلانٽن جي آزادانه جاچ. هر پلانٽ جي ڪارڪردگيءَ، بجليءَ، فلٽرن، ڪلورينيشن، عملي ۽ سار سنڀال جو رڪارڊ رکيو وڃي. پلانٽ مان نڪرندڙ پاڻيءَ جا نمونا باقاعدي وٺي نتيجا عوامي ڪيا وڃن. غير فعال پلانٽن بابت ذميوار اداري کان لکت ۾ وضاحت گهري وڃي.

ڇهون: عدالتي حڪمن تي عملدرآمد جي نگراني. چيف سيڪريٽري، لاڳاپيل ڊپٽي ڪمشنرن، پبلڪ هيلٿ انجنيئرنگ، ميونسپل ادارن، سنڌ انوائرنمينٽل پروٽيڪشن ايجنسي ۽ ٻين ذميوار ادارن لاءِ واضح ڪم، مدي ۽ رپورٽنگ جو نظام مقرر ڪيو وڃي. عدالتي حڪم جي مبينا ڀڃڪڙيءَ جي صورت ۾ معاملو اصل عدالتي رڪارڊ ۽ قانون موجب اڳتي وڌايو وڃي.

ستون: عوامي شڪايتن جو اثرائتو نظام. هر ضلعي ۾ صاف پاڻيءَ بابت شڪايتن لاءِ رابطي جو مرڪز قائم ڪيو وڃي، جتي شڪايت جي وصولي، جاچ ۽ حل جي تاريخ رڪارڊ ٿئي. اسڪولن، اسپتالن ۽ غريب آبادين کي محفوظ پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ اوليت ڏني وڃي.

اٺون: زميني پاڻيءَ جي ڊگهي مدي واري حفاظت. زميني پاڻيءَ جي سطح، لوڻياٺ، ڪيميائي معيار ۽ پاڻي ڪڍڻ جي مقدار بابت مسلسل ڊيٽا گڏ ڪئي وڃي. جتي زميني پاڻي قدرتي طور کارو يا ڪيميائي جزن سان متاثر هجي، اتي ان کي رڳو جراثيم ڪش ڪرڻ بدران مناسب متبادل ذريعو ۽ علائقي جي ضرورتن موجب علاج جو طريقو اختيار ڪيو وڃي.

نتيجو: پاڻيءَ جي بحران جو حل رپورٽن کان اڳتي آهي

سنڌ جو مٺو پاڻي زهريلو يا غير محفوظ ٿيڻ رڳو ماحولياتي مسئلو ناهي؛ اهو انساني صحت، بنيادي حقن، سرڪاري جوابدهي ۽ ايندڙ نسلن جي بقا سان لاڳاپيل سوال آهي. شڪارپور جي تاريخي سڃاڻپ، ڊان جون 2017ع واريون رپورٽون، واٽر ڪميشن جي جاچ، سپريم ڪورٽ جون 2020ع واريون هدايتون، سنڌ هاءِ ڪورٽ جي 2024ع واري ڪارروائي ۽ 2026ع جي نئين تحقيقي مطالعي کي گڏ پڙهڻ سان هڪ ڳالهه واضح ٿئي ٿي: پاڻيءَ جي حفاظت لاءِ دعوائن بدران تصديق ٿيل نتيجن جي ضرورت آهي.

حڪومت کي گهرجي ته هر ضلعي جي پاڻيءَ جي معيار بابت تازو ۽ قابلِ اعتماد رڪارڊ جاري ڪري، واٽر ڪميشن جي سفارشَن تي عملدرآمد جو حساب ڏئي، نيڪال ۽ فلٽريشن جي نظام کي فعال بڻائي ۽ ذميوار ادارن جي ڪارڪردگيءَ کي عوام آڏو جوابده ڪري.

شڪارپور جي مٺي پاڻيءَ کي محفوظ ڪرڻ لاءِ رڳو شهر جي پراڻي سڃاڻپ ياد ڪرڻ ڪافي ناهي؛ ان سڃاڻپ کي بچائڻ لاءِ سائنسي جاچ، فني منصوبابندي، شفاف خرچ، قانوني عملدرآمد ۽ مسلسل عوامي نگرانيءَ جي ضرورت آهي. سنڌ جي هر شهريءَ کي صاف پاڻي ملڻ گهرجي، ۽ ان حق جي ضمانت ڪاغذن ۾ نه، پر ماڻهن جي گهرن، اسڪولن ۽ اسپتالن ۾ پهچندڙ محفوظ پاڻيءَ مان نظر اچڻ گهرجي.

______________

نسيم بخاري سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن شڪارپور برانچ جو لائيف ٽائيم ميمبر آهي. هو سنڌي ادبي سنگت شڪارپور برانچ جو چار ڀيرا سيڪريٽري رهي چڪو آهي. گذريل ٽيهه سالن کان سنڌي اخبارن ۽ رسالن ۾ باقاعدگي سان ڪالم لکي رهيو آهي. ماضيءَ ۾ هو ماهوار رسالي ”وک“  شڪارپور جو ايڊيٽر پڻ رهي چڪو آهي