صلاحيت ۽ قابليت ڪنهن هڪ شهر يا علائقي جي جاگير ناهي. ٿر جي واريءَ مان نڪرندڙ شاگرد جڏهن سڄي سنڌ جي ميرٽ ۾ پنهنجي جاءِ ٺاهي سگهي ٿو تہ اهو اسان سڀني لاءِ اميد ۽ فخر جي ڳالھ هجڻ گهرجي. تنهنڪري، ڪراچيءَ جو ٽاپ 20 کان ٻاهر رهجي وڃڻ ڪنهن شهر جي ناڪاميءَ جو سرٽيفڪيٽ نہ، پر هڪ سنجيده تعليمي سوال ضرور آهي. ڪراچيءَ وٽ بهترين تعليمي ادارا، هزارين استاد ۽ لکين شاگرد موجود آهن. ضرورت ان ڳالھ جي آهي تھ انهن وسيع وسيلن کي معياري تعليم، تحقيق، مسلسل ڪارڪردگيءَ جي جائزي ۽ موثر تعليمي نگرانيءَ سان ڳنڍيو وڃي. سوال اهو ناهي تہ ڪهڙي شهر وٽ وڌيڪ تعليمي سهولتون موجود آهن؟ سوال اهو آهي تہ ڪهڙو تعليمي نظام پنهنجي اسڪولن مان سوچيندڙ، سمجهدار، سوال ڪندڙ ۽ مسئلا حل ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ شاگرد پيدا ڪري رهيو آهي؟ نفرت، نسلي امتياز يا اڳواٽ قائم ڪيل مفروضن جي بنياد تي ايم ڊي ڪيٽ جهڙي ٽيسٽ بابت غيرضروري اعتراض اٿارڻ بدران، نتيجن مان سکڻ جي ضرورت آهي.
سڪندر گلاب سومرو
سنڌ جي ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليجز ايڊميشن ٽيسٽ (ايم ڊي ڪيٽ) 2026ع جا نتيجا اسان جي تعليمي نظام لاءِ رڳو انگن اکرن جي هڪ فهرست ناهن، پر هڪ اهڙو آئينو آهن، جنهن ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جي تعليمي ڪارڪردگي، ادارن جي معيار، استادن جي صلاحيتن، ٽيوشن ۽ ڪوچنگ سينٽرن جي ڪارڪردگي، والدين جي اميدن ۽ شاگردن جي محنتن جا ڪيترائي پاسا نمايان ٿين ٿا. ساڳيي وقت، اهي نتيجا اسان جي سامهون ڪجھ اهم سوال بہ آڻين ٿا. هن ڀيري سڀ کان وڌيڪ ڌيان ڇڪائيندڙ ڳالھ اها آهي تہ ٿرپارڪر جهڙي پٺتي پيل ضلعي جا پنج شاگرد سنڌ جي ٽاپ 20 ۾ شامل ٿيا آهن جڏهن تہ ڪراچيءَ جو هڪ بہ شاگرد ٽاپ 20 ۾ جاءِ نہ ٺاهي سگهيو. ٽاپ 50 ۾ ٿرپارڪر جا 12، جڏهن تہ ڪراچيءَ جا 7 شاگرد شامل آهن. ٽاپ 100 ۾ ڪراچيءَ جا 18، ٽاپ 500 ۾ 111 ۽ ٽاپ 1000 ۾ 210 شاگرد موجود آهن.
انهن انگن اکرن مان سوال پيدا ٿئي ٿو تہ سنڌ جو سڀ کان وڏو، معاشي طور سگھارو ۽ جديد تعليمي سهولتن سان ڀرپور شهر ڪراچي انتهائي مٿاهين ميرٽ تي ڇو پوئتي رهجي ويو؟ پر ان سوال کي سمجهڻ لاءِ سڀ کان پهرين هڪ ڳالھ چِٽي ڪرڻ ضروري آهي: هن نتيجي جي بنياد تي ھي الزام لڳائڻ يا ثابت ڪرڻ درست نہ ٿيندو تہ ڪراچيءَ جي مجموعي تعليمي ڪارڪردگي خراب ٿي وئي آهي. ڪراچيءَ مان 9,505 اميدوار ايم ڊي ڪيٽ ۾ ويٺا، جن مان 5,492 ڪامياب ٿيا؛ يعني ڪاميابيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 57.8 سيڪڙو رهي. ٽاپ 100 ۾ 18، ٽاپ 200 ۾ 37، ٽاپ 500 ۾ 111 ۽ ٽاپ 1000 ۾ 210 ڪراچيءَ جا شاگرد شامل آهن. تنهنڪري، اصل سوال ڪامياب اميدوارن جي کوٽ جو نہ، پر انتهائي مٿاهين ميرٽ تي غيرمعمولي ڪارڪردگيءَ جي گهٽتائي جو آهي. ٻئي پاسي، ٿرپارڪر مان 1,027 شاگردن ايم ڊي ڪيٽ ڏنو، جن مان 613 ڪامياب ٿيا. يعني رپورٽ ٿيل ڪاميابيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 59.7 سيڪڙو آهي. وڌيڪ اهم ڳالھ اها آهي تھ انهن مان پنج شاگرد ٽاپ 20 ۽ 12 ٽاپ 50 ۾ پهتا. ٽاپ 20 ۾ شامل ٿرپارڪر جي شاگردن 176 کان وڌيڪ نمبر حاصل ڪيا. هيءَ ڪارڪردگي اسان کي هڪ اهم سبق ڏئي ٿي: اعليٰ تعليمي ڪارڪردگي صرف وڏين عمارتن، مهانگين اڪيڊمين، پُرآسائش ڪوچنگ سينٽرن يا شهري ماحول جي پيداوار ناهي. جيڪڏهن محدود وسيلن واري علائقي مان ڪو شاگرد 180 مان 176، 177، 178 يا 179 نمبر (شڪارپور جي اميدوار ماھيما تلريجا) حاصل ڪري سگهي ٿو تہ پوءِ سوال صرف اهو نہ هجڻ گهرجي تہ ان شاگرد وٽ ڪهڙيون سهولتون هيون؛ سوال اهو بہ هجڻ گهرجي تہ سندس تعليمي ماحول ۾ ڪهڙي اهڙي شئي موجود هئي جيڪا سندس ڪارڪردگيءَ کي ايترو مٿي کڻڻ ۾ مددگار ثابت ٿي.
ممڪن آهي تہ ان ڪاميابيءَ پٺيان باصلاحيت استاد، والدين جي حوصلا افزائي، شاگرد جي مسلسل محنت، مقابلي جو جذبو، محدود آپشنز سبب تعليم تي وڌيڪ ڌيان يا مخصوص اسڪولن ۽ استادن جي غيرمعمولي محنت شامل هجي. پر اهي سڀئي في الحال امڪاني سبب آهن. انهن بابت حتمي راءِ قائم ڪرڻ کان اڳ باقاعده سماجي ۽ تعليمي تحقيق ٿيڻ گهرجي. رڳو ٿر جي شاگردن کي مبارڪون ڏيڻ يا نتيجن کي تڪراري بڻائڻ يا ڪراچيءَ جي ڪجھ سياسي ۽ مذهبي جماعتن جي پريس ڪانفرنسن تي چٿر ڪرڻ سان مسئلي جي حقيقت تائين پهچي نٿو سگهجي. ساڳيءَ طرح ڪراچيءَ جي نتيجي کي شهر جي مجموعي تعليمي ناڪامي قرار ڏيڻ بہ يا نتيجن کي تڪراري بڻائڻ بہ مناسب ناهي. ڪراچيءَ جي صورتحال کي سمجهڻ لاءِ سڀ کان اهم نقطو اهو آهي تہ هتي تعليمي ادارن جي وڏي گهڻائي موجود آهي پر، معيار ۾ واضح عدم تسلسل بہ آهي. سرڪاري، نيم سرڪاري، خانگي، انگريزي ميڊيم، ڪيڊٽ، انٽرنيشنل ۽ مختلف نصاب وارا هزارين ادارا موجود آهن. بظاهر اها وڏي سهولت آهي پر، ان جو ٻيو پاسو اهو آهي تہ تعليمي معيار هر هنڌ هڪجهڙو ناهي. هڪ ئي شهر ۾ ڪجھ ادارا جديد ۽ اعليٰ معيار جون سهولتون فراهم ڪن ٿا جڏهن تہ ڪيترائي اسڪول بنيادي تعليمي ضرورتون بہ پوريون نٿا ڪن. صرف انگريزيءَ ۾ گفتگو ڪرائڻ يا جديد عمارتون ۽ سهولتون فراهم ڪرڻ سان معياري تعليم پيدا نٿي ٿئي. اصل سوال اهو آهي تہ ٻار کي ڪيتري حد تائين سمجهڻ، سوچڻ، سوال ڪرڻ، تجزيو ڪرڻ ۽ مسئلو حل ڪرڻ سيکاريو وڃي ٿو. هتي هڪ ٻيون اهم فرق بہ سمجهڻ گهرجي: امتحان پاس ڪرڻ ۽ اعليٰ ميرٽ حاصل ڪرڻ ٻہ مختلف شيون آهن. ايم ڊي ڪيٽ ۾ گهٽ ۾ گهٽ گهربل نمبر حاصل ڪري پاس ٿيڻ ۽ 175 کان وڌيڪ نمبر وٺي ٽاپ ميرٽ ۾ اچڻ ساڳي نوعيت جي ڪارڪردگي ناهي. ڪراچيءَ جو 57.8 سيڪڙو پاسنگ ريٽ ٻڌائي ٿو تہ وڏي تعداد ۾ شاگرد امتحان جي معيار تي پورا لهن ٿا، پر ٽاپ ميرٽ لاءِ رڳو پاس ٿيڻ ڪافي ناهي. اتي سمجھداري، رفتار، درستگي، وقت جو صحيح استعمال ۽ انتهائي مضبوط تياري گهربل هوندي آهي. اسان کي رٽڻ ۽ ڪوچنگ ڪلچر جي فائدن ۽ نقصانن جو بھ سنجيدگيءَ سان ڇيد ڪرڻ گهرجي. اسان جي تعليمي نظام جو هڪ وڏو مسئلو اهو آهي تہ ڪيترن ئي هنڌن تي امتحان کي سمجهڻ بدران امتحان کي ”مينيج“ ڪرڻ تي وڌيڪ زور ڏنو وڃي ٿو. ايم ڊي ڪيٽ جهڙي پيشيوراڻي ٽيسٽ ۾ شاگرد کان بايولاجي، ڪيمسٽري ۽ فزڪس جا تصور سمجهڻ سان گڏ سوال کي تيزيءَ سان پڙهڻ، تجزيو ڪرڻ ۽ صحيح جواب چونڊڻ جي صلاحيت بہ گهربل هوندي آهي. جيڪڏهن ڪوچنگ جو مقصد رڳو ايم سي ڪيوز ياد ڪرائڻ، گذريل پيپر حل ڪرائڻ ۽ ٽيسٽ اسڪور وڌائڻ هجي تہ شاگرد شايد عام سطح تي ڪامياب ٿي سگهي پر، ٽاپ 20 جهڙي انتهائي مقابلي واري سطح تي سمجھداري، تجزياتي صلاحيت ۽ تنقيدي سوچ وڌيڪ اهم ٿي وڃن ٿا.
ڪراچيءَ جي شاگردن کي درپيش سماجي ۽ معاشي دٻائن کي بہ نظرانداز نٿو ڪري سگهجي. هي هڪ وڏو، مصروف ۽ شديد مقابلي وارو شهر آهي، جتي شاگردن کي تعليم سان گڏ ڪيترن ئي ٻين دٻائن کي بہ منهن ڏيڻو پوي ٿو. ڪجھ خاندانن ۾، ٻارن کان تمام گهڻيون اميدون رکيون وڃن ٿيون، جڏهن تہ ڪجھ شاگردن کي اسڪول، ٽيوشن، ڪوچنگ، ٽرانسپورٽ ۽ گهر جي مختلف مسئلن کي گڏ کڻي هلڻو پوي ٿو. ان جي ابتڙ، محدود وسيلن واري علائقي ۾ ڪڏهن ڪڏهن شاگرد ۽ خاندان هڪ مخصوص مقصد تي وڌيڪ مرڪوز ٿي وڃن ٿا. پر اهو بہ حل نہ آهي. تنهنڪري، ”ٿر اڳتي، ڪراچي پٺتي ڇو؟“ وارو سوال ڀلي هڪ مفروضو هجي، پر ان سوال ۾ موجود تعليمي اشارن تي ضرور سوچڻ گهرجي. خاص طور تي ڪراچيءَ جي آبادي ۽ شاگردن جي وڏي تعداد جي نسبت سان سرڪاري اسڪولن جي تعداد، معيار ۽ نتيجن جو باقاعده جائزو وٺڻ ضروري آهي. جيستائين سرڪاري اسڪولن ۾ سائنس، رياضي ۽ انگريزيءَ جا مضبوط استاد، باقاعده اسيسمينٽ، ليبارٽري ورڪ، استادن جي مسلسل تربيت، موثر تعليمي نگراني ۽ بورڊ امتحانن جي معيار تي سنجيده ڌيان نہ ڏنو ويندو، تيستائين وڏي آبادي مان وڏي تعداد ۾ اعليٰ ميرٽ وارا شاگرد پيدا ڪرڻ ڏکيو رهندو. اصل مقابلو مهانگن اسڪولن ۽ ڪوچنگ سينٽرن جي وچ ۾ نہ، پر سڄي تعليمي نظام جي معيار ۾ هجڻ گهرجي. ياد رکڻ گهرجي تہ صلاحيت ۽ قابليت ڪنهن هڪ شهر يا علائقي جي جاگير ناهي. ٿر جي واريءَ مان نڪرندڙ شاگرد جڏهن سڄي سنڌ جي ميرٽ ۾ پنهنجي جاءِ ٺاهي سگهي ٿو تہ اهو اسان سڀني لاءِ اميد ۽ فخر جي ڳالھ هجڻ گهرجي. تنهنڪري، ڪراچيءَ جو ٽاپ 20 کان ٻاهر رهجي وڃڻ ڪنهن شهر جي ناڪاميءَ جو سرٽيفڪيٽ نہ، پر هڪ سنجيده تعليمي سوال ضرور آهي. ڪراچيءَ وٽ بهترين تعليمي ادارا، هزارين استاد ۽ لکين شاگرد موجود آهن. ضرورت ان ڳالھ جي آهي تھ انهن وسيع وسيلن کي معياري تعليم، تحقيق، مسلسل ڪارڪردگيءَ جي جائزي ۽ موثر تعليمي نگرانيءَ سان ڳنڍيو وڃي. سوال اهو ناهي تہ ڪهڙي شهر وٽ وڌيڪ تعليمي سهولتون موجود آهن؟ سوال اهو آهي تہ ڪهڙو تعليمي نظام پنهنجي اسڪولن مان سوچيندڙ، سمجهدار، سوال ڪندڙ ۽ مسئلا حل ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ شاگرد پيدا ڪري رهيو آهي؟ نفرت، نسلي امتياز يا اڳواٽ قائم ڪيل مفروضن جي بنياد تي ايم ڊي ڪيٽ جهڙي ٽيسٽ بابت غيرضروري اعتراض اٿارڻ بدران، نتيجن مان سکڻ جي ضرورت آهي. جيڪڏهن هي ٽيسٽ گذريل ٽن سالن دوران ميرٽ جي بنياد کي مضبوط ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري رهي آهي تہ ان کي وڌيڪ شفاف، قابلِ اعتماد ۽ تحقيق تي ٻڌل بڻائڻ ئي بهتر رستو آهي. اعتراضن، دٻائن ۽ غيرضروري تڪرارن جو سڀ کان وڏو نقصان انهن شاگردن کي پهچي سگهي ٿو جيڪي پنهنجي محنت، قابليت ۽ ميرٽ جي بنياد تي اڳتي وڌڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهن. انهن جي مستقبل سان کيڏڻ بدران، اسان کي گڏجي اهڙو تعليمي نظام جوڙڻ گهرجي جيڪو شهر، ضلعي، طبقي يا وسيلن جي فرق کان مٿانهون ٿي هر باصلاحيت شاگرد کي اڳتي وڌڻ جو منصفاڻو موقعو فراهم ڪري.
__________
سڪندر گلاب سومرو فري لانس ليکڪ آھي
