سنڌي ساھت جو سچو خادم: سنڌ جي ساھتي شھر ڀريا ۾ جنم وٺندڙ سُندر اڳناڻي
سنڌي ٻولي، ادب، ڊراما نگاري ۽ ثقافت جي شاندار تاريخ ۾ سُندر اڳناڻيءَ جو نالو انهن شخصيتن ۾ ڳڻيو وڃي ٿو، جن پنهنجي سڄي حياتي ٻوليءَ جي واڌاري ۽ تحفظ لاءِ وقف ڪري ڇڏي. ھُن سنڌ کان پوءِ راجستان توڙي سموري هندستان ۾ سنڌي ادب جي شمع روشن رکي. ھُو حيرت انگيز شخصيت جو مالڪ ھو ۽ ھڪ ئي وقت پنجن شعبن ۾ مھارت سبب کيس فائيو اِن وَن Five-in-One سڏيو ويندو ھو. ھُو ھڪ ئي وقت ڪھاڻيڪار، ڊراما نگار، چترڪار، ڪارٽونسٽ ۽ ثقافتي آرگنائيزر ھو.
ليکڪا: جينتي ارجن داس ٺڪر ”مٺي“
سُدر اڳناڻي سنڌي ادب، ٿيٽر ۽ ثقافت جو جڳ مشهور ۽ حيرت انگيز حد تائين ورسٽائل نالو هو. هُن 1 آڪٽوبر 1936ع تي سنڌ جي ساھتي پرڳڻي جي ضلعي نوابشاهه جي تاريخي شهر ڀريا ۾ جنم ورتو. ورهاڱي کان پوءِ هن جئپور (راجستان) کي پنهنجو مسڪن بنايو ۽ سنڌي ادب ۽ ثقافت جو هڪ مضبوط ٿنڀو بنجي اُڀريو.
سُندر اگناڻي بي اَي ۽ آر ڊي ايس آنرس جون سَندون حاصل ڪيون. سندس حياتيءَ جي رڪارڊ مان خبر پوي ٿي ته هُن لنڊن مان چترڪاريءَ ۾ بہ ڊپلوما حاصل ڪئي هئي. پيشي جي لحاظ کان هُوگارمينٽس جو ايڪسپورٽر هو، پر سندس روح سنڌي ادب، ٿيٽر، آرٽ ۽ ثقافت سان واڳيل هو.
ھُو حيرت انگيز شخصيت جو مالڪ ھو ۽ ھڪ ئي وقت پنجن شعبن ۾ مھارت سبب کيس فائيو اِن وَن Five-in-One سڏيو ويندو ھو. ھُو ھڪ ئي وقت ڪھاڻيڪار، ڊراما نگار، چترڪار، ڪارٽونسٽ ۽ ثقافتي آرگنائيزر ھو.
سُندر اڳناڻي آل انڊيا ريڊيو جئيپور جو منظور ٿيل ليکڪ ۽ آرٽسٽ هو. هن هندوستان جي مختلف ادبي رسالن ۽ اخبارن لاءِ 375 کان وڌيڪ مختصر ڪهاڻيون، ون ائڪٽ ڊراما، مضمون ۽ مقالا تحرير ڪيا. سندس پوري تخليقي ادبي زندگيءَ جو تت 9 ڪتابن جي شڪل ۾ سامهون آيو.
سندس شايع ٿيل اهم ڪتاب
ننگا پٿر ، ڪهاڻين جو مجموعو (1972ع)
پاڇا ، ڊراما (1987ع)
پاڻيءَ جا رشتا، ڪهاڻيون (1996ع)
روهندون، سنڌي ڪارٽون (1997ع)
ٻيو پاسو، سنڌي ڪارٽون (1998ع)
ٿيٽر ۽ ڊراما نگاريءَ ۾ پورهيو
ڊراما سندر اگناڻيءَ جو خاص مضمون هئا. هُو ناٽڪن جو ليکڪ، هدايتڪار ۽ اداڪار به هو. سندس مشهور ڊرامن ۾ اشتھاري شادي، نوا گرھ، مفت جو مال، اگني سنسڪار شامل آھن.
سندس مشهور ون ائڪٽ ناٽڪ اشتهاري شاديءَ کي 1964ع ۾ ڪلڪتي ۾ ٿيل آل انڊيا سنڌي ڊراما فيسٽيول ۾ هندوستان جي ٻئين نمبر بھترين سنڌي ڊرامي جو انعام مليو. سندس ناٽڪ هندوستان جي مختلف شهرن جي ڊرامي گروپن پاران اسٽيج ڪيا ويا.
منفرد سنڌي ڪارٽونسٽ
سندر اگناڻي سنڌي ڪارٽونسٽ جي حيثيت سان هڪ انتهائي منفرد ۽ انوکو ڪم ڪيو. اهڙي وقت ۾ جڏهن سنڌي ادب ۾ ڪارٽوننگ اڻلڀ هئي، هن پنهنجي فن جي اصليت کي زندهه رکيو. سندس ڪارٽون سنڌي سماجي، ادبي ۽ ثقافتي زندگيءَ جا آئينا هئا، جن کي سندس ڪتابن ”روهندون“ ۽ ”ٻيو پاسو“ ۾ محفوظ ڪيو ويو آهي.
جئپور جو ادبي حلقو ۽ ٻوليءَ جي تحريڪ
ورهاڱي کان پوءِ جئپور ۾ هن لڇمڻ ڀمڀاڻي ۽ واسو شري سنڌو ڀارتي سان گڏجي هڪ ادبي حلقو قائم ڪيو. هن گروپ راجستان ۾ سنڌي ادب ۽ سڃاڻپ جي تحفظ لاءِ نئون روح ڦوڪيو.
1960ع واري ڏهاڪي ۾ هن سنڌي ٻوليءَ کي هندوستاني آئين جي اٺين شڊيول (Eighth Schedule) ۾ شامل ڪرائڻ جي تاريخي تحريڪ ۾ وڏو سرگرم ڪردار ادا ڪيو. هن سنڌي ٻوليءَ جي اصل عربي-سنڌي لِپيءَ جي تحفظ لاءِ سموري عمر جاکوڙيو. سندر اگناڻيءَ ڪيترن ئي سرڪاري ۽ غير سرڪاري ادارن ۾ اڳواڻي ڪئي.
راجستان سنڌي اڪيڊمي: 1988ع کان 1990ع تائين اڪيڊميءَ جو وائيس چيئرمين ۽ پوءِ چيئرمين رهيو.
مرڪزي ساهتيه اڪيڊمي (دھلي): سنڌي ٻوليءَ لاءِ صلاحڪار جي طور ٻه ڀيرا خدمتون انجام ڏنائين: پهرين 1988ع کان 1992ع ۽ ٻيهر 1998ع کان 2002ع تائين.
اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا: اڳناڻي صاحب 1997ع ۾ هن قومي اداري جو صدر چونڊيو ويو ۽ 2018ع تائين يعني 21 سالن تائين صدارت سنڀالي. هو نامياري ليکڪ ڪيرت ٻاٻاڻي (جنهن 18 سال سڀا جي قيادت ڪئي) جو جانشين بنيو.
سندس دؤر ۾ سڀا رڳو ادبي سيمينارن تائين محدود نه رهي، پر ڊراما فيسٽيول، سنگيت فيسٽيول، ثقافتي پروگرام ۽ اديبن، آرٽسٽن ۽ استادن کي قومي اعزاز ڏيڻ جي روايت قائم ٿي.
2007ع ۾ سندس اڳواڻيءَ ۾ سڀا جي گولڊن جوبلي شاندار طريقي سان ملهائي وئي ۽ ان جي تاريخ جو يادگار ڪتاب شايع ٿيو. هن هندستان ۽ سنڌ جي اديبن کي ملائي سياسي سرحدن کان بالاتر ٿي، گڏيل سنڌي ادبي ۽ ثقافتي ورثي کي وڌايو.
انعام ۽ اعزاز
سندر اڳناڻيءَ جي پورهئي کي مڃتا ڏيندي کيس ڪيترائي قومي ۽ يادگار انعام ڏنا ويا.
پروفيسر ايم. يو. ملڪاڻي ايوارڊ (1995ع): راجستان سنڌي اڪيڊمي، جئپور پاران.
ڊراما ۾ لائف ٽائيم ڪنٽريبيوشن ايوارڊ (1995ع): اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا، بمبئي پاران.
مرڪزي تعليمي وزارت انعام (1999ع): هندستان حڪومت (نئين دهلي) پاران سندس ڪتاب ”پاڻيءَ جا رشتا“ لاءِ.
سامي لائف ٽائيم اچيومينٽ ايوارڊ (2018ع): راجستان سنڌي اڪيڊمي پاران.
سُندري اتمچنداڻي سنڌيت ايوارڊ: سڀا جي صدارت ڇڏڻ کان پوءِ سندس لائف ٽائيم خدمتن جي اعتراف ۾.
وڇوڙو
سندر اڳناڻي 11 اپريل 2023ع تي جئپور ۾ پنهنجي فاني حياتيءَ جا ڏينهن پورا ڪري لاڏاڻو ڪري ويو، ۽ سندس آخري رسمون 12 اپريل 2023ع تي ادا ڪيون ويون.
سُندر اڳناڻيءَ جا تاريخي يادگار رڳو هڪ ڪتاب يا هڪ صنف تائين محدود ناهن. ادب، ٿيٽر، هدايتڪاري، اداڪاري، پينٽنگ، ڪارٽوننگ، براڊڪاسٽنگ، ٻوليءَ جي تحريڪ ۽ ثقافتي ادارا جوڙڻ سندس حياتيءَ جا لازمي حصا هئا. هُو ورھاڱي کانپوءِ واري سنڌي ادب ۽ سنڌيت جي تاريخ جو اهو روشن باب آهي، جنهن نسل در نسل سنڌي ٻوليءَ، ثقافت ۽ سنڌي جذبي کي زندهه ۽ قائم رکڻ لاءِ پاڻ کي وقف ڪري ڇڏيوھو.
_________
انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ جي فيس بُڪ پيج تان کنيل
سنڌي ترجمو: جيمناءِ، ايڊيٽنگ: نصير اعجاز
