راجا رام موھن جو قائم ڪيل ”برهمو سماج“ صرف بنگال تائين محدود نہ رهيو، پر 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ (1860ع ۽ 1870ع واري ڏهاڪي) ۾ ان جا سڌارڪ اثر سنڌ ۾ خاص طور تي حيدرآباد ۽ ڪراچيءَ تائين اچي پهتا. اڄ راجا موھن راءِ جي ورسيءَ تي کيس ڀيٽا.
راجا رام موهن راءِ کي جديد هندستاني فڪر ۽ سماجي سڌارن جو باني ۽ بنگال جي نئين جاڳرتا (Bengal Renaissance) جو روحِ روان مڃيو ويندو آهي. سندس قائم ڪيل ”برهمو سماج“ صرف بنگال تائين محدود نہ رهيو، پر 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ (1860ع ۽ 1870ع واري ڏهاڪي) ۾ ان جا سڌارڪ اثر سنڌ ۾ خاص طور تي حيدرآباد ۽ ڪراچيءَ تائين اچي پهتا.
سنڌ جي روشن خيال فڪر، سڌارڪ اڳواڻن جي سوچ، ۽ انگريزن جي نئين تعليمي نظام گڏجي برهمو سماج کي سنڌ ۾ پکيڙڻ لاءِ راھ هموار ڪئي. سنڌ ۾ هن تحريڪ جي شروعات ۽ برپا ٿيڻ کي هيٺين اهم مرحلن جي صورت ۾ سمجهي سگهجي ٿو:
جديد تعليم جي شروعات ۽ مقامي فڪر
1839ع ۾ انگريزن جي سنڌ تي قبضي ۽ ان کي بمبئي پريزيڊنسيءَ ۾ شامل ڪرڻ کانپوءِ هتي جديد تعليم جو بنياد وڌو ويو. حيدرآباد، ڪراچي، ۽ شڪارپور ۾ “نارمل پريڪٽسنگ اسڪول” (Normal Practicing Schools) قائم ڪيا ويا.
هن تعليم سنڌيءَ ۾ نئين ساهت ۽ جديد خيالن کي جنم ڏنو، جنهن جي نتيجي ۾ حيدرآباد جي عامل برادريءَ سان تعلق رکندڙ تعليم يافته ۽ روشن خيال فرد اڳتي آيا. انهن سنڌ ۾ سماجي ۽ تعليمي سڌارن، خاص طور تي عورتن جي تعليم جي سخت ضرورت کي محسوس ڪيو.
بنگال جي سڌارڪن سان سڌوسنئون رابطو
بنگال جي نئين جاڳرتا دوران ٿيندڙ پيشرفت ۽ سماجي انقلاب جڏهن سنڌي سڌارڪن تائين پهتو، ته انهن ۾ ان تحريڪ لاءِ وڏو اشتياق پيدا ٿيو. سنڌ جي اهم سڌارڪ ساڌو نولراءِ شوقيرام (جيڪو ان وقت تائين ’سک سڀا‘ هلائي رهيو هو، جنهن کي بعد ۾ ’سنڌ سڀا‘ جو نالو ڏنو ويو)، 1873ع ۾ رٿابندي ڪري ڪلڪتي جو سفر ڪيو. اتي هن برهمو سماج جي متحرڪ اڳواڻ ڪيشب چندر سين (Keshab Chandra Sen) سان ملاقات ڪئي.
ان کان سواءِ، سنڌ مان نوجوانن کي سڌوسنئون ڪلڪتي موڪليو ويو ته جيئن اهي اتي رهي، تعليم حاصل ڪري، برهمو سماج جي فڪر ۽ اصولن کي چڱيءَ طرح سمجهي سگهن.
برجمو سماج جي اڳواڻن جو حيدرآباد ۾ عدالتي آفيسر طور مقرر ٿيڻ
سنڌ ۾ برهمو سماج جي اثر کي تيز ڪرڻ ۾ برهمو تحريڪ سان لاڳاپيل ٻاهرين اڳواڻن جي سنڌ ۾ مقرر ٿيڻ به وڏو ڪردار ادا ڪيو. ستيندرا ناٿ ٽئگور(جڳ مشهور شاعر رابندرناٿ ٽئگور جو وڏو ڀاءُ ۽ انڊين سول سروس ICS پاس ڪندڙ پهريون هندوستاني)، حيدرآباد، سنڌ ۾ سيشنس جج طور مقررٿيو.
سندس حيدرآباد ۾ موجودگيءَ سان برهمو سماج جي مقامي تحريڪ کي هڪ مضبوط اخلاقي، علمي ۽ ثقافتي ھٿي ملي.
برهمو مندر جو قيام (1875ع)
1875ع جي سيپٽمبر ۾، سنڌ ۾ برهمو سماج پنهنجو عملي ۽ منظم روپ اختيار ڪيو، جڏهن ساڌو نولراءِ حيدرآباد ۾ برهمو نوَ-وِديان مندر جو بنياد رکيو ۽ ان جو افتتاح ڪيو.
شوقيرام ڀائرن (ساڌو نولراءِ ۽ ساڌو هيرانند) جي اڳواڻيءَ ۾ سنڌ برهمو سماج خطي جي هڪ وڏي طاقت بڻجي اڀريو. هن تحريڪ سنڌ ۾ وحدانيت (توحيد) جو پرچار ڪيو، ذات پات ۽ مذهبي فرقن واري نظام کي چئلينج ڪيو، ۽ صوبي جي ڪيترن ئي شهرن ۾ ڇوڪرين لاءِ اسڪول قائم ڪري تعليمي انقلاب جو بنياد رکيو.
راجا رام موهن راءِ جو پوکيل تحريڪ جو ٻوٽو، بنگال جي سرحد پار ڪري سنڌ جي هوائن ۾ پڻ جھولڻ لڳو. سنڌ ۾ برهمو سماج جو اثر صرف مذهبي حدن تائين نه رهيو، پر هن ترقي پسند سوچ، ناري تعليم، ۽ انسان دوستي واري تحريڪ کي پوري خطي ۾ فروغ ڏنو، جنهن جا مثبت اثر سنڌ جي جديد تاريخ ۽ ادبي جاڳرتا تي هميشه قائم رهيا.
____________
انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي جي ٿورن سان
انگريزيءَ مان ترجمو: جيمناءِ. ايڊيٽنگ: نصير اعجاز
