ڌاڙيلن جو ظلم رڳو ڪنهن ماڻهوءَ کان مال ڦرڻ، ڪنهن واٽهڙوءَ کي يرغمال بڻائڻ يا ڪنهن خاندان کي ڏهڪائڻ تائين محدود ناهي؛ اهو انساني وقار، اجتماعي اعتماد ۽ سماجي سڪون تي حملو آهي. جڏهن خوف معمول بڻجي وڃي ٿو، تڏهن سماج جا ماڻهو پنهنجي ئي ڌرتيءَ تي پاڻ کي اجنبي محسوس ڪرڻ لڳن ٿا. دڪاندار شام ٿيڻ کان اڳ دڪان بند ڪرڻ تي مجبور ٿئي ٿو، واپاري پنهنجو ڪاروبار وڌائڻ بدران نقصان کان بچڻ جا رستا ڳولي ٿو، مسافر سفر کان اڳ پنهنجي منزل کان وڌيڪ رستي جي سلامتيءَ بابت سوچي ٿو ۽ والدين پنهنجن ٻچن کي ٻاهر موڪلڻ وقت بي شمار انديشن ۾ گهيرجي وڃن ٿا. اهڙي ماحول ۾ ترقيءَ جا نعرا بي معنيٰ ٿي وڃن ٿا، ڇاڪاڻ ته ترقيءَ جو پهريون شرط امن آهي. جتي جان ۽ مال محفوظ نه هجن، اتي خوشحاليءَ جا خواب ڪاغذي گلن وانگر هوندا آهن، جن ۾ رنگ ته نظر ايندا آهن، پر زندگيءَ جي خوشبوءِ نه هوندي آهي. جتي امن هوندو، اتي زندگي مُرڪندي؛ جتي انصاف هوندو، اتي اميد وڌندي؛ ۽ جتي انسان جي جان ۽ عزت محفوظ هوندي، اتي ئي حقيقي خوشحالي جنم وٺندي.
حڪيم پريم چاندواڻي
ڪنهن به شهر جي برباديءَ جو داستان رڳو ڊٺل عمارتن، ويران گهٽين، بند بازارن ۽ اجڙيل گهرن جي ڪهاڻي ناهي هوندو، پر اهو انهن اکين جي خوابن جي تباهيءَ جو نوحو به هوندو آهي، جن پنهنجي شهر کي امن، محبت ۽ خوشحاليءَ جو مسڪن سمجهي زندگيءَ جا حسين تصور جوڙيا هئا. جڏهن ڪنهن شهر جي گهٽين ۾ ٻارن جي کل بدران خوف جا پڙاڏا گونجڻ لڳن، جڏهن گهرن جا در وقت سان نه، پر خطري جي احساس سان بند ٿين، جڏهن مسافر منزل تي پهچڻ کان اڳ پنهنجي سلامتيءَ لاءِ دعائون گهرن ۽ جڏهن ڪنهن ماءُ جي دل پنهنجي پٽ جي واپسيءَ جي انتظار ۾ هر آواز تي ڌڙڪڻ لڳي، تڏهن سمجهڻ گهرجي ته اهو شهر رڳو جاگرافيائي لحاظ کان آباد آهي، پر ان جي روح تي خوف جا پاڇا لهي چڪا آهن.
ڌاڙيلن جو ظلم رڳو ڪنهن ماڻهوءَ کان مال ڦرڻ، ڪنهن واٽهڙوءَ کي يرغمال بڻائڻ يا ڪنهن خاندان کي ڏهڪائڻ تائين محدود ناهي؛ اهو انساني وقار، اجتماعي اعتماد ۽ سماجي سڪون تي حملو آهي. هٿيارن جي زور تي حاصل ڪيل دولت شايد ڌاڙيل جي کيسي کي ڀري ڇڏي، پر سندس ڪردار جي خالي پڻي کي ڪڏهن به نٿي ڀري سگهي. ڪنهن جي محنت جي ڪمائي ڦرڻ، ڪنهن جي گهر جو سهارو کسڻ، ڪنهن مسافر کي سندس ٻچن کان جدا ڪرڻ ۽ ڪنهن پورهيت جي سڄي عمر جي پورهئي کي هڪ پل ۾ مٽيءَ ۾ ملائڻ، ڪهڙي بهادري آهي؟ بهادري ته اها آهي، جو انسان ڪنهن بي سهاري جو سهارو بڻجي، ڪنهن مظلوم جي اکين مان لڙڪ اگهي ۽ ڪنهن مجبور جي زندگيءَ ۾ آس جو ڏيئو ٻاري. جيڪو هٿ ڪنهن جي حفاظت ڪرڻ بدران کيس لٽڻ لاءِ کڄي ٿو، سو طاقت جي نه، پر اخلاقي ڪمزوريءَ جي نشاني آهي.
سڀ کان وڌيڪ ڏکوئيندڙ ڳالهه اها آهي ته جڏهن خوف معمول بڻجي وڃي ٿو، تڏهن سماج جا ماڻهو پنهنجي ئي ڌرتيءَ تي پاڻ کي اجنبي محسوس ڪرڻ لڳن ٿا. دڪاندار شام ٿيڻ کان اڳ دڪان بند ڪرڻ تي مجبور ٿئي ٿو، واپاري پنهنجو ڪاروبار وڌائڻ بدران نقصان کان بچڻ جا رستا ڳولي ٿو، مسافر سفر کان اڳ پنهنجي منزل کان وڌيڪ رستي جي سلامتيءَ بابت سوچي ٿو ۽ والدين پنهنجن ٻچن کي ٻاهر موڪلڻ وقت بي شمار انديشن ۾ گهيرجي وڃن ٿا. اهڙي ماحول ۾ ترقيءَ جا نعرا بي معنيٰ ٿي وڃن ٿا، ڇاڪاڻ ته ترقيءَ جو پهريون شرط امن آهي. جتي جان ۽ مال محفوظ نه هجن، اتي خوشحاليءَ جا خواب ڪاغذي گلن وانگر هوندا آهن، جن ۾ رنگ ته نظر ايندا آهن، پر زندگيءَ جي خوشبوءِ نه هوندي آهي.
شهر رستن، عمارتن، بازارن ۽ آباديءَ سان نه، پر انسانن جي اطمينان سان آباد رهندا آهن. ڪنهن شهر جي حقيقي رونق ان جي روشن بازارن ۾ نه، پر ان اعتماد ۾ هوندي آهي، جنهن سان ماڻهو رات جو پنهنجي گهر جو در بند ڪري بي فڪريءَ سان سمهي سگهي. جيڪڏهن ماڻهو پنهنجي ئي علائقي ۾ سفر ڪرڻ کان ڊڄن، پنهنجي ٻچن جي مستقبل بابت پريشان رهن ۽ پنهنجي ملڪيت جي حفاظت لاءِ بي وسي محسوس ڪن، ته پوءِ اهو رڳو امن امان جو مسئلو نه، پر سماجي زندگيءَ جي بنيادن ۾ پيدا ٿيل ڏار آهي. ان ڏار کي نظرانداز ڪرڻ سان بربادي وڌندي آهي، جڏهن ته ان کي سمجهي، سنجيده ۽ منصفاڻي قدم کڻڻ سان اميد جي نئين واٽ کلي سگهي ٿي.
ڌاڙيلن جي خاتمي بابت ڳالهائڻ وقت هڪ اهم حقيقت به ذهن ۾ رکڻ گهرجي ته ڏوهه کي منهن ڏيڻ لاءِ رڳو سخت لفظ ڪافي ناهن. ضرورت آهي اهڙي قانوني حڪمت عمليءَ جي، جيڪا ڏوهارين جي خلاف بي امتياز ڪارروائي ڪري، مظلومن کي تحفظ ڏئي، شاهدن جي سلامتي يقيني بڻائي ۽ متاثر خاندانن کي انصاف تائين رسائي فراهم ڪري. قانون جي عملداريءَ جو مطلب ڪنهن بي گناهه کي خوفزده ڪرڻ نه، پر ڏوهاريءَ کي سندس ڏوهه جي جوابدهيءَ تائين پهچائڻ آهي. جيڪڏهن قانون جو هٿ طاقتور جي اڳيان ڪمزور ۽ بي پهچ جي اڳيان سخت نظر اچي، ته ماڻهن جو اعتماد ٽٽڻ لڳندو آهي. انصاف تڏهن ئي معتبر بڻبو آهي، جڏهن ان جي تارازيءَ ۾ دولت، سفارش، ذاتي اثر رسوخ ۽ سماجي حيثيت بدران ثبوت ۽ قانون جي حڪمرانيءَ کي اهميت ڏني وڃي.
امن قائم ڪرڻ لاءِ انتظامي ادارن جي ذميواريءَ سان گڏ سماج جي گڏيل شعور جي به ضرورت آهي. ڏوهارين کي پناهه ڏيڻ، سندن ڏاڍ کي بهادريءَ جو نالو ڏيڻ، ظلم تي خاموش رهڻ ۽ مظلوم کي اڪيلو ڇڏي ڏيڻ، اهي سڀ رويا ڏوهه جي پاڙن کي مضبوط ڪري سگهن ٿا. البته، خوف ۾ ورتل ماڻهن کان بي احتياطيءَ جي اميد رکڻ بدران سندن حفاظت ۽ اعتماد بحال ڪرڻ ضروري آهي. عوام کي اهڙو محفوظ ماحول ملڻ گهرجي، جتي هو بنا ڪنهن انتقام جي خوف جي ڏوهن بابت اطلاع ڏئي سگهن ۽ کين يقين هجي ته سندن جان، عزت ۽ خاندان قانون جي تحفظ هيٺ آهن.
اسان کي اهو به سمجهڻو پوندو ته ڏوهن جي روڪٿام رڳو بندوق ۽ گرفتاريءَ جو معاملو ناهي. انصاف تائين پهچ، روزگار جا جائز موقعا، تعليم، سماجي ذميواري ۽ قانون جي احترام واري تربيت به هڪ محفوظ سماج جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. غربت ڪنهن کي ڏوهه ڪرڻ جو جواز نٿي ڏئي، جيئن اميري ڪنهن کي قانون کان مٿانهون نٿي بڻائي. هر ماڻهو پنهنجي عمل جو ذميوار آهي، پر هڪ باشعور سماج ڏوهه جي نتيجن سان گڏ انهن حالتن جو به جائزو وٺندو آهي، جيڪي ماڻهن کي تباهيءَ جي رستي ڏانهن ڌڪين ٿيون. مقصد رڳو ڏوهه کان پوءِ سزا ڏيڻ نه، پر ڏوهه ٿيڻ کان اڳ ان جي روڪٿام لاءِ اثرائتا بندوبست ڪرڻ به هجڻ گهرجي.
اجڙيل شهرن جي ڪهاڻيءَ ۾ سڀ کان وڌيڪ دردناڪ باب انهن خاندانن جو آهي، جيڪي ڪنهن پيارِي جي واپسيءَ جي اميد ۾ ڏينهن رات گذارين ٿا؛ انهن مائرن جو، جن جي اکين ۾ انتظار جا ڏيئا نٿا وسامن، انهن ٻارن جو، جن جي ننڍپڻ تي خوف جي ڇانؤ پئجي وڃي ٿي، ۽ انهن محنت ڪشن جو، جيڪي پنهنجي رت ۽ پگهر سان ڪمايل روزيءَ کي محفوظ رکڻ لاءِ به پريشان رهن ٿا. انهن جي درد کي انگن اکرن، خبرن ۽ سرڪاري بيانن ۾ سمائي نٿو سگهجي. هر متاثر خاندان جي پويان هڪ الڳ دنيا هوندي آهي، جنهن جا خواب، خوشيون ۽ اميدون ڏوهه جي هڪ واردات سان ٽٽي سگهن ٿيون.
اسان جي ڌرتيءَ جي سونهن امن، ڀائيچاري، مهمان نوازي ۽ انساني محبت ۾ آهي. هن ڌرتيءَ جي ماڻهن کي اهڙو ماحول ملڻ گهرجي، جتي سندن سڃاڻپ خوف سان نه، پر عزت ۽ اعتماد سان ٿئي، جتي بازارن ۾ واپار جي رونق هجي، گهرن ۾ اطمينان هجي، رستن تي بي خوف آمدرفت هجي ۽ قانون جي موجودگيءَ جو احساس هر مظلوم لاءِ اميد جو سبب بڻجي. شهرن کي آباد رکڻ لاءِ رڳو ماڻهن جو اتي رهڻ ڪافي ناهي؛ انهن کي محفوظ زندگي، انصاف ۽ مستقبل بابت يقين ڏيڻ به لازمي آهي.
وقت اچي ويو آهي ته اجڙيل شهرن جي درد کي رڳو افسوس جو موضوع بڻائڻ بدران گڏيل ذميواريءَ جو سوال بڻايو وڃي. لاڳاپيل ادارا پنهنجي ڪارڪردگيءَ جو سنجيده جائزو وٺن، ڏوهارين خلاف قانون موجب بنا فرق ڪارروائي ڪن، متاثرن جي مدد ڪن ۽ امن جي بحاليءَ لاءِ واضح، مستقل ۽ جوابده حڪمت عملي اختيار ڪن. عوام کي به افواهن، ذاتي انتقام ۽ غيرقانوني قدمن کان پاسو ڪندي قانوني رستن ذريعي امن جي قيام ۾ حصو وٺڻ گهرجي. ڪنهن به سماج جي ڪاميابي ان ۾ ناهي ته ڏوهه بابت ڪيترا بيان جاري ڪيا ويا، پر ان ۾ آهي ته ڏوهه کان متاثر ٿيل ڪيترا ماڻهو ٻيهر اعتماد سان زندگي گذارڻ لڳا.
آخر ۾ سوال اهو ناهي ته شهر ڇو اجڙيا، پر سوال اهو آهي ته انهن کي ٻيهر آباد ڪرڻ لاءِ ڪير، ڪڏهن ۽ ڪهڙا عملي قدم کڻندو؟ ڇا اسان پنهنجي شهرن کي خوف جي حوالي ڪري خاموش تماشائي بڻجي رهنداسين، يا قانون جي حڪمراني، انصاف ۽ انساني همدرديءَ لاءِ گڏجي آواز اٿارينداسين؟ ياد رکڻ گهرجي ته هٿيارن جي دهشت ڪنهن شهر جي جسم کي زخمي ڪري سگهي ٿي، پر جيڪڏهن ماڻهن جي دلين ۾ انصاف جي اميد زنده هجي ته ان شهر جي روح کي هميشه لاءِ ماري نٿي سگهي. امن ڪا خيرات ناهي، پر هر انسان جو بنيادي حق آهي؛ ۽ ان حق جي حفاظت رڳو حڪمرانن جي ذميواري نه، پر سڄي سماج جو گڏيل فرض آهي.
اچو ته اهڙي سنڌ جي تعمير لاءِ عملي ڪوششون ڪريون، جتي ڪنهن ماءُ کي پنهنجي پٽ جي سلامتيءَ لاءِ هر گهڙي خوف ۾ نه گهارڻي پوي، ڪنهن مسافر کي پنهنجي منزل تائين پهچڻ لاءِ قسمت جي آسري نه رهڻو پوي ۽ ڪنهن پورهيت کي پنهنجي محنت جي ڪمائيءَ جي حفاظت لاءِ بي وس نه ٿيڻو پوي. ڌاڙيلن جي ظلمن جو داستان تڏهن ئي ختم ٿيندو، جڏهن خوف جي جاءِ تي تحفظ، بي وسيءَ جي جاءِ تي انصاف ۽ خاموشيءَ جي جاءِ تي قانون جي بالادستي قائم ٿيندي. شهرن کي ٻيهر آباد ڪرڻ لاءِ پهريان انسان جي دل مان خوف جا کنڊر ڊاهڻا پوندا، ڇو ته جتي امن هوندو، اتي زندگي مُرڪندي؛ جتي انصاف هوندو، اتي اميد وڌندي؛ ۽ جتي انسان جي جان ۽ عزت محفوظ هوندي، اتي ئي حقيقي خوشحالي جنم وٺندي.
_________
حڪيم پريم چاندواڻي شاعر ۽ ڪالم نگار آھي. ھُو ڏوڪريءَ ۾ رھي ٿو.
