شمشيرالحيدري، جنھن جي شخصيت  سنڌ جي جديد ادبي زندگيءَ جي رنگن جو سنگم ھئي

شمشير سنڌي ٻوليءَ جي جديد شعور جي انهن معمارن مان هو، جن لفظن کي رڳو اظهار جو ذريعو نه، پر سماجي ۽ ثقافتي ذميواري به سمجهيو.

نسيم بخاري

سنڌ جي ادبي تاريخ ۾ ڪي ماڻهو ڪتابن ۾ محفوظ ٿيندا آهن، ڪي ڪتابن کان ٻاهر ماڻهن جي دلين ۾ رهجي ويندا آهن، ۽ ڪي اهڙا به هوندا آهن، جيڪي پنهنجي دور جي زبان، مزاج، مزاحمت ۽ ثقافتي شعور جو اهڙو حوالو  بڻجي ويندا آهن، جو انهن کي ڪنهن هڪ خاني ۾ رکڻ  ممڪن نه رهندو آهي.

شمشير الحيدري به اهڙي ئي شخصيت هو.

هُو رڳو شاعر نه هو، رڳو صحافي نه هو، رڳو ايڊيٽر نه هو، رڳو ڊراما نگار يا ريڊيو ۽ ٽيليويزن جو ماڻهو نه هو؛ هُو سنڌي ٻوليءَ جي جديد شعور جي انهن معمارن مان هو، جن لفظن کي رڳو اظهار جو ذريعو نه، پر سماجي ۽ ثقافتي ذميواري به سمجهيو.

هن پنهنجي سموري ڄمار سنڌي ادب، صحافت، ثقافت ۽ فڪر کي ڏني.

شمشير الحيدريءَ جو اصل نالو شمشير علي ۽ والد رسول بخش آھي.  سندس جنم 15 سيپٽمبر 1931ع تي بدين ضلعي جي ڳوٺ ڪڍڻ ۾ ٿيو. سندس ابتدائي تربيت بدين جي ماحول ۾ ٿي. ڪراچيءَ جي سنڌ مدرسي سان پڻ سندس تعليمي وابستگي رهي، پر سندس رسمي تعليم جو سفر سڌي ليڪ وانگر نه هليو. زندگيءَ جون حالتون، روزگار جون ضرورتون ۽ سندس اندر جي بيقرار تخليقي مزاج کيس مختلف رستن جو راھي بڻايو. ھن سنڌ يونيورسٽيءَ مان سنڌي ادب ۾ اعليٰ تعليم حاصل ڪئي.

سندس علمي دلچسپيءَ جو اندازو ان ڳالهه مان به لڳائي سگهجي ٿو ته آزاد نظم جي اوسر سندس مطالعي ۽ تحقيق جو اهم موضوع رهي. هن ڪتابن کي پڙهيو، ماڻهن کي پڙهيو، سماج کي پڙهيو ۽ پنهنجي دور جي سياسي ۽ ثقافتي ڇڪتاڻ کي به پڙهيو.

شمشير الحيدري جي زندگيءَ جو ھڪ حصو نئين زندگي، مهراڻ، ھلال پاڪستان ۽ ٻين اخبارن ۽ رسالن سان  وابستگيءَ ۾ گذريو. هُو اسسٽنٽ ايڊيٽر ۽ ايڊيٽر طور ڪم ڪندو رهيو. شمشير لاءِ صحافت ڪنهن اداري جي نوڪري نه هئي؛ اها سندس مزاج هئي.

هو لفظ کي وڪڻڻ بدران لفظ کي ضمير موجب استعمال ڪرڻ ڄاڻندو هو. سندس صحافت ۾ حڪمرانن کان سوال به هو، سماج جي خامين تي تنقيد به، ۽ عام ماڻهوءَ جي درد سان وابستگي به.

سندس ايڊيٽوريل مزاج مصلحت پسند نه هو. شايد انهيءَ ڪري سندس نالو سنڌي صحافت جي انهن ماڻهن ۾ اچي ٿو، جن لاءِ قلم صرف روزگار جو ذريعو نه، پر پنهنجي دور سان مڪالمو  هو.

شمشير الحيدري جي شاعريءَ جو سڀ کان اهم حوالو سندس آزاد نظم  آهي.

سنڌي شاعريءَ ۾ روايتي وزن، قافئي ۽ بحر جي مضبوط روايت موجود هئي. اهڙي ماحول ۾ آزاد نظم رڳو فني تجربو نه هو؛ اهو شاعريءَ جي اظهار جي دائري کي وسيع ڪرڻ جي ڪوشش به هو. شمشير ان فڪري ۽ فني تبديليءَ جو اهم آواز بڻيو.

سندس ڪتاب ”سنڌيءَ ۾ آزاد نظم جي اوسر“ انهيءَ سلسلي ۾ اهم تحقيقي ڪم آهي، جنهن ۾ جديد شاعري، سنڌي شاعريءَ جو مزاج، آزاد نظم جو تاريخي پسمنظر، اردوءَ ۾ آزاد نظم، غزل کان آزاد نظم تائين سفر، آزاد نظم جو فن ۽ سنڌي آزاد نظم جي مستقبل جهڙا موضوع بحث هيٺ آندا ويا آهن. اهو ئي سبب آهي جو شمشير کي صرف شاعر چئي ڇڏڻ سندس ادبي قد کي ننڍو ڪرڻ برابر آهي؛

شمشير الحيدريءَ جو پهريون اهم شعري مجموعو ”لاٽ“ 1962ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب جي اهميت جو اندازو ان ڳالهه مان لڳائي سگهجي ٿو ته ڪيترن ڏهاڪن کان پوءِ به ان جي نئين ڇاپي جي ضرورت محسوس ٿي ۽ 2012ع ۾، جڏهن شاعر زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ آغا خان اسپتال ۾ هو، ”لاٽ“ ٻيهر منظرعام تي آيو.

”لاٽ“رڳو ڪتاب جو نالو ناهي؛ شمشير جي سڄي ادبي شخصيت لاءِ به اهو نالو ھڪ وڏو حوالو آھي. هڪ اهڙي لاٽ، جيڪا اونداهيءَ کي ختم ڪرڻ لاءِ شايد ڪافي نه هجي، پر اونداهيءَ کي اونداهي ثابت ڪرڻ لاءِ ضرور ڪافي آھي. ۽ شمشير جو قلم به اهڙي ئي لاٽ هو.

شمشير الحيدري جو سنڌي ادبي بورڊ سان تعلق سندس ادبي زندگيءَ جو هڪ اهم باب آهي. ”مهراڻ“ رسالي سان سندس وابستگي ۽ بورڊ جي اشاعتي سرگرمين ۾ سندس ڪردار انتھائي اھم ۽  وزنائتو آھي.

سندس ڪم رڳو پنهنجو ڪتاب لکڻ تائين محدود نه رهيو. هن ترجمو ڪيو، تدوين ڪئي، پروف پڙهيا، ڪتابن جي تياريءَ ۾ حصو ورتو ۽ ٻين ليکڪن جي علم کي پڙهندڙن تائين پهچائڻ لاءِ ادبي ادارن سان ڪم ڪيو.

ڪاڪ محل: شاهه لطيف کان ٽيليويزن تائين

شمشير الحيدري جي تخليقي قوت جو هڪ شاندار مثال ”ڪاڪ محل“ آهي.

هي شاهه لطيف جي سر ”مومل راڻو“ سان لاڳاپيل داستان کي ٽيليويزن ڊرامي جي صورت ۾ آڻڻ جو تخليقي تجربو  ھو. ”لطيفي لات“ پروگرام لاءِ ”ڪاڪ محل“ جون ٻارهن قسطون 1986ع ۾ ٽيليويزن تان پيش ڪيون ويون، جڏهن ته ڪتابي صورت ۾ ان جي اشاعت سنگم پبليڪيشن يقيني بڻائي.

شمشير شاهه جي داستان کي رڳو روايتي انداز ۾ بيان نه ڪيو؛ هن ان کي ٽيليويزن جي زبان ڏني. ڪردار، مڪالمو، منظر، ڪهاڻي ۽ ثقافتي پسمنظر—انهن سڀني کي گڏ ڪري هڪ اهڙو ڊرامائي جهان تخليق ڪيو، جنهن ۾ سنڌ جي لوڪ ۽ صوفي روايت جديد سوچ سان ملي ٿي. هيءَ ڳالهه شمشير جي فني وسعت جو وڏو ثبوت آهي.

ريڊيو ۽ ٽيليويزن: آواز کي ادب بڻائڻ وارو ماڻهو

سنڌي ٻوليءَ جي جديد ثقافتي سفر ۾ ريڊيو ۽ ٽيليويزن جو ڪردار تمام اهم رهيو آهي. شمشير الحيدري ان دور ۾ اڳيان آيو، جڏهن سنڌي ادب کي ڪتاب جي صفحن کان ٻاهر وڏي عوامي سطح تائين پهچائڻ لاءِ نوان وسيلا پيدا ٿي رهيا هئا. هو ريڊيو سان لاڳاپيل رهيو، ٽيليويزن لاءِ لکيو، ڊراما تخليق ڪيا، گيت لکيا ۽ سنڌي ٽيليويزن جي شروعاتي دور ۾ ڪمپيئر ۽ اسڪرپٽ رائٽر طور به پنهنجو پاڻ ملھايو . اهڙيءَ طرح شمشير جي شاعري صرف پڙهي نه ويندي هئي؛ اها ٻڌي به ويندي هئي، ڳائي به ويندي هئي ۽ ڏٺي به ويندي هئي. اهو ئي سندس تخليقي ڪمال هو.

شمشير الحيدري جي علمي شخصيت جو هڪ  اهم رخ ”سنڌي شاعريءَ جو اڀياس“ آهي.

هي ڪتاب سندس ٻن اهم مطالعاتي ڪم—”سنڌيءَ ۾ آزاد نظم جي اوسر“ ۽ ”جديد شاعريءَ جو اڀياس“ تي مشتمل آهي. ان ۾ سنڌي شاعريءَ جي مزاج کان وٺي رومانوي، جمالياتي، رزميه ۽ مزاحيه شاعريءَ تائين مختلف موضوعن تي بحث ڪيو ويو آهي. ثقافت کاتي، حڪومت سنڌ، هي ڪتاب 2012 ۾ شايع ڪرايو.

هُو صرف اهو نه ٿو ٻڌائي ته شاعري ڇا آهي؛ هو اهو به پڇي ٿو ته شاعري ڪيئن بدلجي ٿي، ڇو بدلجي ٿي ۽ سماج جي تبديليءَ سان ان جو ڪهڙو تعلق ھوندو آهي شمشير کي ڪنهن هڪ حوالي  ۾ قيد ڪرڻ  غلط آهي.

سندس شخصيت ۾ سنڌ جي جديد ادبي زندگيءَ جا ڪيترائي رنگ گڏ هئا.

سندس ڪتابن جي فهرست ۾ ”انسان ڪامل“، ”ڪاروان ڪربلا“، ”پورس جا هاٿي“، ”تنهنجون ڳالهيون سڄڻ“، ”لاٽ“، ”تاريخ سنڌ ڪلهوڙا دور“، ”آمريڪا جو سياسي سرشتو“، ”سوکڙي“، ”سنڌيءَ ۾ آزاد نظم جي اوسر“، ”ڪاڪ محل“، ”تاريخ جو ڪچرو“ ۽ ”سنڌي شاعريءَ جو اڀياس“ جهڙا مختلف نوعيت جا ڪم نظر اچن ٿا.

هي فهرست پاڻ ٻڌائي ٿي ته شمشير هڪ ئي دريءَ مان دنيا ڏسندڙ ليکڪ  هو.

شمشير الحيدري کي زندگيءَ ۾ ڪيترائي ادبي، ثقافتي ۽ صحافتي اعزاز مليا. انهن ۾ پي ٽي وي ايوارڊ، سنڌي ادبي سنگت جا اعزاز، سنڌ اسيمبليءَ جي لائيف ٽائيم اچيومينٽ شيلڊ، سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن جا اعزاز، ڪراچي پريس ڪلب ۽ ٻين ادارن جون مڃتا شيلڊون شامل آهن.

شمشير جو اصل ايوارڊ شايد ڪا شيلڊ، تمغو يا سرٽيفڪيٽ نه هو. سندس اصل ايوارڊ اهو هو ته سنڌي ادب ۾ کيس سدائين  امر ڪردار طور ياد ڪيو ويندو

زندگيءَ جي آخري حصي ۾ شمشير جي صحت تمام گهڻي متاثر ٿي. سندس نظر به ڪمزور ٿي وئي ۽ ڊگهي علالت کان پوءِ 10 آگسٽ 2012ع تي ڪراچيءَ ۾ وفات ڪيائين. کيس چوڪنڊي قبرستان ۾ سندس دوست شاعر تاجل بيوس جي ڀرسان دفن ڪيو ويو.

موت  انسان کي خاموش ڪري ڇڏيندو آهي، پر وڏن تخليقڪارن لاءِ موت صرف جسم جي خاموشي هوندي آهي.

شمشير اڄ به پنهنجي ڪتابن ۾ ڳالهائي ٿو.

پنهنجن گيتن ۾ ڳالهائي ٿو.

پنهنجي آزاد نظم ۾ ڳالهائي ٿو.

پنهنجي صحافتي تحريرن ۾ ڳالهائي ٿو.

”ڪاڪ محل“جي ڪردارن ۾ ڳالهائي ٿو.

۽ ”سنڌي شاعريءَ جو اڀياس“ جي صفحن ۾ سوال اٿاري ٿو.

اسان وٽ عجيب روايت آهي ته وڏن ماڻهن کي سندن وفات يا جنم جي ڏينهن ياد ڪريون ٿا، چند گل رکون ٿا، تقريرون ڪريون ٿا، تصويرون ڪڍون ٿا ۽ پوءِ ڪتاب وري المارين ۾ بند ڪري ڇڏيون ٿا.

شمشير سان ايئن نه ٿيڻ گهرجي.

شمشير کي ياد ڪرڻ جو بهترين طريقو سندس ڪتاب  پڙهڻ آهي.

نوجوانن کي ”لاٽ“ پڙهائڻ آهي.

”سنڌيءَ ۾ آزاد نظم جي اوسر“تي بحث ڪرائڻ آهي.

”سنڌي شاعريءَ جو اڀياس“کي يونيورسٽين جي مطالعي ۾ سنجيدگيءَ سان آڻڻ آهي.

”ڪاڪ محل“کي ٻيهر اسٽيج ۽ اسڪرين تي آڻڻ آهي.

سندس صحافتي لکڻين کي گڏ ڪري تحقيق لاءِ محفوظ ڪرڻ آهي.

۽ سڀ کان وڌيڪ، سندس اها روايت زنده رکڻي آهي جنهن ۾ قلم ڪنهن طاقتور جي درٻار جو دربان نه، پر سماج جي ضمير جو آواز بڻجي.

شمشير الحيدري پنهنجي نالي وانگر شمشير هو؛ پر سندس تلوار لوهه جي نه، لفظن جي هئي.

سندس قلم ۾ ڪڏهن شاعري هئي، ڪڏهن طنز، ڪڏهن تحقيق، ڪڏهن احتجاج، ڪڏهن محبت ۽ ڪڏهن سنڌ جي مٽيءَ جي خوشبو.

هو آيو، لکيو، وڙهيو، کلندو رهيو، سوال ڪندو رهيو ۽ هليو ويو.

پر سندس وڃڻ سان سنڌي ادب خالي نه ٿيو؛

سندس لفظن سنڌي ادب ۾ هڪ اهڙو گهر ٺاهي ڇڏيو، جنهن جو دروازو اڄ به کليل آهي.

۽ شايد شمشير کي سمجهڻ لاءِ سندس سڄي زندگيءَ جو سڀ کان مختصر تعارف اهو ئي ٿي سگهي ٿو:

هو لفظن جو ماڻهو هو، پر لفظن کي زندگيءَ سان ڳنڍي لکندو هو. ۽ اسان کي اھو سيکاريائين ته سماج سان ڪيئن سلهاڙيل رھي متحرڪ ماڻھو ٿي ڏيکارجي.

______________

نسيم بخاري سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن شڪارپور برانچ جو لائيف ٽائيم ميمبر آهي. هو سنڌي ادبي سنگت شڪارپور برانچ جو چار ڀيرا سيڪريٽري رهي چڪو آهي. گذريل ٽيهه سالن کان سنڌي اخبارن ۽ رسالن ۾ باقاعدگي سان ڪالم لکي رهيو آهي. ماضيءَ ۾ هو ماهوار رسالي ”وک“  شڪارپور جو ايڊيٽر پڻ رهي چڪو آهي