اڄوڪي سنڌ ۾ انصاف جلاوطن آھي، جڏهن ته قديم علامت وارا ”باندر“ قانون ۽ حڪمرانيءَ جي ڪرسين تي براجمان آهن. شيڪسپيئر جي شاعريءَ ۾ ڄاڻايل تباهه ٿيل سلطنت پسمنظر ۾ جديد سنڌ جي حالتن جو اڀياس
ليکڪ: نور محمد مري ايڊووڪيٽ | اسلام آباد
وليم شڪسپيئر جڏهن هيمليٽ (Hamlet) ۽ رچرڊ ٻيو (Richard II) ۾ هڪ قوم جي تنزلي ۽ تباهيءَ جو نقشو چٽيو، ته اهو صرف افسانو نه هو—بلڪه هُو سياسي زوال جو هڪ اھڙو نقشو جوڙي رهيو هو، جيڪو ھر دور ۽ خطي سان لاڳو ٿئي ٿو. هيمليٽ ۾، اهو مشهور جملو ته ”ڊينمارڪ جي رياست ۾ ڪجهه سينواريل آهي“، هڪ اهڙي سماج جي عڪاسي ڪري ٿو جيڪو پنهنجي نالي ۾ ئي زهربڻجي چڪو هو. جڏهن ته ”رچرڊ ٻيو“ ۾، شڪسپيئر هڪ اهڙي حڪمران جو نقشو چٽيو جنهن پنهنجي وطن کي ئي ٺيڪي تي ڏئي ڇڏيو، ۽ هڪ خودمختيار رياست کي زمينداري ملڪيت بڻائي وڪرو ڪري ڇڏيو. اڄ، اهو ادبي آئينو سنڌ جي حقيقي صورتحال جو ڏس ڏئي ٿو—هڪ اهڙي جديد سرزمين جيڪا قديم سنسڪرت واري ”اراجڪا“ (قانون کان محروم رياست) ۽ شڪسپيئر جي المئي سان ٺھڪي اچي ٿي.
اڄ سنڌ ۾ انصاف جلاوطن ٿي چڪو آهي، جڏهن ته قديم تمثيلي ”باندر“ قانون ۽ حڪمرانيءَ جي ڪرسين تي ويٺل آهن. نااهل ماڻهو عوامي ادارن جي ڏور سنڀالي ويٺا آهن، جن اهل ۽ بااصول ماڻهن کي پوئتي ڌِڪي ڇڏيو آهي. باصلاحيت ۽ بااصول سرڪاري آفيسرن جا نالا صرف ان ڪري آفيسر آن اسپيشل ڊيوٽي جي اونداهين ۾ اڇلايا وڃن ٿا، جو اهي ھن سينواريل سسٽم جي اڳيان جهڪڻ کان انڪار ڪن ٿا. ٻئي طرف، چمچاگير ۽ خوشامدي نااهل اقتدار جي زور تي اڏامي رهيا آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لياقت جي جاءِ هڪ اهڙي کليل تجارتي بازار وٺي ڇڏي آهي جتي هر عهدي، پوسٽنگ ۽ عنايت جي هڪ قيمت مقرر آهي.
حڪمرانيءَ جو هي بحران سڌو سنئون ڌرتيءَ تي اثر انداز ٿئي ٿو. جيئن بادشاھ رچرڊ ٻئي پنهنجي فوري فائدي لاءِ انگلينڊ جي جاگيرن کي ”ٺيڪي تي ڏنو“ هو، تيئن سنڌ جي زرعي بنياد کي به ڪارپوريٽ فارمنگ جي نالي ۾ سودي بازيءَ جو شڪار ڪيو ويو آهي. قديم ڪينال، جيڪي سنڌ جي زرعي زمينن کي سيراب ڪندا هئا، اڄ سڪي ويا آهن، ڇو ته انھن واھن جو پاڻي زميندارن جي قبضي ۾ آھي. نتيجي ۾ مايوسي ئي هاريءَ جو حقيقي فصل بڻجي چڪي آهي، جنهن سبب بيوس ۽ مسڪين والدين پنهنجي بکين ٻارن جو پيٽ نہ پالي سگھڻ جي صورت ۾ خودڪشيءَ جهڙي آخري ۽ خاموش المئي ڏانهن هليا وڃن ٿا.
اهو الميو ڌرتيءَ جي فڪري ۽ شهري محافظن تائين به پکڙيل آهي. اديب، شاعر ۽ دانشور—جن کي عوام جو ضمير ٿيڻ کپندو هو—تن مان اڪثر پنهنجا قلم حڪمران طبقي جي ترجماني لاءِ وقف ڪري ڇڏيا آهن. شهري سماج (سول سوسائٽي) به مفاد پرستيءَ جو شڪار ٿي ٽڪرا ٽڪرا ٿي چڪو آهي، جنهن جابرانه نظام جي رحم ۽ ڪرم تي عوام کي بيوس ۽ غير محفوظ ڇڏي ڏنو آهي.
بهرحال، سڀ کان وڏو ۽ گهرو ڏک پنهنجي ئي سرزمين تي ماڻهن جي بيگانيت آهي. ڪراچي، جيڪو سنڌ جو تاريخي دارالحڪومت ۽ اقتصادي دل آهي، پنهنجي ئي اصلي وارثن کان ڦريل نظر اچي ٿو. شهري ان ئي زمين تي پنهنجا حق محروم ۽ محدود محسوس ڪن ٿا، جتي سندن وڏن جون قبرون موجود آهن.
جڏهن ماءُ جھڙي ڌرتيءَ جا ٽڪرا ڪري سندس ئي ٻارن کي دروازن کان ٻاهر ڪڍيو ويندو آهي، ته پوءِ ماڻهو پنهنجو درد ڪنهن سان ونڊين؟ آڪاش مان ڪوبه نجات ڏياريندڙ هيٺ نه لهندو. اسان جي مسئلن جو حل ٻاهران درآمد نٿو ڪري سگهجي؛ اهو هن ئي سماج جي اندر مان ئي نڪرندو. غصب ٿيل زمينن ۽ سڪل ڪينالن جي غم مان هڪ بيداري اُڀرندي—هڪ اهڙي جدوجهد جيڪا برداشت ۽ پائيداريءَ مان جنم وٺندي، ۽ جيڪا آخرڪار انصاف کي بحال ڪندي، ادارن کي آزاد ڪرائيندي ۽ سڄي سنڌ ۾ نظام جي تبديليءَ جو جهنڊو ڦڙڪائيندي.
_____________
نور محمد مري ايڊووڪيٽ ۽ ثالث اسلام آباد ۾ رھي ٿو
