پائر: مارُئيءَ جي ڳوٺ جي ڳولا جنھن کي ڀٽائيءَ بہ پنھنجي ڪلام ۾ ڳايو آھي
اڪثرمحققن جو موقف آهي ته ‘مارئي ڀالوا جي ڀر واري علائقي جي آهي.سندن مطابق هي ‘پائر’ جو ڀاڱو پارڪر جي اتر ۽ ڪنٺي جي ڏکڻ واري علائقي تي مشتمل آهي. چيو وڃي ٿو ته پائر جي ڳوٺ هستڙي چانڊيي ۾ هڪ ڪنڊيءَ جي وڻ هيٺيان لطيف سائين چلو ڪڍيو هو. اهو ڪنڊيءَ جو وڻ اڄ به موجود آهي. رائچند هريجن ‘تاريخ ريگستان’ ڀاڱي پهرين ۾ ٿر جي ڀاڱن جو تذڪرو ڪندي ‘پائر’ جو علائقو نه لکيو آهي. پر ٻئي ڀاڱي ۾ پائر جو ڌار ذڪر ڪندي چيو آهي ته، پائر ٿر جو ڏکڻ وارو ڀاڱو آهي. سگهڙ محمد قاسم راهمون ثقافتي کاتي پاران ٿر تي جڙيل هڪ ڊاڪيومينٽري ۾ چوي ٿو ته ڪنٺي کي ڪنهن وقت پائر سڏيو ويندو هو، هي علائقو وڃي ننگرپارڪر کي لڳي ٿو.
ڀارو مل امراڻي سوٽھڙ، چيلھار
مارئيءَ تي تحقيق ڪندڙ اڪثرمحققن جو موقف آهي ته، ‘مارئي ڀالوا جي ڀر واري علائقي جي آهي.’انهن محققن مطابق هي ‘پائر’ جو ڀاڱو پارڪر جي اتر ۽ ڪنٺي جي ڏکڻ واري علائقي تي مشتمل آهي. هن علائقي ۾ ڀالوا ، گوڙي مندر، رتنياري کان وٺي هاڙهي ۽ شولي تائين ڪيترائي ڳوٺ اچن ٿا. رائچند هريجن ‘تاريخ ريگستان’ ڀاڱي پهرين ۾ ٿر جي ڀاڱن جو تذڪرو ڪندي ‘پائر’ جو علائقو نه لکيو آهي. پر ٻي ڀاڱي ۾ پائر جو ڌار ذڪر ڪندي چيو آهي ته، پائر ٿر جو ڏکڻ وارو ڀاڱو آهي. سگهڙ محمد قاسم راهمون ثقافتي کاتي پاران ٿر تي جڙيل هڪ ڊاڪيومينٽري ۾ چوي ٿو ته ڪنٺي کي ڪنهن وقت پائر سڏيو ويندو هو، هي علائقو وڃي ننگرپارڪر کي لڳي ٿو. ڀٽ ڌڻي پنهنجي ڪلام ۾ پائر ۽ وٽ گڏ ڳايو آهي.
کاهڙ ڏي کڻي ويا، مٽيائون ملڪ ملير،
وڃي پائر وٽ ۾، کلي پيتائون کير،
تن اباڻن کي ساري ٿو سرير،
زيرون لاهه زنجير، ته سرتيون پسان سومرا
ڀالوا لفظ ‘ڀلي واء’ يعني بهترين کوهه يا ‘ڀيل واء’ آهي. يعني ڀيلن جو کوهه. ٿر ۾ مختلف ذاتين جا کوهه کڻايل آهن. ڀالوا جي ڀر واري علائقي ۾ ڀيلن جا وڏا راڄ رهيا آهن. هن وقت ڀالوا ۾ خاصخيلي قبيلو آباد آهي. چيو وڃي ٿو ته ڪنهن دور ۾ ڀالوا واري علائقي ۾ ريٻارين جا وڏا راڄ هوندا هئا. ڪجهه محقق مارئي جو حسب نسب ريٻارين سان ڳنڍين ٿا، انهن مطابق مارئي جي کوهه تان کڄڻ جي واقعي کان پوءِ ريٻاري جا راڄ هتان لڏي ويا.
کائڙ ڏانهن کڻي ويا، ڳالهيوب ڳڻ ڇڏي،
سَنڪي سندي سومري، وِئڙا راڄ لڏي،
وَڃي ويٺا ويڙيين، اجهايون اڏي،
ڀِرِي ڀاڳ وڏي، ملندس ماروئڙن کي،
(شاهه جورسالو؛ عثمان علي انصاري ص 428)
ڀالوا جي ڀر سان مارئيءَ سان منسوب هڪ کوهه آهي. جتي هاڻي ثقافت کاتي پاران ثقافتي ڪامپليڪس ٺهي چڪو آهي. هتي مارئيءَ جو ميلو لڳندو آهي.مارئيءَ جو ميلو پهريون ڀيرو مير محمد بخش ٽالپر 1967ع ۾ لڳايو هو، بعد ۾ ڪيترائي ڀيرا سرڪاري ۽ غير سرڪاري سطح تي مارئيءَ جو ميلو ڀالوا ۾ لڳندو رهيو آهي.
ڪاڪي ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ڪتاب ‘لطيفي سير ۾’ مارئيءَ جو ڳوٺ ڀالوا جي ڀرسان ‘ملير’ جو ڳوٺ ڄاڻايو آهي. ملير نالي سان ڪا به وسندي ٿر ۾ نٿي ملي. ٿر ۾ ملير هڪ قسم جي اوڍاڻي ٿيندي آهي. جنهن تي گهاٽو ڀرت ڀريل هوندو آهي. شادي جي حوالي منڱڻي جي رسم ادا ڪرڻ وقت اوڍائي ويندي آهي. مليري رنگ جي هڪ ڍڳي به ٿيندي آهي. ملير سائي سکئي خطي کي به چئبو آهي.
پهنوارن پاٻوهيو، ڪِي واهندن وس،
عمر! اُنهين ڏيهه جا ڏوٿين ڏِنم ڏس،
وليون وڻ ڦلاريا، للر نِڱيو لس
آڻيو وجهن آهرين، سندا ٽوهن ٽس،
ميوا مڃر، ماکيون سڀ ڪا چکن چس،
ماڙي وهي مس، ملير ويندي مارئي،
(شاهه جورسالو؛ عثمان علي انصاري ص 403)
لطيف سائين جي شاعريءَ ۾ پائر ۽ وٽ جو گڏيل ذڪر ملي ٿو، وٽ پائر سان بلڪل لڳندڙ ڀاڱو آهي. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته پائر وٽ وارو ساڳيو علائقو آهي ۽ رڻ جي ڪنڌي کان ٿيندو پارڪر جي ڀر مان هاڙهي ۽ شولي تائين پهچي ٿو.
کاهڙ ڏي کڻي ويا، مٽيائون ملڪ ملير،
وڃي پائر وٽ ۾، کلي پيتائون کير،
تن اباڻن کي ساري ٿو سرير،
زيرون لاهه زنجير، ته سرتيون پسان سومرا
(شاهه جورسالو؛ عثمان علي انصاري ص 429)
ويٺو واجهه وجهي هينئون، پر ۾ پنهوارن،
هِت اڪنڊي آهيان پائر ۽ پرين،
ٻي نه ڪنديس ڪن، ويندس وطن سامهين.
_
مينڍا ڌوئي نه مارئي، ٿيس ڳرنڍيون وار،
ستي سيئي ساريا، جي پائر جا پنهوار،
عمر انهون ڌار، مور نه رهي ماڙئين.
(شاهه جورسالو؛ عثمان علي انصاري ص 384)
مينڍا ڌوئي نه مارئي، ٿيس ڳُڙلون ڳاه،
ڪين کڻنديس ڪوٽ ۾ پائر ري پساه،
سريون ڏيان ساه، جيڪر ملان مارئين.
(شاهه جورسالو؛ عثمان علي انصاري ص 385)
مارن ڌاران مارئي، جي هِت مري،
منهنجو مڙهه مقام ۾، دفن ڪو م ڪري،
مئي رسائي ماروئين پائر پير ڀري،
الله لڳ لطيف چئي ڪوشش ڪا ڪري
مٿي هڻي هٿڙا، مارو مان ڌري،
پُسي پاند ڀري، فاتحه ڪن فقير جي،
_
عمر اوٺي آيو مليران مون وٽ،
سرتين کوڙيا سيد چئي پکا پائر وٽ،
ذرو ات نه جٽ، ملڪ وٺئي مارئي،
_
عمر اوٺي آئيو، مليران مون موٽ،
پائر سڀ پچي پيو ڏيهه سڀ ڏاڏاڻو،
عمر اباڻو، کٽو پئيان ته خوش ٿيان.
_
ويڙهيچن وس ٿي، پائر پئي پچي،
اٺا مينهن ملير تي، ميڙا پيا مچي،
جن جي ساک سچي، ملير سي ماڻينديون.
_
جت ڀُنگا ڀٽون، ڀيڻيون، تنهن کوڻ ٿيون کنونَ،
پائر سڀ پسائيو، وسي وڄڙين،
ماروءَ ري مَ مرن، الا هُو آسائتيون.
_
ويٺو واجهه وجهي هنيون پر ۾ پنوهارن،
ات اُڪنڊي آهيان پائر ۽ پرين،
ڪريان ٻي نه ڪن، ويندس وطن سامهين.
_
اوٺي ڳوٺي آڻيين ڪو هُتي جو هِت هير،
ته ڪنا جي ڪوٽن جا ٿين سرها سير،
آءُ ته اکيين اگهان، جي پائر ڏنئي پير،
الله لڳ لطيف چئي لاءِ م تون اوير،
ڪوٺين گهاري ڪير، محلين منجهي مون هنئون،
(شاهه جورسالو؛ عثمان علي انصاري ص 380)
مينڍا ڌوءِ نه مارئي، پييس پنهواريون چت،
راڄ رئاري هنجون هاري هي هُتيجي هت،
آهس پائر پار جو کجڻ ۽ کپت،
وينگس ويڙيچن ري مس سڻي ڪا مت،
سومرا سپت، ڪر ته ڪوٺيان نڪري،
(شاهه جورسالو؛ عثمان علي انصاري ص 384)
کيرون ڏيئي خوش ٿيو، اديون سڀ اچي،
متان وطن وسارين رکج ساک سچي،
پائر پيو پچي، عمر اباڻن ڏي،
(شاهه جو گنج؛ حاجي الهداد جنجهي ص404)
بر وٺا ٿر وٺا وٺو جيسلمير،
آگم ڪري آئيو، پائران ڀري پير،
لاٿائين لطيف چئي وانڊين مٿان وير
سرهو ڪيائين سير سرهيون ٿيون سنگهاريون،
(شاهه جو گنج؛ حاجي الهداد جنجهي ص404)
لطيف سائين جي شاعري ۾ ٽيهه اکري وارن بيت ( شاهه جو گنج ؛ الهداد جنجهي ) ۾ هڪ بيت هن ريت آهي ته ؛
هيڪل ڪونڊي، چونچا، ڏھوي ويڙھيچا وڃن
گونگڙي، ڪٻڙي، هاڙھو، ڇڏيو پاسي پنھوارن
هاڻي ھڏ ھاڙي ڪوھ ڪرينديون، مرگوٺئي گس پڇن
تن سرتين سنگهارن، عمر اڪنڊي آھيان
هڪ ٻيو بيت آهي ته؛
پھرين پنھوارن جان، نائي ڪيم نھار
نڪي مارو موھر ۾، نڪا تڙ تنوار
لڏي لُوءِ ڇڏي ويا، ”پھڻاريا“ پار
سومرا سنگهار، ڏٺي مون ڏينھن ٿيا
گونگڙي، ڪٻڙي، هاڙهو، گوٺيو، چونچا، ڪونڊي، پڻهاريو پار پائر جي علائقي جا ڳوٺ آهن. جيڪي اڄ به وسن ٿا.
پائر جي علائقي ۾ ساڏوهين ۾ پيرون گهڻا ٿيندا آهن، مرد ۽ عورتون گڏجي وڃي پيرون چونڊي ايندا آهن.
تن ساڏوهين سڌ مران ڏنگا جنين ڏار،
ڀُڻي ساڻ ڀَتار، پائر پيرون چونڊيان،
(شاهه جورسالو؛ عثمان علي انصاري ص 428)
پيرون جو رس ڪڍي گُڙ ٺاهيندا آهن ۽ پيرون سڪائي رکندا آهن سڪل پيرون کي ‘ڪوڪڙ’ چئبو آهي، ڪوڪڙ مارو ماڻهو ڏٿ طور استعمال ڪندا آهن.
ڪوڪڙ ڪنڍيرن ۾، ڦڪيو ڦڪ ڀريندي،
(وائي ) ( شاهه جو رسالو ؛ عثمان علي انصاري ص 416)
ڀٽائيءَ جي آڳاٽن توڙي هاڻوڪن مختلف رسالن ۽ سگهڙن جي سڻايل بيتن ۾ ‘پانور’ يا ‘پاور’ به ڳايل آهي. پانور ، پائر جي علائقي کي چيو ويو آهي يا ڌار علائقو آهي. ڪڇ ۾ ٻنيءَ جي ڀرسان هڪ علائقي جو نالو پانور پٽي به آهي.ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ ‘پاور’ کي ‘پائر ’ لکيو آهي. ‘پائر ’بابت ڊاڪٽر بلوچ صاحب لکي ٿو ته ڪڇ ۾ اتران ٻني جو علائقو ۽ ڏاکڻان هٻو جبل آهي، وچان پائر جو علائقو جيڪو الهندي کان اڀرندي پيو وڃي، شهر نرئي کان شروع ٿي لوڏائي تي پورو ٿئي ٿو. ان ۾ ٻيا مشهور ماڳ مڪان نُونڌاڻ، ارٽڙو، گهونيري، جهارو، جُمارا، ٺونگڙي، تل، ڏاڏور ، ٻٻر، نيرونو، جهُريو، لهريو، نوکاني، ڪوٽاءِ، ڦُلاءِ، جهُرڻ ۽ پوءِ لوڏائي جتي پاور پورو ٿيو. رسالي ۾ پانور جا بيت ائين ملن ٿا.
هي ڀنگا هي ڀيڻيون هي ڄامن جو ڄاريون،
هينئون منهنجو هڪڙو، ڦٽي ٿيو ڦاريون،
پانور پنهواريون، وٺي وئڙا اُڪري،
(شاهه جو گنج؛ حاجي الهداد جنجهي ص401)
پکا پانور ڪنڌئين سونهن سائي ريل،
مند گولاڙا مکڙيون ڦليا جي ڦليل
ڀلي ڀاروڙين جي چٽي ان چنبيل
شالون پائن سيل، لوئي هاڻان لڱڙا
(شاهه جو گنج؛ حاجي الهداد جنجهي ص404)
ڪُت ڀڳتر مک گهڻي، جڏ ڏين ڏوايون ڏنگ،
مون جيڏيون ملير ۾ ڪن ريڍاريون رنگ،
سندا پانور پنگ، ات مهو نه ٿئي مارئين.
(شاهه جو گنج؛ حاجي الهداد جنجهي ص412)
سائين الهداد جنهي جي مرتب ڪيل گنج ۾ ‘هي ڀنگا هي ڀيڻيون’ جي لڙي جا 9 بيت آهن. هڪڙو بيت تمر فقير جي نالي سان آهي. تحقيق طلب ڳالهه آهي ته هي سمورا بيت تمر فقير جا آهن يا هڪ تمر جو آهي.
لطيف سائينءَ جو چلو: چيو وڃي ٿو ته پائر جي ڳوٺ هستڙي چانڊيي ۾ هڪ ڪنڊيءَ جي وڻ هيٺيان لطيف سائين چلو ڪڍيو هو. اهو ڪنڊيءَ جو وڻ اڄ به موجود آهي.
_________________
ڀارو مل امراڻي ٿرپارڪر، سنڌ سان تعلق رکندڙ هڪ ناميارو لوڪ ادب جو ماهر، شاعر، محقق، صحافي، براڊڪاسٽر ۽ سماجي توڙي ماحولياتي ڪارڪن آهي، جنهن گذريل ٻن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصو ٿري لهجي، لوڪ ادب ۽ ثقافت جي بچاءُ ۽ پرچار لاءِ وقف ڪيو آهي. 17 فيبروري 1982ع تي چيلهار ويجهو ڳوٺ سوٿار جو تڙ ۾ پيدا ٿيندڙ ڀيرو مل سنڌ يونيورسٽي مان سنڌي ادب ۽ تعليم ۾ ماسٽرس سان گڏ قانون جي ڊگري (ایل ایل بی) پڻ حاصل ڪئي آهي ۽ هو هن وقت رائيچند راٺوڙ گورنمينٽ هائر سيڪنڊري اسڪول چيلهار ۾ سنڌي ٻوليءَ جو سبيجڪٽ اسپيشلسٽ آهي. هو ٿري لوڪ گيتن، شاعري، تاريخ ۽ ثقافت تي ٻڌل 10 سنڌي ڪتابن جو مصنف آهي، جڏهن ته ٿر جي امير ثقافتي ورثي کي ملڪي سطح تي متعارف ڪرائڻ لاءِ سندس ڪتاب “صحرا ڪي دوهي” جو پنجابي سميت ٻين ٻولين ۾ ترجمو پڻ ٿي چڪو آهي.
