شڪاگو کان سنڌ تائين: پورھيت جدوجهد جي تاريخ ۽ موجوده چئلينج

شڪاگو جي شهيدن جو رت اسان کي ياد ڏياري ٿو ته حق ڪڏهن به خيرات ۾ ناهن ملندا. سنڌ ۾ پورھيتن جي حالت تڏهن سڌرندي جڏهن حڪومت ليبر قانونن تي سختيءَ سان عمل ڪرائي، ٺيڪيداري نظام جو خاتمو ڪري ۽ مزدورن کي سوشل سيڪيورٽي جو حق ڏنو وڃي. پهرين مئي صرف هڪ تاريخي واقعي کي ياد ڪرڻ جو ڏينهن ناهي، پر هي موجوده ۽ مستقبل جي پورھيتن جي حقن لاءِ جدوجهد جاري رکڻ جو عزم آهي.

ليکڪ: مجيد نواز مغل

آمريڪا جو شهر شڪاگو دنيا جي پورھيت تحريڪ جي تاريخ ۾ هڪ اهڙو مرڪز آهي، جتان پوري دنيا جي مزدورن کي پنهنجي حقن لاءِ وڙهڻ جو شعور مليو. 19هين صديءَ جي آخر ۾ جڏهن صنعتي ترقي پنهنجي عروج تي هئي، تڏهن ان ترقيءَ جو سڄو بار پورھيتن جي ڪلهن تي هو. مزدورن کان روزانو 12 کان 16 ڪلاڪ سخت پورھيو ورتو ويندو هو، اجرت انتهائي گهٽ هئي ۽ ڪم جون حالتون پويھيتن جون حياتيون ڳڙڪائي رھيون هيون. ان ظلم خلاف شڪاگو جي پورھيتن اٺ ڪلاڪ ڪم جو مطالبو ڪندي جدوجهد جو آغاز ڪيو. پهرين مئي 1886ع تي پوري آمريڪا ۾ لکين مزدورن هڙتال ڪئي، جنهن پورھيتن جي جدوجھد جي تاريخ کي هڪ نئون رخ ڏنو. 4 مئي تي هي مارڪيٽ (Haymarket) جي پرامن احتجاج دوران ٿيل بم ڌماڪو اصل ۾ هن تحريڪ کي دٻائڻ جي هڪ سازش هئي، جنهن بعد پوليس جي فائرنگ ۽ مزدور اڳواڻن آگسٽ اسپائيز، البرٽ پارسنز، ايڊولف فشر ۽ جارج اينگل کي ڏنل ڦاسيءَ هن تحريڪ کي عالمي سطح تي امر ڪري ڇڏيو. اڄ پهرين مئي تي ملهايو ويندڙ عالمي مزدور ڏينهن انهن ئي شهيدن جي رت ۽ قربانيءَ جو ثمر آهي، جن اڇي ڪپڙي کي پنهنجي رت سان رنڱي ڳاڙهي جهنڊي کي پورھيتن جو عظيم نشان بڻايو.

هن تحريڪ کي فڪري سگهه ڏيڻ ۾ فريڊرڪ اينگلز ۽ ڪارل مارڪس جي لکڻين جو وڏو ڪردار آهي، جڏهن ته ساموئيل گومپرس، يوجين ڊيبس ۽ روزا لڪسمبرگ جهڙن اڳواڻن مزدورن جي سياسي ۽ تنظيمي شعور کي وڌايو. ننڍي کنڊ ۾ به 20هين صديءَ جي شروعات کان ئي پورھيت تحريڪ اُڀري، جنهن پاڪستان ۾ 1970ع جي ڏهاڪي ۾ وڌيڪ شدت اختيار ڪئي ۽ فيڪٽري ايڪٽ سميت ليبر قانونن ۾ اهم سڌارا آيا. جيتوڻيڪ عالمي سطح تي پورھيتن اٺ ڪلاڪ ڪم، ٻارن جي پورھئي تي پابندي ۽ سوشل سيڪيورٽي جهڙا حق حاصل ڪيا آهن، پر پاڪستان ۽ خاص طور تي سنڌ ۾ صورتحال اڄ به انتهائي ڳڻتيءَ جوڳي آهي. هتي مزدور اڄ به انهن ئي مسئلن سان جهيڙي رهيو آهي، جيڪي 19هين صديءَ ۾ هئا. سنڌ ۾ وڌندڙ غربت ۽ مهانگائيءَ معصوم ٻارن کان قلم ۽ ڪتاب کسي کين پورهئي جي بٺيءَ ۾ اڇلائي ڇڏيو آهي، جتي اهي اسڪول وڃڻ بدران هوٽلن، گيراجن ۽ ڪارخانن ۾ پيٽ گذر لاءِ سخت پورھيو ڪرڻ تي مجبور آهن.

اسان وٽ ڪارخانن ۽ فيڪٽرين ۾ موجود ليبر قانون صرف ڪاغذن تائين محدود آهن. پورھيتن کي حڪومت پاران مقرر ڪيل گهٽ ۾ گهٽ پگهار به نه ٿي ڏني وڃي ۽ 8 ڪلاڪن کان وڌيڪ ڊيوٽي وٺڻ جي باوجود کين اوور ٽائيم يا الائونسز نٿا ملي. “ٿرڊ پارٽي ليبر” يا ٺيڪيداري نظام مزدورن جي زندگيءَ کي وڌيڪ ڏکيو بڻائي ڇڏيو آهي، جتي ڪنهن به قانوني جواز کانسواءِ پورھيت کي نوڪريءَ تان هٽائي بيروزگار ڪيو وڃي ٿو. ان سان گڏ، تعميراتي شعبي ۾ ڪم ڪندڙ مزدورن جي صحت ۽ سيڪيورٽي جو ڪو به انتظام ناهي، جنهن ڪري حادثن جي صورت ۾ اهي بي يارو مددگار رهجي وڃن ٿا. سڀ کان وڌيڪ افسوسناڪ ڳالهه اها آهي ته ادارن ۾ هٿرادو طريقن سان يونين سازيءَ تي پابندي مڙهيل آهي، جنهن ڪري پورھيت پنهنجي حقن لاءِ گڏيل آواز اٿارڻ کان قاصر آهن.

شڪاگو جي شهيدن جو رت اسان کي ياد ڏياري ٿو ته حق ڪڏهن به خيرات ۾ ناهن ملندا. سنڌ ۾ پورھيتن جي حالت تڏهن سڌرندي جڏهن حڪومت ليبر قانونن تي سختيءَ سان عمل ڪرائي، ٺيڪيداري نظام جو خاتمو ڪري ۽ مزدورن کي سوشل سيڪيورٽي جو حق ڏنو وڃي. پهرين مئي صرف هڪ تاريخي واقعي کي ياد ڪرڻ جو ڏينهن ناهي، پر هي موجوده ۽ مستقبل جي پورھيتن جي حقن لاءِ جدوجهد جاري رکڻ جو عزم آهي. پورھيتن جي عزت، انصاف ۽ برابري تي ٻڌل سماج ئي هڪ خوشحال دنيا جو بنياد بڻجي سگهي ٿو.

___________

مجيد نواز مغل صحافي آھي ۽ سکر ۾ رھي ٿو