جڏهن صحيح ۽ غلط جي وچ ۾ فرق ختم ٿي ويندو آهي، تڏهن سماج ھڪدم تباهه ناهن ٿيندا. بلڪ اهي آهستي آهستي تضاد ۽ مونجھارن جو شڪار ٿي ويندا آهن. اها ئي سماجن جي زوال جي شروعات هوندي آهي. سماجن جو زوال ان ڪري نه ايندو آھي ته انسان ترقي ڪرڻ ڇڏي ڏيندو آهي، پر انھيءَ ڪري جو هُو صحيح ۽ غلط جو فرق وڃائي ويھندو آھي ۽ کيس خبر ئي ڪا نہ ھوندي آھي تہ ان ترقيءَ جو مقصد ڇا آهي. جڏهن اخلاقي قدر مبهم ٿين ٿا، تڏهن ترقي پنهنجو رخ وڃائي ويھي ٿي.
ليکڪ: نور محمد مري ايڊووڪيٽ
مان جديد معاشري جي رخ کي ڏسي ڏينهون ڏينهن وڌيڪ فڪرمند ٿيندو پيو وڃان. سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ معاشي ترقيءَ ۾ ظاهري اڳڀرائيءَ جي باوجود، هڪ احساس شدت سان وڌي رهيو آهي ته اخلاقي ڪمزوري وڌي رهي آهي. صحيح ۽ غلط جي وچ ۾ فرق اڳي جي ڀيٽ ۾ گهٽ واضح نظر اچي رهيو آهي، ۽ منهنجي خيال ۾، اهو اڄوڪي سماجي زوال جو هڪ تمام سنگين سبب آهي. جڏهن سماج اها وضاحت وڃائڻ لڳندا آهن، ته زوال اوچتو ناهي ايندو؛ اهو آهستي آهستي، لڳ ڀڳ اڻ ڏٺي نموني، بدلجندڙ دليلن ۽ تبديل ٿيندڙ ترجيحن ذريعي نمودار ٿيندو آهي.
تاريخ ٻڌائي ٿي ته سماج رڳو ٻاهرين دٻاءُ سبب تباهه ناهن ٿيندا. اڪثر ڪري، اندروني انتشار انهن کي ڪنهن به ٻاهرين قوت جي اثر ٿيڻ کان گهڻو اڳ ڪمزور ڪري چڪو هوندو آهي. صحيح ۽ غلط جو فيصلو اصولن جي بنياد تي نه پر مفادن جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي.
مذهبي ۽ فلسفيانه روايتون مسلسل ان خطرناڪ لاڙي کان خبردار ڪنديون رهن ٿيون. اخلاقي نظام کي عياشي نه پر بقا جي ضرورت طور پيش ڪيو ويو آهي. اسلامي اخلاقي سوچ ۾، ”عدل“ (انصاف) استحڪام لاءِ مرڪزي حيثيت رکي ٿو، جڏهن ته ”ظلم“ کي اهڙي قوت طور ڏٺو وڃي ٿو جيڪا قومن کي تباهه ڪري ڇڏي ٿي. اهڙا ئي خيال ٻين روايتن ۾ به موجود آهن، جتي اخلاقي فساد کي نه صرف فرد جي برائي، پر مجموعي زوال سان ڳنڍيو ويو آهي.
قديم سماجن ۾، سادگيءَ جي باوجود، اڪثر اخلاقي حدون وڌيڪ واضح هونديون هيون. انهن کي خانداني نظام، سماجي معيارن ۽ گڏيل ثقافتي فريم ورڪ ذريعي مضبوط ڪيو ويندو هو. صحيح ۽ غلط تي مسلسل بحث نه ٿيندو هو؛ اهي ورثي ۾ ملندا هئا. ان عمل ادارن جي غير موجودگيءَ ۾ به هڪ استحڪام پيدا ڪيو هو.
جديد سماج مختلف نموني ڪم ڪن ٿا. هتي ڪيترا ئي قدرن جا نظام (قانوني، معاشي، ثقافتي ۽ ذاتي) گڏوگڏ موجود آهن، پر اڪثر ڪري ڪنهن هڪ اخلاقي مرڪز کان سواءِ. اهو عمل پاڻمرادو زوال پيدا نٿو ڪري، پر هڪ ابهام پيدا ڪري ٿو. جڏهن اخلاقي اختيار منتشر ٿي وڃي ٿو، ته احتساب چونڊيل (Selective) بڻجي وڃي ٿو ۽ اخلاقي يقين ڪمزور پئجي وڃي ٿو. فرد ۽ ادارا مفاد يا حوالي جي بنياد تي لڳ ڀڳ ڪنهن به عمل کي صحيح ثابت ڪري سگهن ٿا.
جديد دور ۾ سڀ کان وڏي تبديلي اخلاقي زندگي تي معاشي منطق جو غلبو آهي. جڏهن معيشت سماج جو مرڪزي اصول بڻجي وڃي ٿي، ته اها قدرن کي نئين سر شڪل ڏيڻ شروع ڪري ٿي. نفعو، مهارت (Efficiency) ۽ واڌ ويجهه رڳو اوزار نه، پر فيصلي جا معيار بڻجي وڃن ٿا.
اهڙي نظام ۾، اخلاقي سوال اڪثر ثانوي هوندا آهن. جيڪڏهن ڪا شئي معاشي فائدو پيدا ڪري ٿي، ته ان کي جائز قرار ڏنو وڃي ٿو؛ جيڪڏهن اها فائدي ۾ رڪاوٽ بڻجي ٿي، ته ان کي رد ڪيو وڃي ٿو، چاهي اها اخلاقي طور ڪيتري به درست ڇو نه هجي. آهستي آهستي، سماج هن منطق کي پنهنجي اندر جذب ڪري وٺي ٿو. انساني لاڳاپا سوديبازي بڻجي وڃن ٿا، ادارا مقابلي بازي جو شڪار ٿين ٿا، ۽ عوامي فيصلا رڳو معاشي نتيجن جي بنياد تي پرکيا وڃن ٿا.
ان جو مطلب اهو ناهي ته معاشي ترقي منفي آهي. هڪ فعال معيشت انساني بقا لاءِ ضروري آهي. مسئلو تڏهن پيدا ٿئي ٿو جڏهن معيشت سماج جي خدمت ڪرڻ بند ڪري ڇڏي ۽ ان جي بدران سماج جي تعريف ڪرڻ شروع ڪري. ان موڙ تي، اخلاقي قدر آزاد پابنديون نه پر مفاد جي مطابق تبديل ٿيندڙ شيون بڻجي وڃن ٿا.
نتيجا واضح آهن. جڏهن ماڻهو سمجهن ٿا ته فيصلا ڳجهن مفادن تحت ڪيا پيا وڃن، تڏهن اعتبار ختم ٿي وڃي ٿو. ادارا پنهنجي قانوني حيثيت تڏهن وڃائي ويهن ٿا جڏهن اهي انصاف بجاءِ طاقت جا ٻانهن ٻيلي بڻيل نظر اچن ٿا. جڏهن مقابلو تعاون جي جڳهه وٺي ٿو، ته سماجي ايڪو ڪمزور ٿي وڃي ٿو. ايستائين جو علم ۽ مهارت به، انسانيت جي خدمت ڪرڻ بدران، ڪنٽرول يا نفعي جا اوزار بڻجي سگهن ٿا.
سائنس ۽ ٽيڪنالاجي هن تضاد کي وڌيڪ تيز ڪن ٿا. اهي انسانيت جون عظيم ڪاميابيون آهن، پر اخلاقيات کان الڳ ٿيڻ جي صورت ۾ اهي وڏا خطرا پڻ آهن. طبي سائنس زندگيءَ کي وڌايو ۽ تڪليفن کي گهٽايو آهي، جڏهن ته ٽيڪنالاجي مواصلات ۽ علم کي تبديل ڪري ڇڏيو آهي. پر، جڏهن اهي صرف طاقت يا نفعي جي رهنمائي هيٺ هجن، ته اهي نقصان به پهچائي سگهن ٿا.
طب جي اخلاقي روايت، جنهن جي علامت بقراط جهڙيون شخصيتون آهن، انساني زندگي جي ذميواري تي زور ڏئي ٿي. بعد ۾ ابن سينا جهڙن عالمن شفا ڏيڻ کي هڪ سائنسي ۽ اخلاقي فرض قرار ڏنو. ان جي ابتڙ، جديد تجارتي نظام صحت کي هڪ مارڪيٽ بڻائڻ جو خطرو پيدا ڪري ٿو، جتي مريض رڳو هڪ خريدار (Consumer) ۽ علاج هڪ وڪري جي شئي بڻجي وڃي ٿو.
اهڙي طرح، ٽيڪنالاجي پنهنجي ذات ۾ غير جانبدار آهي، پر ان جو استعمال ناهي. اهي ئي نظام جيڪي ماڻهن کي ڳنڍين ٿا، اهي جاسوسي، هيراڦيري ۽ تباهي لاءِ به استعمال ٿي سگهن ٿا. اخلاقي پابنديءَ کان سواءِ، اڳڀرائي فائدي بدران خطرناڪ بڻجي وڃي ٿي.
قديم سماج، پنهنجي شروعاتي صورتن ۾ به، ڪڏهن به اصولن کان خالي نه هئا. اهي اصول لکيل نه هئا پر اجتماعي زندگي ۾ گهرا رچيل هئا. اهي اخلاقي حدون هيون جن کي سڀئي سمجهندا ۽ احترام ڪندا هئا. جوهر ۾، اهي قانون بجاءِ اخلاقيات جا قاعدا هئا.
شڪار ڪندڙ ابتدائي سماجن ۾ به منصفاڻي ورڇ ۽ وسيلن جي استعمال بابت معيار موجود هئا. قيادت جو مطلب لامحدود اختيار نه هو. اڳواڻ به اخلاقي حدن جا پابند هئا. انهن جي خلاف ورزي جو مطلب اعتماد وڃائڻ هو، ۽ اهڙن سماجن ۾ بقا لاءِ اعتماد ضروري هو. اخلاقيات کان سواءِ اختيار جٽادار نه هو.
جيئن جيئن سماج وڌيا، اهي اخلاقي فريم ورڪ وڌيڪ منظم ٿيا پر ختم نه ٿيا. ميسوپوٽيميا جهڙين تهذيبن ان کي شروعاتي قانوني نظامن (جيئن ته حمورابي جو ڪوڊ) ۾ ظاهر ڪيو، جيڪو ان خيال تي ٻڌل هو ته انصاف جو بنياد هڪ اعلي اخلاق تي آهي. قانون اخلاق جو اظهار هو، ان جو متبادل نه هو.
ڪلاسيڪل فلسفي هن خيال کي وڌيڪ گهرو مفهوم ڏنو. سقراط دليل ڏنو ته اخلاقي جهالت ئي غلط ڪم جي جڙ آهي ۽ ناانصافي سماج کان وڌيڪ روح کي نقصان پهچائي ٿي. سندس اخلاقي تعليم ٻڌائي ٿي ته غلط ڪم صرف قانوني مسئلو ناهي پر ڪردار جي خرابي آهي.
افلاطون انصاف کي هم آهنگي (Harmony) سان ڳنڍي هن خيال کي وڌيڪ ترقي ڏني. هن جي نظر ۾، هڪ منصفاڻو سماج اهو آهي جتي عقل، بهادري ۽ خواهش توازن ۾ هجن. جڏهن خواهش عقل تي غالب اچي وڃي ٿي، ته فرد ۽ سماج ٻئي بي انتظامي جو شڪار ٿين ٿا. تنهنڪري، زوال ظاهري طور تي ظاهر ٿيڻ کان اڳ اندروني طور شروع ٿيندو آهي.
ايستائين جو جديد آئيني نظام به لکيل قانون سان گڏ اخلاقي روايتن تي گهڻو انحصار ڪن ٿا. مثال طور برطانوي نظام نه صرف لکيل قانونن تي، پر روايتن ۽ غير تحريري عملن تي به هلي ٿو. پارلياماني معيار، ڪابينا جي ذميواري، ۽ آئيني رويي جو انحصار اڪثر انهن روايتن تي هوندو آهي جيڪي قانوني طور تي نافذ نٿيون ڪري سگهجن پر انهن جو وڏي پيماني تي احترام ڪيو ويندو آهي. اهي روايتون سياسي طرز عمل کي اوترو ئي مضبوطي سان گهڙين ٿيون جيترو ڪو باضابطه قانون.
اهو سڄي تاريخ ۾ هڪ مستقل سچ کي ظاهر ڪري ٿو: سماج صرف قانون جي بنياد تي قائم نٿا رهن. قانون سزا جي تعريف ڪري ٿو، پر اخلاق مشروعيت (Legitimacy) جو تعين ڪري ٿو. جڏهن اخلاقي قدر مضبوط هوندا آهن، تڏهن سادا نظام به ڪارگر هوندا آهن. جڏهن اهي ڪمزور ٿي وڃن ٿا، تڏهن جديد ترين قانوني نظام به نظم برقرار رکڻ لاءِ جدوجهد ڪن ٿا.
شروعاتي انساني گروهن کان وٺي جديد رياستن تائين، سماج هميشه گڏيل اخلاقي حدن تي منحصر رهيا آهن، جن جو احترام ڪرڻ طاقت کان به گهريو وڃي ٿو. جڏهن اهي حدون مٽجي وڃن ٿيون، تڏهن ادارا ته شايد قائم رهن، پر انهن جو روح ۽ مقصد ڪمزور ٿي وڃي ٿو.
جڏهن صحيح ۽ غلط جا نشان مٽجي وڃن ٿا، ته سماج اوچتو تباهه ناهن ٿيندا. اهي آهستي آهستي تضادن ۽ مونجهارن جي ڌٻڻ ۾ ڦاسندا ويندا آهن. اهو ڇڪتاڻ ئي زوال جي شروعات آهي—ان ڪري نه ته انسانيت ترقي ڪرڻ ڇڏي ڏني آهي، پر ان ڪري جو اها ان وضاحت کي وڃائي ويٺي آهي ته آخر ”ترقي“ ڪنهن جي لاءِ ۽ ڪهڙي مقصد لاءِ هئي.
_______________
نور محمد مري ايڊووڪيٽ ۽ ثالث اسلام آباد ۾ رھي ٿو
