لبرلزم ۽ برابري: برابري انصاف تي ٻڌل ڪو اصول آهي يا تاريخي ضرورتن جو ڪو ٺاھ؟

برابري ڪو آفاقي سچ ناهي پر هڪ اخلاقي حڪمت عملي آهي. هي اهو ذريعو آهي جنهن ذريعي ڪمزور طبقو سگهاري کي روڪي ٿو، ته جيئن ڪو به فرد ٻين کان تمام مٿي نه وڃي سگهي. جرمن فلاسافر فريڊرڪ نٽشي جي لبرلزم ۽ برابريءَ واري نظرئي جي چنڊڇاڻ  

ليکڪ: نور محمد مري ايڊووڪيٽ، اسلام آباد

لبرلزم ۽ برابري وزنائتا ۽ ضروري خيال آهن، پر اهي هاڻي ڇنڊڇاڻ کان مٿانهان ناهن رهيا. انهن خيالن يا نظرين  جو دفاع اڻ مٽ سچائي طور نه ٿيڻ گهرجي. انھن نظرين جا فائدا به آهن ته انھن لاءِ قيمت به ادا ڪرڻي پوي ٿي. مشھور جرمن فلاسافر فريڊرڪ نٽشي Friedrich Nietzsche جي چئلينج  ھيءَ آهي ته انھن جي چونڊ شعوري طور تي ڪئي وڃي، ان آگاهي سان ته اسان ڇا حاصل ڪري رهيا آهيون ۽ اسان کان ڇا وڃائجي سگهي ٿو.

مان لبرلزم ۽ برابريءَ تي ڪجھ تمام اهم ويچار پيش ڪري رهيو آهيان، جيڪي جوابن کان وڌيڪ سوال پيدا ڪندا. هيءَ بحث کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ناهي، پر ان جي گهراين ۾ جهاتيون پائڻ ۽ جديد سياست جي اخلاقي ٻوليءَ ۾ لڪل ڇڪتاڻ کي ظاهر ڪرڻ جي ڪوشش آهي. اهو جيڪو هڪ طئہ ٿيل سچ نظر اچي ٿو ته “سڀ انسان برابر آهن”، انھيءَ کي گهرائي سان ڏسڻ تي هڪ تاريخي جوڙجڪ ظاهر ٿي سگهي ٿو، جيڪا جدوجهد، طاقت ۽ تشريح ذريعي جڙي آهي. انهي کوجنا واري جذبي سان اسان کي فريڊرڪ نٽشي جي اڻ تڻ پيدا ڪندڙ فڪر ڏانهن رجوع ڪرڻو پوندو، جيڪو رڳو لبرلزم جو نقاد ناهي، پر ان جي بنيادي اخلاقي پيڙهه کي چئلينج ڪندڙ پڻ آهي.

نٽشي لبرلزم کي روايتي سياسي نظرئي دان طور نه ٿو ڏسي. هو ان کي اخلاقيات جي “شجري جي ماهر” (Genealogist) طور ڏسي ٿو، جيڪو اهو سوال نٿو ڪري ته نظام ڪيئن ڪم ڪن ٿا، پر اهو ته انهن جا بنيادي قدر وجود ۾ ڪيئن آيا. يورپي لبرلزم، جيڪو جان لاڪ ۽ جين جيڪ رُوسو جي ڪمن سان جڙيو، ان مفروضي تي ٻڌل آهي ته سمورا فرد برابر اخلاقي حيثيت رکن ٿا. ان مفروضي مان ئي جديد سياست جي پوري عمارت کڙي ٿئي ٿي: حق، جمهوريت ۽ قانون جي حڪمراني. پر نٽشي هن ڍانچي کي شڪ جي نگاهه سان ڏسي ٿو. هو ان جي تاريخي ڪاميابيءَ کان انڪاري ناهي، پر هو ان جي بنياد ۽ ان جي قيمت تي سوال اٿاري ٿو.

پهريون تڪرار “فطري برابري” جي خيال تي پيدا ٿئي ٿو. نٽشي ان کي سڌو سنئون رد ڪري ٿو. سندس نظر ۾، زندگيءَ جي تعريف ئي فرق (Difference) آهي. فرد پنهنجي صلاحيتن، پنهنجي جذبن يا پنهنجي امڪانن ۾ برابر ناهن. ڪجهه ماڻهو ارادي جي وڌيڪ شدت، وڌيڪ تخليقي گهرائي ۽ قدرن کي گهڙڻ جي وڌيڪ سگهه رکن ٿا. ٻيا نه ٿا رکن. نٽشي جي نظر ۾ اهڙي منظرنامي تي برابري مڙهڻ حقيقت جو انڪار آهي. لبرلزم برابري تي زور ڏئي، فرق کي تسليم نٿو ڪري؛ پر ان کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. هي هڪ اهڙو اخلاقي نظام اڏي ٿو جتي درجي بندي (Hierarchy) کي شڪي بڻايو وڃي ٿو ۽ اعليٰ صلاحيت کي سراسري ذهنن جي عدالت ۾ پاڻ کي درست ثابت ڪرڻو پوي ٿو.

هي تنقيد تڏهن وڌيڪ گهري ٿي وڃي ٿي جڏهن نٽشي خود اخلاقيات جي بنيادن ڏانهن مڙي ٿو. پنهنجي ڪتاب On the Genealogy of Morality ۾ هو “آقا جي اخلاقيات” (Master Morality) ۽ “غلام جي اخلاقيات” (Slave Morality) جي وچ ۾ فرق پيش ڪري ٿو. آقا جي اخلاقيات انهن مان جنم وٺي ٿي جيڪي پنهنجي طاقت ۽ توانائيءَ جو اظهار ڪن ٿا. هي تخليق جي اخلاقيات آهي، جتي قدر طاقت ۽ خود اعتمادي مان نڪرن ٿا. ان جي ابتڙ، غلام جي اخلاقيات انهن مان جنم وٺي ٿي جن وٽ طاقت جي کوٽ آهي. جسماني يا سياسي طور تي غالب اچڻ جي سگهه نه هئڻ ڪري، اهي اخلاقي ميدان ڏانهن مڙن ٿا، ۽ قدرن جي اهڙي تشريح ڪن ٿا جيڪا طاقت جي مذمت ڪري ۽ ڪمزوريءَ کي مٿانهون بڻائي. جيڪو ڪڏهن “شريف يا اعليٰ” هيو، اهو “بدي” بڻجي ويو، ۽ جيڪو ڪڏهن ڪمزوري سمجهيو ويندو هو، اهو “نيڪي” بڻجي ويو.

انهيءَ قدرن جي الٽ ڦير (Inversion) ۾ نٽشي لبرل برابريءَ جون پاڙون ڳولي ٿو. هن فريم ورڪ ۾، برابري ڪو آفاقي سچ ناهي پر هڪ اخلاقي حڪمت عملي آهي. هي اهو ذريعو آهي جنهن ذريعي ڪمزور طبقو سگهاري کي روڪي ٿو، ته جيئن ڪو به فرد ٻين کان تمام مٿي نه وڃي سگهي. حقن ۽ انصاف جي ٻولي، جنهن کي لبرلزم آفاقي قرار ڏئي ٿو، نٽشي جي تجزيي ۾ “حسد يا ساڙ” (Resentment) جي تاريخي پيداوار بڻجي وڃي ٿي. ان جو مطلب اهو ناهي ته اها رڳو ڪوڙ آهي، پر اها ان جي غير جانبداري واري دعويٰ کي ختم ڪري ٿي. اها ظاهر ڪري ٿي ته برابري به طاقت جو هڪ اظهار آهي، پر هڪ مختلف قسم جي طاقت—جيڪا جسماني قوت بدران اخلاقي قائل ڪاريءَ ذريعي ڪم ڪري ٿي.

هن اخلاقي تبديليءَ جا سياسي نتيجا جمهوريت ۾ سڀ کان وڌيڪ واضح آهن. نٽشي جمهوريت کي سخت شڪ سان ڏسي ٿو، ان ڪري نه ته اها ڪم ڪرڻ ۾ ناڪام ٿئي ٿي، پر ان ڪري جو اها ڪهڙي شئي کي هٿي ڏئي ٿي. سمورن آوازن کي برابر وزن ڏيڻ سان، هيءَ نظام معيار (Quality) تي مقدار (Quantity) کي ترجيح ڏئي ٿو. اڪثريت جو فيصلو معيار بڻجي وڃي ٿو، ۽ غير معمولي فرد پاڻ کي اڪثريت جي اميدن جي گهيري ۾ قيد محسوس ڪري ٿو. اهڙي نظام ۾ “سراسري هئڻ” (Mediocrity) غالب اچي وڃي ٿي، ان ڪري نه ته اها برتر آهي، پر ان ڪري جو اها عام آهي. نٽشي کي ڊپ آهي ته هي نظام ان کي جنم ڏئي ٿو جنهن کي هو “آخري ماڻهو” (The Last Man) چوي ٿو—هڪ اهڙو ڪردار جيڪو رڳو سڪون، تحفظ ۽ برابري چاهي ٿو، پر ان ۾ اها امنگ ۽ بهادري ناهي جيڪا زندگيءَ جي اعليٰ صورتن جي سڃاڻپ آهي.

نٽشي جي فڪر جي مرڪز ۾ “طاقت جي خواهش” (Will to Power) جو تصور آهي، جنهن کي هو تمام جاندارن جو بنيادي جذبو سمجهي ٿو. هي رڳو غلبي جي خواهش ناهي، پر واڌ ويجهه، ڦهلاءُ ۽ پاڻ کي مٿانهون ڪرڻ (Self-overcoming) جي هڪ گهري تڙپ آهي. زندگي، ان لحاظ کان، حدن کان اڳتي وڌڻ ۽ نون قدرن جي تخليق جو عمل آهي. پر برابري ان عمل تي بندشون مڙهي ٿي. تفاوت کي گهٽائڻ ۽ درجي بندي کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ۾، هي نظام ان قوت کي روڪي ٿو جيڪا انساني ترقيءَ جو سبب بڻجي ٿي. تنهن ڪري، لبرلزم زندگيءَ جي جشن طور نه، پر هڪ اهڙي نظام طور سامهون اچي ٿو جيڪو توانائيءَ تي استحڪام کي، تخليق تي سڪون کي، ۽ اعليٰ معيار تي هڪجهڙائيءَ کي ترجيح ڏئي ٿو.

پر نٽشي جي هن تنقيد ۾ خطرا به آهن. برابري کي رد ڪرڻ جو مطلب درجي بندي جي انتهائي سخت شڪلن لاءِ رستو کولڻ آهي. هي اهي سوال اٿاري ٿو جن جا جواب لبرلزم ڏيڻ چاهي ٿو پر شايد مڪمل طور نه ٿو ڏئي سگهي. جيڪڏهن فرد برابر ناهن، ته سماج کي انهن سان ڪهڙو ورتاءُ ڪرڻ گهرجي؟ ڇا انساني وقار برابري کان سواءِ بچي سگهي ٿو؟ ڇا فرق کي تسليم ڪرڻ لازمي طور تي غلبي يا ظلم ڏانهن وٺي ويندو؟ نٽشي انهن جا واضح جواب نه ٿو ڏئي، ۽ شايد اهو ارادي طور آهي. سندس مقصد ڪو نئون سياسي نظام جوڙڻ ناهي، پر موجوده نظام جي پويان لڪل مفروضن کي اگهاڙو ڪرڻ آهي.

سندس تنقيد کي جيڪا شئي زنده رکي ٿي، اها “يقين” کي لوڏي ڇڏڻ جي صلاحيت آهي. لبرلزم برابري کي اهڙي سچائي طور پيش ڪري ٿو جيڪا سوال کان مٿانهين آهي. نٽشي ان يقين کي مڃڻ کان انڪار ڪري ٿو. هو اسان کي اهو سوچڻ تي مجبور ڪري ٿو ته ڇا برابري انصاف تي ٻڌل ڪو اصول آهي يا تاريخي ضرورتن جو ڪو سمجهوتو؟ هو اسان کي چئلينج ڪري ٿو ته اسان غور ڪريون ته ڇا برابري جي ڳولا اعليٰ معيار (Excellence) جي قيمت تي ته نه پئي ڪئي وڃي؟ ڇا ڪيترن ئي ماڻهن جي تحفظ لاءِ ڪجهه چونڊيل ماڻهن جي صلاحيتن کي محدود ڪرڻ ضروري آهي؟ ۽ ڇا هڪ سماج جيڪو رڳو انصاف جو پابند هجي، اهو “عظمت” پيدا ڪري سگهي ٿو؟

اهي سوال سادي نتيجن تائين نه ٿا وٺي وڃن. اهي ڇڪتاڻ پيدا ڪن ٿا، ۽ انهي ڇڪتاڻ جي اندر ئي نٽشي جو فڪر ڪم ڪري ٿو. هو اسان کي برابري ڇڏڻ جو نه ٿو چوي، پر هو چوي ٿو ته ان کي هڪ الڳ نظر سان ڏسو—ان جي پاڙن، ان جي ڪم ۽ ان جي نتيجن کي سڃاڻو. ائين ڪندي، هو لبرلزم تي ٿيندڙ بحث کي اخلاقيات جي فطرت بابت هڪ گهري کوجنا ۾ تبديل ڪري ڇڏي ٿو.

آخر ۾، نٽشي جي نظريي جي طاقت جواب ڏيڻ ۾ ناهي، پر اسان کي سوالن جي پيچيدگي سان آمهون سامهون ڪرڻ ۾ آهي. لبرلزم ۽ برابري طاقتور ۽ ضروري خيال آهن، پر اهي هاڻي ڇنڊڇاڻ کان مٿانهان ناهن. انهن جو دفاع اڻ مٽ سچائي طور نه، پر هڪ انتخاب طور ٿيڻ گهرجي—اهي انتخاب جن جا فائدا به آهن ته قيمت به. نٽشي جو چئلينج اهو آهي ته اهي چونڊون شعوري طور تي ڪيون وڃن، ان آگاهي سان ته اسان ڇا حاصل ڪري رهيا آهيون ۽ اسان کان ڇا وڃائجي سگهي ٿو.

_____________________

نور محمد مري ايڊووڪيٽ ۽ ثالث آھي ۽ اسلام آباد م رھي ٿو