سوال اهو ناهي ته ڪو بيڏوهي ڦاسي: ڇا حقيقي ڏوهاري ڪڏهن قانون جي گرفت ۾ اچي ٿو?  

معاشرو صرف قانون ٺاهڻ سان مهذب نٿو بڻجي، پر قانون جي لاڀائتي، بي لاڳاپي ۽ بي خوف عمل سان مهذب بڻجي ٿو۔ جڏهن ڏوهاريء کي يقين ٿي وڃي ته هو پنهنجي طاقت، دولت يا تعلقات جي زور تي بچي ويندو، تڏهن جرم صرف هڪ عمل نه رهندو آهي پر هڪ ذهنيت بڻجي ويندو آهي۔

حڪيم پريم چاندواڻي

انساني سماج جي سڀ کان وڏي آزمائش صرف اها ناهي ته ڪٿي ڪو بي ڏوهي سزا جو شڪار ته نٿو ٿئي، پر ان کان به وڏو سوال اهو آهي ته ڇا حقيقي ڏوهاري ڪڏهن قانون جي گرفت ۾ اچي ٿو يا نه۔ تاريخ جي ورقن کي جيڪڏهن غور سان پڙهجي ته ڪيترائي اهڙا لمحا ملن ٿا جتي انصاف جي تارازي اُبتي ٿي وڃي ٿي۔ ڪڏهن طاقتور ماڻهن پنهنجن اثر رسوخ جي زور تي پاڻ کي قانون کان مٿانهون سمجهيو، ته ڪڏهن ڪمزور ماڻهو حالتن جي جبر هيٺ بي قصور هجڻ باوجود ڏوهاري بڻجي ويا۔

اصل مسئلو صرف فيصلي جو ناهي، مسئلو نظام جي روح جو آهي۔ جڏهن سماج ۾ انصاف جي پاڙ ڪمزور ٿي وڃي ٿي، تڏهن سوالن جا انبار پيدا ٿين ٿا۔ عدالتن جون عمارتون قائم رهنديون آهن، قانون جا ڪتاب به موجود هوندا آهن، پر انهن جي اندر جو روح آهستي آهستي ختم ٿيڻ لڳندو آهي۔ نتيجي ۾ اهڙو ماحول پيدا ٿئي ٿو جتي ماڻهو انصاف تي يقين وڃائڻ لڳن ٿا۔

انصاف ڪنهن به تهذيب جو بنيادي ٿنڀو هوندو آهي۔ جيڪڏهن اهو ٿنڀو ڪمزور ٿي وڃي ته سڄي عمارت لرزڻ لڳي ٿي۔ هڪ معاشرو صرف قانون ٺاهڻ سان مهذب نٿو بڻجي، پر قانون جي لاڀائتي، بي لاڳاپي ۽ بي خوف عمل سان مهذب بڻجي ٿو۔ جڏهن ڏوهاريء کي يقين ٿي وڃي ته هو پنهنجي طاقت، دولت يا تعلقات جي زور تي بچي ويندو، تڏهن جرم صرف هڪ عمل نه رهندو آهي پر هڪ ذهنيت بڻجي ويندو آهي۔ اهڙي ذهنيت آهستي آهستي سڄي سماج ۾ ڦهلجي ويندي آهي۔

اسان جي معاشرن ۾ گهڻو ڪري بحث ان ڳالهه تي ٿيندو آهي ته ڪنهن بي گناهه سان ناانصافي نه ٿئي۔ يقيناً اهو هڪ اهم اصول آهي، ڇو ته ڪنهن معصوم انسان کي سزا ڏيڻ انصاف جي روح جي قتل جي برابر آهي۔ پر ان سان گڏ اهو به ضروري آهي ته اصل ڏوهاري پنهنجي انجام تائين پهچي۔ جيڪڏهن ڏوهاري قانون کان بچي وڃي ته پوءِ مظلوم جي دانهن رڳو فضا ۾ گونجندي رهجي ويندي آهي۔

انصاف جو مقصد صرف سزا ڏيڻ ناهي، پر سماج ۾ توازن قائم رکڻ آهي۔ جڏهن ڏوهاريء کي سزا ملي ٿي ته اهو صرف هڪ فرد جي سزا ناهي هوندي، پر اهو پيغام هوندو آهي ته سماج ظلم کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار ناهي۔ ان جي ابتڙ جيڪڏهن ڏوهاري بچي وڃن ته پوءِ اهو پيغام وڃي ٿو ته طاقت ۽ اثر رسوخ ئي اصل قانون آهي۔

اڄ جي دنيا ۾ ٽيڪنالاجي ترقي ڪري چڪي آهي، قانوني نظام وڌيڪ منظم ٿي چڪو آهي، پر ان جي باوجود به انصاف جو سوال اڃا تائين زنده آهي۔ ان جو سبب اهو آهي ته انصاف صرف قانوني عمل جو نالو ناهي، پر اخلاقي جرئت جو نالو آهي۔ جڏهن معاشري جا ادارا پنهنجي ذميواري ايمانداري سان ادا ڪن ٿا تڏهن انصاف جو سج اڀري ٿو۔ پر جڏهن ادارا ڪمزور ٿين ٿا ته پوءِ ناانصافي جا پاڇا ڊگها ٿيڻ لڳن ٿا۔

انهيءَ ڪري هر باشعور سماج لاءِ ضروري آهي ته هو انصاف کي صرف نعرو نه بڻائي، پر ان کي عملي قدر بڻائي۔ قانون جي اڳيان سڀني جي برابري يقيني بڻائي وڃي، طاقت ۽ دولت کي انصاف جي راهه ۾ رڪاوٽ نه بڻجڻ ڏنو وڃي، ۽ مظلوم کي اهو اعتماد ڏنو وڃي ته سندس آواز ضرور ٻڌو ويندو۔

ڇو ته جڏهن سماج ۾ اهو يقين پيدا ٿي وڃي ته ڏوهاري بچي نٿا سگهن، تڏهن جرم پاڻ ئي گهٽجڻ لڳي ٿو۔ پر جڏهن ڏوهاري آزاديء سان گهمن ٿا ته پوءِ خوف ۽ بي يقيني هر دل ۾ گهر ڪري ويندي آهي۔

آخرڪار انصاف جو اصل امتحان اهو ناهي ته ڪو بي ڏوهي ڦاسيء چڙهي وڃي يا نه، پر اهو آهي ته حقيقي ڏوهاري قانون جي ميزان کان بچي نه سگهي۔

سچ پچ ته سماج جي ضمير کي جاڳائڻ لاءِ اهو سوال هميشه زنده رهڻ گهرجي:

سوال اهو ناهي، ته ڪو بيڏوهي ڦاسي،

سوال اهو آهي ته ڏوهي ڇونہ ٽنگجي۔

_________________ 

حڪيم پريم چاندواڻي شاعر ۽ ڪالم نگار آھي ۽ سنڌ جي شھر ڏوڪريءَ ۾ رھي ٿو