مُوئن جو دڙو: بنگالي آرڪيالاجسٽ رکلداس بئنرجيءَ جي گُم ڪيل رپورٽ   

(جان مارشل موئن جي دڙي بابت  بنگالي آرڪيالاجسٽ آر ڊي بئنرجيءَ جي رپورٽ چار سال دٻائي رکي ڇڏي ھئي . چئن ورھين کانپوءِ اصل رپورٽ موٽائڻ بدران ٻي ٽائيپ ٿيل ڪاپي بئنرجيءَ ڏانھن موڪلي وئي جڏھن ھُو دل برداشتا تي آرڪيالاجي کاتو ڇڏي بنارس جي ھڪ يونيورسٽيءَ ۾ پڙھائڻ لڳو ھو. جان مارشل جي ھڪ ماتحت آفيسر ٽائيپ ٿيل ڪاپي ھڪ خط سان گڏ موڪلي جنھن ۾ ھُن لکيو تہ بئنرجيءَ جا ڏنل موئن جي دڙي جا فوٽو ۽ نقشا گُم ٿي چُڪا آھن. موئن جي دڙي جي کوجنا ۽ کوٽائيءَ جو ڪارنامو پنھنجي نالي ڪرڻ لاءِ جان مارشل انھن چئن سان ۾ پنھنجي رپورٽ ٽن جلدن ۾ تيار ڪري ورتي ھئي. اولھ بنگال جي محققن آر ڊي بئنرجيءَ جي گُم ٿيل رپورٽ ھٿ ڪري  شائع ڪئي جنھن ۾ جان مارشل جي ماتحت آفيسر جو خط بہ شامل آھي. دِي ايشيا اين پبلشر جو نوٽ ۽ خط جو سنڌي ترجمو شائع ڪري چُڪو آھي. ھاڻي بئنرجيءَ جي رپورٽ جو ترجمو قسطوار پيش ڪجي ٿو. )  

سنڌيڪار نصير اعجاز

1. صورتحال

ضلعي لاڙڪاڻي جي لبِ دريا تعلقي جي هڪ وسيع پٽيءَ تي قديم آثارن جو هڪ اڻ کٽ سلسلو پکڙيل آهي. هن خطي جو موجوده نالو موهن جو دڙو (Mohen-jo-daro) يا موهن جي ماڙي (Mohen-ji-mari) آهي. اهي کنڊرات سنڌو نديءَ جي موجوده وهڪري ۽ اتر-اولهه ريلوي جي رُڪ-ڪوٽڙي سيڪشن جي وچ ۾ واقع آهن. هن علائقي ۾ ڪيترن ئي قديم دريائي وهڪرن جا نشان، جهڙوڪ لانيارو ۽ مغربي نارو، اڃا تائين مشاهدي ۾ اچن ٿا. موهن جي ماڙيءَ جا آثار لانيارو ۽ مغربي ناري جي وچ ۾ واقع آهن، جيڪي اولهه طرف اٽڪل ڇهن ميلن تائين پکڙجندي ڏوڪري ڳوٺ وٽ ختم ٿين ٿا.

لبِ دريا تعلقي جو هيڊ ڪوارٽر ڏوڪري ڳوٺ آهي، جيڪو ڏوڪري ريلوي اسٽيشن کان اٽڪل اٺ ميل اوڀر ۾ واقع آهي. آثارن جي گهيري هيٺ آيل ڪل ايراضي اٽڪل 210 ايڪڙ آهي، جنهن ۾ ڏوڪري ريزرو فاريسٽ پڻ شامل آهي. آثارن جي هڪ وڏي حصي تي ننڍا ڪنڊن وارا ٻوٽا ۽ ٻٻر جا وڻ ڦهليل آهن. آثار قديمه جي سروي دوران، جهنگ ۾ لڪل سِرن جون ڪيتريون ئي ننڍيون اڏاوتون دريافت ٿيون، جن مان ثابت ٿيو ته هي قديم شهر اصل ۾ 750 ايڪڙن کان به وڌيڪ ايراضيءَ تي پکڙيل هو.

مغربي سرڪل ۾ منهنجي پيشرو مسٽر (هاڻوڪو ڊاڪٽر) ڊي. آر. ڀنڊارڪر، ايم. اي، 1911-12ع ۾ انهن آثارن جو دورو ڪيو هو ۽ ان وقت انهن جون تصويرون به ورتيون ويون هيون. پنهنجي دوري کان پوءِ ڀنڊارڪر لکيو هو ته هي ماڳ ٻه سئو سالن کان وڌيڪ پراڻو نٿو ٿي سگهي، ڇاڪاڻ ته اتي ڪا به نقش نگاريءَ واري سِرَ يا ڪنهن ٻڌ اسٽوپا جا نشان نه مليا هئا (آثار قديمه سروي آف انڊيا جي سالياني رپورٽ، مغربي سرڪل، سال 31 مارچ 1912ع تي ختم ٿيندڙ، صفحو 22، 25).

1917ع ۾، سنڌ جي تڏهوڪي ڪمشنر مون کي ‘اينشينٽ مانومينٽس پرزرويشن ايڪٽ آف انڊيا’ (ايڪٽ VII، 1904) تحت صوبي جي محفوظ ڪيل قديم آثارن ۽ ماڳن جي درجابنديءَ ۾ مدد جي درخواست ڪئي. ان موجب، آڪٽوبر 1917ع کان مون سنڌ جي قديم کنڊرات ۽ آثار قديمه جي ماڳن جو معائنو شروع ڪيو.

ڊسمبر 1919ع ۾ موهن جي دڙي جي پهرين دوري دوران، مون آثارن جي بلڪل چوٽيءَ تي هڪ پورو ٻڌ اسٽوپا (گرڀ چيتيا) دريافت ڪيو جيڪو مٽيءَ جي ڊرم وانگر هو، جيڪو ڊاڪٽر ڀنڊارڪر جي نظرن کان بچي ويو هو. ان سان گڏ، مون کي چقمقي پٿر (فلنٽ) مان ٺهيل هڪ ننڍڙو اسڪريپر (پٿر جو اوزار) پڻ مليو. ايندڙ ٽن سالن دوران، مون سنڌ جي ڪيترن ئي قديم شهرن جي آثارن جو دورو ڪيو، ۽ ڊسمبر 1922ع تائين مون کي پختو يقين ٿي ويو ته موهن جو دڙو هندستان جي قديم ترين شهرن مان هڪ هو. اهو ثابت ڪرڻ لاءِ ته موهن جو دڙو ڪنهن به صورت ۾ جديد دور جو شهر ناهي، ڪيترن ئي صفحن جي بحث ۽ دليلن جي ضرورت آهي.

2. سنڌ جا قبل از تاريخ آثار

مقامي ۽ جاگرافيائي خاصيتن جي نقطئہ نظر کان، سنڌ کي ٽن مختلف خطن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن مان هر هڪ حالتن ۽ آبهوا جي لحاظ کان ٻئي کان مختلف آهي. اهي ٽي خطا هي آهن:

(الف) اپر سنڌ (اتر سنڌ) وارو خطو:

جنهن ۾ ٽي ضلعا شامل آهن: اپر سنڌ فرنٽيئر يا جيڪب آباد. لاڙڪاڻو، جيڪو سنڌو نديءَ جي اولهه ڪناري تي واقع آهي. سکر.

(ب) مڊل سنڌ (وچ سنڌ) وارو خطو:

هي سنڌو ماٿريءَ جو سڀ کان وڌيڪ زرخيز حصو آهي، جنهن ۾ شامل آهن: نوابشاهه، جيڪو سنڌو نديءَ جي اوڀر ڪناري تي آهي. حيدرآباد. ٿر ۽ پارڪر ضلعن جا ڪجهه حصا.

(ج) لوئر سنڌ (لاڙ) وارو خطو:

يعني سنڌو نديءَ جو ڊيلٽائي (ڇوڙ وارو) علائقو، جنهن ۾ شامل آهن: ڪراچي. ٿر ۽ پارڪر جا باقي حصا.

منهنجي سروي ۽ کوجنا کان اڳ، سنڌ ۾ آثار قديمه جون تمام سروي ۽ کوٽايون صرف وچولي ۽ ڏکڻ سنڌ تائين محدود هيون. 1908-09 ۾ سنڌ جي قديم آثارن ۾ پهرين باقاعدي کوٽائي مسٽر ايڇ. ڪوزنز، جيڪو ان وقت آثار قديمه سروي آف انڊيا جي مغربي سرڪل جو سپرنٽينڊنٽ هو، ڪئي هئي. هن ڀنڀور جي ٺلھ يا برهمڻ آباد جي قديم آثارن جي کوٽائي ڪئي (آثار قديمه سروي آف انڊيا جي سالياني رپورٽ 1908-09، صفحا 79-87).

بعد ۾، هن ميرپورخاص ويجهو ڪاهوءَ جي دڙي جي مشهور ٻڌ ماڳ جي کوٽائي ڪئي، جيڪو ٿر ۽ پارڪر ضلعي جو هيڊ ڪوارٽر آهي (سالياني رپورٽ 1909-10). هن کانپوءِ ايندڙ عملدار، ڊاڪٽر ڊي. آر. ڀنڊارڪر، ٻن ٻين قديم ماڳن جي کوٽائي ڪئي—هڪ وچ سنڌ ۾ ۽ ٻيو ڊيلٽائي علائقي ۾ (سالياني رپورٽ 1914-15). 1915ع ۾، هن حيدرآباد ضلعي ۾ ڦُليلي نديءَ جي ڪناري تي هڪ ٻڌ اسٽوپا جي آثارن جي کوٽائي ڪئي. ساڳئي سال، هن ميرپورخاص ويجهو هڪ ٻئي ٻڌ ماڳ تي به کوٽائي جو ڪم ڪرايو.

اهو مان هيس جنهن پهريون ڀيرو 1917ع ۾ اترئين، وچ سنڌ ۽ اپر سنڌ ۾ باقاعدي سروي جي شروعات ڪئي. هن ڪم دوران، مون ڪيترائي اهڙا آثار ڏٺا جتي هڪ ڳالهه مون کي خاص طور تي حيران ڪيو، ۽ اهي هيون اتي استعمال ٿيل سرون. اهي سائيز ۾ بلڪل جديد سرن جهڙيون هيون، جن جي ڊيگهه يارنهن يا ساڍا يارنهن انچ ۽ ويڪر چار يا پنج انچ هئي. هڪ ٻي شئي جيڪا انهن آثارن مان لازمي طور تي ملندي هئي، اها هئي چقمقي پٿر (فلنٽ) جو اسڪريپر يا بليڊ. اهي سڀئي آثار اپر سنڌ ۾ واقع آهن، سواءِ ضلع حيدرآباد جي بدين تعلقي ۾ بدين جي ماڳ جي.

موهن جي دڙي کان پوءِ، مون کي هڪ ٻيو ماڳ مليو جتي جديد سرون ۽ نيوليٿڪ (جديد پٿر جي دور) جا اوزار هئا، اهو ماڳ سکر ضلعي جو وجنوٺ هو. وجنوٺ سنڌ جي بلڪل اتر-اوڀر ڪنڊ تي، اتر-اولهه ريلوي جي ريتي ريلوي اسٽيشن کان اٽڪل پنج ميل پري واقع آهي. مون پهرين دور ۾ 20 ڊسمبر 1919ع تي انهن آثارن جو دورو ڪيو. هڪ وسيع علائقي ۾ سِرن جا بيشمار دڙا موجود هئا. زمين جي مٿان صرف چند اڏاوتون ظاهر هيون—ڪجهه مسلم قبرون ۽ سروي آف انڊيا جو هڪ ٽاور (Trigonometrical tower)، جنهن تي ان جي اوچائي جا نشان اڃا تائين موجود هئا.

ڊسمبر 1920ع ۾، مون ٻيهر ريتي جو دورو ڪيو ۽ هڪ وڏي دڙي تان پٿر جو هڪ ننڍڙو بليڊ هٿ ڪيو. سائيٽ جو احتياط سان معائنو ڪرڻ کان پوءِ، مون محسوس ڪيو ته ريٽي جا آثار هڪ قديم دريائي وهڪري جي ڪناري تي واقع هئا، جيڪو اتر-اوڀر کان وهندو هو. وجنوٺ جي آثارن کان صرف هڪ ميل اوڀر کان ٿر جو ريگستان شروع ٿئي ٿو. حقيقت ۾، سروي ٽاور تان ريگستان جون وڏيون ڀِٽون آسانيءَ سان ڏسي سگهجن ٿيون.

وجنوٺ کان ٽي ميل اوڀر ۾، مون اتر-اوڀر کان وهندڙ قديم دريائي پٽيءَ جا نشان لڌا. جاگرافيائي معائني مان معلوم ٿيو ته اهو اصل ۾ مشهور هاڪڙو يا گهگهر درياءُ هو، جيڪو ستلج (ويدڪ ستدرو) جي هڪ شاخ هئي. بعد ۾، مون بيڪانير رياست جي اترئين حصي کان هن درياءَ جي وهڪري جو پيڇو ڪيو ۽ معلوم ٿيو ته اهو ڏکڻ پنجاب جي بٽنڊا کان هنومان ڳڙهه يا ڀٽنير تائين وهندو هو. ڀٽنير وٽ پڻ قديم آثار آهن، ۽ اٽڪل هڪ سئو ميلن تائين ان قديم دريائي پٽيءَ جي سڃاڻپ رڳو ريگستان جي وچ ۾ سبز ٻوٽن جي هڪ قطار ذريعي ٿي سگهي ٿي.

مرحوم ڊاڪٽر ايل. پي. ٽيسيٽوري ڀٽنير ۾ کوٽائي ڪئي هئي ۽ اتان اهڙا ئي نوڪدار مٽيءَ جا ٿانوَ (Urns) لڌا هئا، جهڙا موهن جو دڙو ۽ هڙپا مان مليا آهن. انهن سان گڏ مٽيءَ جي ٿانون جا ٽڪرا پڻ هئا جيڪي اتر راجپوتانا جي قديم ثقافت ۽ سنڌو ماٿريءَ جي هن نئين دريافت ٿيل تهذيب جي وچ ۾ لاڳاپي جو ڏس ڏين ٿا. بعد ۾، هنومان ڳڙهه جي ڀرسان ڪيترائي هڙپائي ماڳ مليا، جن ۾ ڪالي بنگن تمام مشهور آهي. بيڪانير واري ريلوي لائن سورت ڳڙهه تائين هن دريائي پٽيءَ جي مٿان هلي ٿي ۽ پوءِ ڏکڻ طرف مڙي بيڪانير وڃي ٿي. سورت ڳڙهه ويجهو، درياءُ اولهه طرف مڙي بهاولپور رياست ۾ داخل ٿئي ٿو.

جيئن جيئن هاڪڙو يا گهگهر ريگستان ۾ اڳتي وڌي ٿو، ته ان جي قديم وهڪري سان گڏ بيٺل ٻٻر جا وڻ آهستي آهستي ننڍا ٿيندا وڃن ٿا، جيڪو زمين جي اندر موجود رطوبت جي گهٽتائيءَ جو نشان آهي. بهاولپور رياست پار ڪري هاڪڙو وجنوٺ ويجهو برطانوي علائقي (سنڌ) ۾ داخل ٿيو. جيڪڏهن ڪو وجنوٺ کان ريگستان جي اندر اتر-اولهه طرف هاڪڙو جي وهڪري پويان وڃي ته کيس ڪيترائي ويران ٿيل شهر ۽ ڳوٺ ملندا جن ۾ ساڳي سائيز جون سرون استعمال ٿيل آهن جيڪي ٽيسيٽوري بيڪانير رياست ۾ لڌيون هيون. هن علائقي ۾، مون کي مٽيءَ جي مورتين جا وڏا ٽڪرا مليا جيڪي مٿرا جي فن (Mathura school of art) جي ياد ڏيارين ٿا. ٽيسيٽوري اهڙا ڪيترائي نمونا بيڪانير رياست جي ميوزيم لاءِ گڏ ڪيا هئا، ۽ اهڙيون ئي مورتيون پنڊت ديا رام ساهني هڙپا (پنجاب) مان به لڌيون هيون.

وجنوٺ کان هاڪڙو ڏکڻ-اولهه طرف وهندو هو ۽ سکر ضلعي جي گهوٽڪي تعلقي ۾ هاڪڙو ڳوٺ وٽ ريگستان ۾ داخل ٿيندو هو. اڄ هاڪڙو ۽ مشرقي ناري جي وچ ۾ ڪو به ظاهر تعلق باقي ناهي بچيو. گهوٽڪي ۽ روهڙي ريلوي اسٽيشنن جي وچ ۾، مون ڪيترن ئي قديم وهڪرن جا نشان ڏٺا، پر انهن مان ڪو به ايترو وڏو نه هو جنهن کي هاڪڙو يا گهگهر قرار ڏئي سگهجي. اڄڪلهه آبپاشي جي نظام جي وسعت سبب زراعت هن علائقي کي مڪمل طور بدلائي ڇڏيو آهي. ان ڪري، آبپاشي جي واهن جي وچ ۾ قديم دريائي پٽين جي سڃاڻپ ڪرڻ تقريبن ناممڪن ٿي وئي آهي. سنڌي آبادگارن انهن قديم وهڪرن ۾ جمع ٿيل زرخيز مٽيءَ تي پوک شروع ڪري ڏني آهي، ۽ جلد ئي انهن جي ڪنارن ۽ موڙن جا سڀئي نشان مٽجي ويندا. خوش قسمتي سان، ريتي ۽ موهن جو دڙو جي ڪيس ۾ ائين نه ٿيو آهي.

ڪراچي طرف ويندڙ اتر-اولهه ريلوي جي ولهار ريلوي اسٽيشن جي پٺيان سروي دوران، اسان کي هڪ نئين قسم جو مسئلو پيش آيو. هينئر تائين، سروي ڪندڙن مشرقي ناري کي سنڌو نديءَ جو هڪ قديم وهڪرو قرار ڏنو هو. حقيقت ۾، مشرقي ۽ مغربي ٻئي نارا ڪنهن زماني ۾ سنڌو نديءَ جا وهڪرا هئا. مشرقي ناري جا نشان جوڌپور ريلوي جي حيدرآباد-لوڻي سيڪشن تي ‘ڍورو نارو’ ريلوي اسٽيشن تائين ملي سگهن ٿا. سنڌيءَ ۾ ‘ڍورو نارو’ جو مطلب آهي “اهو هنڌ جتي ناري جي وهڪري کي روڪيو ويو هجي.”

اسان جي آڏو پهريون سوال اهو هو ته ڇا هاڪڙو يا گهگهر ڪنهن زماني ۾ ڪڇ جي رڻ تائين وهندو هو. اروڙ جي اوڀر تائين سروي ڪرڻ کان پوءِ مون اها راءِ قائم ڪئي ته روهڙي-بکر جي لنگهه مان گذرڻ کان اڳ، سنڌو نديءَ جو وهڪرو روهڙي-بکر ۽ سکر جي چُن جي جبلن سبب مڙي ويو هو ۽ اهو اوڀر ۽ اولهه ٻنهي طرفن کان وهندو هو. موجوده سنڌو نديءَ جي اوڀر طرف ڪيل سروي مان اهو واضح ثبوت مليو ته هاڪڙو درياءُ ڪنهن زماني ۾ ان سمنڊ ۾ ڪرندو هو جيڪو ان وقت ‘ڪڇ جو نار’ (Gulf of Kutch) هو ۽ اڄ ‘گريٽ رڻ’ سڏجي ٿو. اڄ ڪڇ جو رڻ صرف هڪ خشڪ لوڻياٺو ريگستان آهي.

پراڻن نقشن موجب، موجوده سنڌو نديءَ جي اوڀر ۾ ‘رئڻي’ نالي هڪ درياءُ وهندو هو، پر ان جو مقام سنڌوءَ کان ايترو پري آهي جو ان کي هاڪڙو جي شاخ قرار ڏيڻ مشڪل آهي. اهو طئہ ڪرڻ ڏکيو آهي ته هاڪڙو ڪڏهن سُڪي ويو ۽ ستلج ڪڏهن سنڌو نديءَ سان مليو، جيتوڻيڪ اها ڳالهه تاريخي دورن کان معلوم آهي. پر هڪ حقيقت واضح آهي—جيئن مسٽر جي. ايبٽ اڳ ۾ تجويز ڪيو هو—ته ڪڇ جو رڻ ۽ ڏيپلو، مٺي، چاڇرو ۽ نگرپارڪر ۾ مليل قديم دريائي پٽيون اصل ۾ هاڪڙو جي قديم ڊيلٽا جون باقيات آهن. بعد ۾، جڏهن هاڪڙو جو مٿيون وهڪرو سڪي ويو يا روهڙي جي جبلن کان مٿي سنڌو نديءَ سان وڃي مليو، ته اهو سڄو درياءُ خشڪ ٿي ويو.

موهن جو دڙو جي پهرين کوٽائيءَ مان مليل ثبوت هن حقيقت کي ثابت ڪرڻ ۾ مدد ڪن ٿا. اهو پڻ ڏيکاري سگهجي ٿو ته مغربي نارو، مشرقي ناري جي هيٺئين حصي کان گهڻو قديم آهي، جنهن جي ڪنارن تي الور ۽ برهمڻ آباد جهڙا قرون وسطيٰ جا شهر آباد آهن. اڃا تائين، لاڙڪاڻي ضلعي جي رتوديرو تعلقي جي اترئين حصي ۾ مغربي ناري جو وهڪرو ڏسي سگهجي ٿو. پنهنجي شاخن ۽ معاون وهڪرن سان گڏ، جيڪي سنڌوءَ جي موجوده وهڪري جي متوازي ۽ ويجهو آهن، اهو ڪنهن زماني ۾ درياءَ جو اصل وهڪرو رهيو هوندو. هي وهڪرو کيرٿر جي جبلن جي اوڀر واري حد سان وهندو آهي ۽ منڇر ڍنڍ ۾ وڃي ڪرندو آهي. منڇر مان اهو اڙل نديءَ جي صورت ۾ نڪري ٿو ۽ کيرٿر جي جبلن جي اتر-اوڀر حصي مان سيوهڻ تعلقي مان لنگهي، ڪوٽڙي ۽ حيدرآباد واري موجوده وهڪري سان وڃي ملي ٿو.

ڇا سنڌو ندي، ستلج سان ملڻ کان اڳ به ايتري ئي طاقتور ۽ وشال هئي جيتري اڄ آهي؟ اهو اڃا تائين مشڪوڪ آهي ۽ ان جو جواب اڻڄاتل آهي. مغربي ناري ۽ ان جي شاخن تي بحث ڪرڻ کان اڳ، اسان کي هاڪڙو ۽ ستلج جي پراڻن وهڪرن تي غور ڪرڻ گهرجي. موجوده سنڌو نديءَ جي اوڀر واري سروي مان مون اهو نتيجو ڪڍيو ته مشرقي ناري جي سڪي وڃڻ کان اڳ ٻه تاريخي دور هئا. موهن جو دڙو جي سروي ۽ پهرين کوٽائي مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، مان اهو طئہ ڪرڻ جي قابل ٿيس ته اهو ڪهڙو دور هو جڏهن مشرقي نارو هڪ مڪمل درياءُ طور وهندو هو.

انهن مان پهريون دور اهو هو جڏهن هاڪڙو يا ستلج اتر جي جبلن مان نڪري ڏکڻ پنجاب، بهاولپور رياست ۽ سنڌ مان ٿيندي ان قديم اندرئين سمنڊ (Inland sea) ۾ ڪرندو هو، جنهن کي اڄ اسان ڪڇ جي رڻ جي صورت ۾ سڃاڻون ٿا. ان وقت جي صحيح جاگرافيءَ کي سمجهڻ لاءِ، اسان کي گريٽ رڻ ۽ لٽل رڻ کي هڪڙو ئي سمنڊ تصور ڪرڻو پوندو، جنهن ۾ ڪيترائي درياءَ ڪرندا هئا. اهي سڀ ملي هڪ قديم اندريون سمنڊ ٺاهيندا هئا. رڻ جو هي سمنڊ عربي سمنڊ جو هڪ لازمي حصو هو، ۽ ان جي اتر ۾ هاڪڙو يا ستلج جو ڊيلٽا واقع هو. اهو ڊيلٽا موجوده پٽڙي کان اتر-اولهه طرف ويرا گرام کان ڪورو ڪريڪ (Koro Creek) تائين پکڙيل هو. اڄ سنڌو ندي سمنڊ ۾ داخل ٿيڻ کان اڳ ڪيترن ئي شاخن ۾ ورهائجي ٿي، جهڙوڪ ڦٽي مائوٿ، جوڻا مائوٿ، حجامڙو مائوٿ، کيواري مائوٿ، مال مائوٿ، واڙي مائوٿ ۽ سير ڪريڪ. اهڙي طرح، هاڪڙو پڻ ان قديم سمنڊ ۾ ڪرڻ کان اڳ ڪيترن ئي حصن ۾ ورهايل هوندو. گهڻو وقت گذري وڃڻ کان پوءِ جڏهن ٻيهر هاڪڙي مان پاڻي وهيو، تڏهن ان جي قديم ڊيلٽا جا پراڻا وهڪرا تقريبن مٽجي چڪا هئا. هن نتيجي جو ثبوت ڪيترن ئي وسيع پر سڪل دريائي پٽين جي موجودگي آهي، جيڪي ظاهر طور تي ڪنهن به پوئين دور جي دريائي نظام جو حصو نٿيون ٿي سگهن. (ھلندڙ)

___________________

​نصير اعجاز سينئر صحافي، اديب، شاعر، محقق، ۽ ھڪ سفرنامي سميت يارھن ڪتابن جو مصنف آھي. انھن ڪتابن ۾ سندس ھڪ انگريزي ڪتاب Hur – The Freedom Fighter بہ شامل آھي جيڪو سوا سئو ورھين جي تاريخ تي ٿيل تحقيقي ڪم آھي.