گهرن جا رکوالا: سنڌ جي شھر شڪارپور ۾ ڪاٺ جي اُڪر وارن دروازن جي پَرک

افسوس آهي ته شڪارپور جا ڪيترائي شاهڪار ڪاٺ جا دروازا انهن جي اصل گهرن مان ڪڍي شھرن جي فرنيچر مارڪيٽن ۾ وڪرو ڪيا ويا آهن. اسلام آباد جي فرنيچر مارڪيٽن جي دورن دوران، مون ڏٺو ته شڪارپور جي حويلين مان هندن جي ديوتائن ۽ سکن جي گروئن جون تصويرون رکندڙ ڪيترائي ڪاٺ جا دروازا هٽائي وڪري لاءِ آندا ويا هئا.

ذوالفقار علي ڪلهوڙو

شڪارپور جي تاريخي رستن، گهٽين ۽ پاڙن مان گذرندي اهڙيون شاندار حويليون نظر اچن ٿيون، جيڪي شهر جي صديون پراڻي ثقافتي ورثي جي گواهي ڏين ٿيون. مان 1998ع کان انهن عمارتن جو مشاهدو ڪري رهيو آهيان، ۽ هاڻي مون فيصلو ڪيو آهي ته انهن حويلين جي تعميراتي خاصيتن تي مضمونن جو هڪ سلسلو لکان، جيڪي کين منفرد بنائين ٿيون. ڪوبه ماڻهو جڏهن ڪنهن حويليءَ وٽان لنگھي ٿو ته هو ان جي شاندار آرائش کي داد ڏيڻ کانسواءِ رهي نٿو سگهي.

انهن مان مون ڪيتريون ئي عظيم الشان حويليون يا ‘ماڙيون’ ڏٺيون آهن، جيڪي پنهنجي ڪاٺ جي پيچيده اُڪر وارن دروازن جي ڪري مشهور آهن. هن مضمون ۾، مان صرف هڪ ڪاٺ جي دروازي تي ڌيان ڏيندس، جيتوڻيڪ مون گذريل ٻن ڏهاڪن ۾ شڪارپور جي تاريخي پاڙن ۾ اهڙا ڪيترائي دروازا ڏٺا آهن. هي دروازو پنهنجي منفرد نمونن (motifs) جي ڪري نمايان آهي، جيڪي علوي محلي جي ڪنهن ٻئي ڪاٺ جي دروازي تي موجود ناهن. ٻين دروازن تي جيڪڏهن اهڙيون ڪي ڊيزائنون هيون به، ته اهي بدقسمتيءَ سان ڪڍي وڪرو ڪيون ويون آهن.

علوي پاڙي کان شاهه حسين محلي تائين، ۽ اتان کان ڪڪران جو ٿلهو اسٽريٽ، ڪاٺ ماڙي، جمع خان ماڙي، اعواڻ محلي ۽ شڪارپور جي ٻين ڪيترن ئي پاڙن ۾ گهمندي، انسان تاريخي گهرن جي ڪاٺ جي دروازن کي ڏسي حيران ٿي وڃي ٿو. جيتوڻيڪ انهن مان ڪجهه تاريخي گهر زبون حال آهن، پر مون کي ڪيترائي سهڻا اُڪريل دروازا نظر آيا، خاص طور تي اعواڻ محلي ۽ ان جي آس پاس جي علائقن ۾.

سڀ کان وڌيڪ متاثر ڪندڙ دروازن مان هڪ اعواڻ محلي ۾ شيدڪي کوهي ۽ بمڀو شاهه جي درگاهه جي وچ ۾ آهي. هي دروازو ويهين صديءَ جي شروعاتي شهري ڪاريگريءَ جو هڪ بهترين نمونو آهي ۽ هڪ تاريخي گهر جي مکيه داخلي دروازي طور لڳل آھي.

هي دروازو هڪ مستطيل فريم ۾ لڳل آهي. ان جي وچ واري عمودي پٽي، جيڪا هڪ ننڍڙي ٿنڀي جهڙي لڳي ٿي، دروازي کي ٻن سادن ڪاٺ جي طاقن (Shutters) ۾ ورهائي ٿي، جن تي ڪا به اُڪر ٿيل ناهي. تنهن هوندي به، هيءَ وچ واري پٽي هڪ سهڻي نموني گهڙيل ٿنڀي وانگر اُڪريل آهي، جنهن ۾ پيڙهه (base)، ٿنڀو (shaft) ۽ مٿيون حصو (capital) شامل آهن. اهڙيون آرائشي ننڍڙيون پٽيون يا ٿنڀا شڪارپور جي ڪيترين ئي حويلين ۽ مذهبي عمارتن جي ڪاٺ جي دروازن جي خاص سڃاڻپ آهن. بدقسمتيءَ سان، اهڙا ڪيترائي دروازا لاهي وڪرو ڪيا ويا آهن.

2012ع، 2015ع ۽ 2017ع ۾ اسلام آباد جي فرنيچر مارڪيٽن جي دورن دوران، مون ڏٺو ته شڪارپور جي حويلين مان هندن جي ديوتائن ۽ سکن جي گروئن جون تصويرون رکندڙ ڪيترائي ڪاٺ جا دروازا هٽائي وڪري لاءِ آندا ويا هئا.

اعواڻ محلي جي ان تاريخي گهر جي دروازي جي تري ۾، وچ واري پٽي هڪ ٿوري گول، ٻاهر نڪتل پيڙهه کان شروع ٿئي ٿي، جنهن تي تهه بہ تهه رنگن ۽ گهڙاوتن جي اُڪر ٿيل آهي. وچون حصو (Shaft)، جيڪو دروازي جي وچين پٽي جو بنيادي جسم آهي، ان کي سادو ڇڏڻ بدران مهارت سان مختلف آرائشي حصن ۾ ورهايو ويو آهي. ان ۾ رنگدار مائولڊنگ، هلڪا اڀار ۽ تمغي نما ورهاستون شامل آهن، جيڪي شڪارپور جي واڍن ۽ ڪاريگرن جي مهارت جو مظهر آهن. مٿئين حصي جي ويجهو، اها اُڪر وڌيڪ تفصيلي ٿي وڃي ٿي، جتي تهه بہ تهه مائولڊنگ ۽ سادي گلڪاريءَ جا نمونا هڪ ننڍڙو تاج نما حصو جوڙين ٿا. هي مٿيون حصو وچ واري پٽي کي مٿئين محراب سان اهڙي طرح ڳنڍي ٿو جو دروازي جي تري کان وٺي مٿي تائين هڪ توازن برقرار رهي ٿو. هيءَ وچين عمودي پٽي نه صرف تعميراتي سهاري طور ڪم ڪري ٿي پر ان جي پويان هڪ علامتي معنيٰ پڻ آهي: “دروازي جي حفاظت”.

هن دروازي جو محراب سڀ کان وڌيڪ شاندار ۽ نفيس تعميراتي خاصيتن مان هڪ آهي. هي هڪ مستطيل فريم جي اندر لڳل آهي، جيڪو سڌي ۽ گول لڪيرن جي وچ ۾ هڪ خوبصورت تضاد پيدا ڪري ٿو. هي صرف هڪ سادي گول لڪير ناهي، بلڪه هڪ تمام احتياط سان اُڪريل عنصر آهي، جيڪو تعميراتي ضرورت سان گڏوگڏ گهري سجاڳي ۽ علامتي معنيٰ کي به پاڻ ۾ سموئي ٿو. هي هڪ ‘ڪسپڊ’ (cusped) محراب آهي، جنهن جي اندرئين گولائي سڌي هجڻ بدران ننڍڙن گول اڀارن (cusps) سان ٺهيل آهي. محراب جي شروعات پاسن وارن بريڪيٽس مان ٿئي ٿي، جيڪي بناوتي جانورن جهڙوڪ ‘مڪڙا سان مشابهت رکن ٿا. هي اُڪريل شڪل هڪ مڪڙا جي آهي، جيڪو هڪ افسانوي آبي جانور آهي، جنهن کي اڪثر مڇي کي پڪڙيل يا کائيندي ڏيکاريو ويندو آهي. مڪڙا جو مڙيل جسم، کليل وات ۽ رواني واري صورت حرڪت جو احساس ڏياري ٿي.

شڪارپور جي ماڙين ۽ حويلين ۾ لڳل ڪاٺ جي بريڪيٽس تي مڪڙا سڀ کان وڌيڪ اُڪريل ملي ٿو. هي دروازي جي فريم جي هيٺين حصن تي پڻ نظر اچي ٿو، جيئن اعواڻ محلي جي هڪ دروازي ۾ ڏٺو ويو آهي. تنهن هوندي به، هي عام طور تي ڪاٺ جي بريڪيٽس تي ملي ٿو، جيڪي مون نه صرف شڪارپور پر سنڌ جي ٻين ڪيترن ئي شهرن ۽ ڳوٺن جي حويلين ۾ پڻ ڏٺا آهن. مڪڙا جي سڀ کان وڌيڪ تفصيلي اُڪر شڪارپور ضلعي جي ڳوٺ ‘کمن’ جي حويلين ۾ ڏسي سگهجي ٿي.

ڏکڻ ايشيائي روايتن ۾، مڪڙا جهڙن جانورن جي اُڪر گهرن جي حفاظت ۽ منفي طاقتن کي پري رکڻ لاءِ ڪئي ويندي هئي. هيءَ اُڪر ڪاريگرن جي اعليٰ مهارت جو ثبوت پڻ آهي، جنهن ۾ گهرائي ۽ تفصيل جو تمام گهڻو خيال رکيو ويو آهي. دروازي جي ڊيزائن جي حصي طور، مڪڙا داخلي لنگهه کي زندهه دلي، علامت نگاري ۽ ثقافتي اهميت بخشي ٿو. نوآبادياتي دور (برطانوي دور) ۾، شڪارپور ۽ سنڌ جي ٻين شهرن ۾ گهرن جي داخلي دروازن کي خاص اهميت ڏني ويندي هئي. اهي علامتون اڪثر غير مسلم گهرن جي دروازن تي نظر اچن ٿيون.

اعواڻ محلي جي هن دروازي جي هڪ ٻي اهم خاصيت ان جي کاٻي پاسي واري فريم تي جانورن جو هڪ پيچيده منظر آهي. هن فريم (Jamb) ۾ انسان، جانور ۽ وڻن ٻوٽن جا نقش نگار شامل آهن، جن مان سڀ کان وڌيڪ حيران ڪندڙ عنصر هڪ شينهن آهي جنهن هڪ خيالي جانور کي چنبي ۾ جهليل آهي. ان جانور جي وات مان گلڪاريءَ جي هڪ ويل (scroll) نڪري ٿي، جيڪا دروازي جي سڄي فريم تي ڦهليل آهي. ان جي ڀرسان هڪ عورت جي شڪل آهي، جنهن پنهنجي مٿي تي گهڙو رکيو آهي. هي نمونو دروازي جي ٻنهي پاسن تي اُڪريل آهي، پر کاٻي پاسي واري عورت جو چهرو ۽ شينهن جو چهرو ڪجهه خراب ٿيل نظر اچي ٿو.

انهن نمايان شڪلين جي هيٺان، دروازي جي فريم تي وڌيڪ خوبصورت نمونا موجود آهن. کاٻي پاسي، نوريئڙي ۽ نانگ جي ويڙهه جو منظر آهي، جنهن جي مٿان هڪ پکيءَ جي اُڪر ٿيل آهي. ان جي ڀرسان هڪ مڪڙا آهي، جنهن جو وات کليل آهي ۽ ان جي مٿان به ٻن پکين جي جوڙي آهي. اهي ساڳيا نمونا دروازي جي سڄي پاسي تي به ورجايا ويا آهن.

پکين ۽ جانورن جا اهي نفيس ۽ تفصيلي نقش شڪارپور جي ٻين ڪيترن ئي دروازن تي به ملن ٿا. پر عورت جي شڪل سان گڏ جانورن، پکين ۽ گلڪاريءَ جي نمونن جو هي سنگم شڪارپور جي اعواڻ محلي جي هن خاص دروازي تي منفرد آهي. مون شڪارپور ۾ ڪيترن ئي دروازن تي مٿي تي گهڙو رکيل عورتن جون شڪليون ڏٺيون آهن. ان کانسواءِ، نوريئڙي ۽ نانگ جي ويڙهه وارو نمونو نه صرف سنڌ جي ڪاٺ جي دروازن پر چترڪاريءَ ۾ به عام طور تي ڏٺو وڃي ٿو. اهو ئي بار بار ورجائجندڙ نمونو، ٻين نمونن وانگر، شايد ڪاٺ جي ڪاريگرن کي چترڪاريءَ مان متاثر ٿي شڪارپور جي دروازن تي منتقل ڪرڻ لاءِ اُتساھيندو رهيو آهي.

_______________

ذوالفقار علي ڪلهوڙو “پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ڊولپمينٽ اڪنامڪس”، اسلام آباد ۾ اينٿروپولوجسٽ آهي. هن پاڪستان جي ثقافتي ورثي ۽ اينٿروپولوجي تي 18 ڪتاب لکيا آهن. کيس ٽوئٽر @kalhorozulfiqar تي فالو ڪري سگهجي ٿو يا zulfi04@hotmail.com تي رابطو ڪري سگهجي ٿو.