سنڌ جي شھرن، علائقن، روڊ ۽ رستن تي نالا رکڻ جو اختيار ڪنهن وٽ آهي؟

افسوس سان چوڻو پوي ٿو ته سنڌ جي گاديءَ واري شهر ڪراچيءَ ۾ علائقن جا نالا رکڻ وقت نه ته ڪنهن تھذيب جو خيال رکيو ويو آهي ۽ نه ئي ڪنھن وقار جو

عبدالله عثمان مورائي

چيو ويندو آهي ته “نالو رڳو سڃاڻپ ناهي هوندو، پر اهو ان ماڳ جي تاريخ، تهذيب ۽ وقار جو آئينو هوندو آهي.” جڏهن اسين ڪنهن گهٽي، روڊ يا علائقي کي نالو ڏيون ٿا، ته اصل ۾ اسين ان کي هڪ شخصيت عطا ڪريون ٿا. نالا طئہ ڪندا آهن ته ماڻهو ڪنهن ماڳ کي ڪيئن ٿا ڏسن ۽ اتي جا رهواسي پاڻ کي ڪهڙي نظر سان ٿا ڏسن. پر افسوس سان چوڻو پوي ٿو ته سنڌ جي گاديءَ واري شهر ڪراچيءَ ۾ علائقن جا نالا رکڻ وقت نه ته ڪنهن تهذيب جو خيال رکيو ويو آهي ۽ نه ئي ڪنهن وقار جو.

ڪراچيءَ ۾، روڊن، رستن ۽ رهائشي علائقن جا نالا اڪثر سوچيل سمجهيل شهري منصوبابنديءَ جي بجاءِ حادثاتي، من گهڙت يا غير رسمي عادتن جي پيداوار لڳن ٿا. گوليمار کان ڀينس ڪالوني تائين، پنجاب ڪالوني کان گيدڙ ڪالوني تائين، خاموش ڪالوني کان بيواهه ڪالوني، ۽ ايتري تائين جو مڪا  چوڪ جهڙيون جڳهيون—هي شهر اهڙن نالن سان ڀريو پيو آهي جيڪي حيرت ۾ وجهن ٿا، چرچن جو سبب بڻجن ٿا، بي چيني يا خاموش شرمندگيءَ جو باعث بڻجن ٿا.

اهي نالا بي ضرر ناهن. اهي سرڪاري پتن، سڃاڻپي دستاويزن، اسڪول فارمن، نوڪريءَ جي درخواستن ۽ ملڪيتي رڪارڊ جو حصو بڻجي وڃن ٿا. هڪ علائقي جو نالو ان جي رهواسين سان سڄي عمر گڏ رهي ٿو.

ڪراچيءَ جي ڪجهه علائقن جا عجيب نالاا: هڪ تنقيدي جائزو

ڪراچي جهڙي بين الاقوامي شهر ۾ علائقن جا نالا ٻڌي ڪڏهن حيرت ٿيندي آهي ته ڪڏهن افسوس. مثال طور گوليمار، هڪ اهڙو نالو جيڪو رڳو تشدد ۽ هٿيارن جي ياد ڏياري ٿو. ڇا ڪنهن انساني آباديءَ جو نالو موت جي اوزار تي هجڻ گهرجي؟ ان سان گڏوگڏ وري گيدڙ، مڇر۽ ڀينس ڪالونيون وري اهڙا نالا آهن جيڪي علائقي جي رهاڪن جي تذليل محسوس ٿين ٿا. ڇا اتي رهندڙ انسانن جي ڪا ٻي سڃاڻپ ناهي؟ مٿان وري خاموش ۽ بيواهه ڪالوني مان محسوس ٿئي ٿو ته اهي نالا علائقي ۾ نااميدي، بيوسي ۽ هڪ عجيب قسم جي سوڳ جو احساس ڏيارين ٿا. مڪا چونڪ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪنهن به سياسي گروهه جي هرو ڀرو جي طاقت جو ڏيکاء ڪرڻ. سياسي اثر رسوخ هيٺ رکيل اهڙا نالا وقت گذرڻ سان تڪراري بڻجي ويندا آهن. پنجاب يا پٺاڻ ڪالوني مان ظاهر آهي ته اهي نالا اسان جي سماج ۾ لساني ۽ طبقاتي ورڇ کي وڌيڪ واضح ڪن ٿا، جيڪي هڪ متحد شهر جي تصور جي خلاف آهن.

اهي مٿيان مثال ٻڌائين ٿا ته اسان جي پلاننگ ڪندڙن وٽ نه ته تخليقي ذهن هو ۽ نه ئي کين شهر جي برانڊنگ جو ڪو احساس هو.

هتي هڪ بنيادي سوال پيدا ٿئي ٿو ته اصل ۾ اهي نالا ڪير طئي ڪري ٿو؟

علائقن جا نالا رکڻ جو ذميوار ڪير آهي؟

اصولي طور تي، روڊن ۽ علائقن جا نالا رکڻ جي ذميواري بلدياتي ادارن ۽ شهري حڪومتن جي هجڻ گهرجي. مثالي طور تي، اهڙا فيصلا ٽائون يا ضلعي انتظاميه، ميونسپل ڪارپوريشنز، ڊولپمينٽ اٿارٽيز، چونڊيل مقامي نمائندن ۽ منظور ٿيل نالا رکڻ واري ڪميٽين جي ذريعي ٿيڻ گهرجن.

انهن ادارن کان اها توقع ڪئي ويندي آهي ته هو ڪنهن به نالي جي منظوري ڏيڻ کان اڳ تاريخي اهميت، ثقافتي قدر، جاگرافي ۽ شهري وقار کي نظر ۾ رکندا. پر حقيقت ۾ خاص طور تي ڪراچي جهڙن تيزيءَ سان وڌندڙ شهرن ۾ ڪيترن ئي علائقن جا نالا شروعات ۾ غير رسمي طور تي آبادگارن، ڊولپرز، قبضا گروپ ڪندڙن يا مقامي برادرين پاران رکيا وڃن ٿا ۽ بعد ۾ اختيارين پاران بغير ڪنهن مناسب جائزي جي خاموشيءَ سان قبول ڪيا وڃن ٿا.

هڪ دفعو جڏهن ڪو نالو روزاني استعمال ۾ اچي وڃي ٿو ته پوءِ ان کي تبديل ڪرڻ مشڪل ٿي پوي ٿو، چاهي اهو ڪيترو به غير مناسب يا بي معنيٰ ڇو نه هجي.

ڪراچيءَ جي معاملي ۾ به ائين لڳي ٿو ته اها ذميواري يا ته غير سنجيده ماڻهن جي هٿ ۾ رهي آهي يا وري علائقن جا نالا عوامي چپن تي جيڪي چڙهيا اهي ئي سرڪاري ڪاغذن جي زينت بڻجي ويا.

مناسب نالا رکڻ ڇو ضروري آهي؟

ڪنهن به علائقي جو سٺو يا عجيب نالو رکڻ جا ڪجهه اهم سبب آهن مثال طور جڏهن ڪو شخص چوي ٿو ته مان گيدڙ ڪالوني ۾ رهان ٿو ته نفسياتي ۽ لاشعوري طور تي سندس خود اعتماديءَ تي اثر پوي ٿو. ان جي مقابلي ۾ شاهه لطيف، ڀٽائي نگريا گلشنِ اقبال جهڙا نالا وقار جو باعث بڻجن ٿا. رستا ۽ گهٽيون اسان جي هيرن جي نالن سان منسوب هجڻ گهرجن ته جيئن ايندڙ نسل پنهنجي تاريخ کان واقف رهي. شهر جي شهرت، سياحت ۽ ڪاروبار لاء ضروري آهي ته علائقن جا نالا پرڪشش ۽ مهذب هجڻ ضروري آهن. دنيا جا وڏا شهر پنهنجي رستن جي نالن سان سڃاتا ويندا آهن.

روڊن ۽ علائقن جا سوچيل سمجهيل نالا رڳو ظاهري سينگار ناهن پر انهن جا حقيقي سماجي، نفسياتي ۽ انتظامي اثر ٿين ٿا. هڪ بهترين چونڊيل نالو رهواسين کي فخر، سڃاڻپ ۽ وقار عطا ڪري ٿو. هڪ غفلت سان رکيل نالو خاموشيءَ سان ان کي ختم ڪري ٿو. روڊ ۽ پاڙا عالمن، فنڪارن، آزاديءَ جي ويڙهاڪن، استادن يا مقامي هيرن جي نالن سان منسوب ٿي سگهن ٿا جيڪي ايندڙ نسلن لاءِ تاريخ ۽ گڏيل يادگيريءَ کي محفوظ ڪن ٿا.

شهري منصوبابنديءَ ۾ منطقي نالا ايمرجنسي سروسز، ٽپال جي نظام، سياحن ۽ ايتري تائين جو ڊجيٽل نقشن کي به صحيح نموني ڪم ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. سماجي هم آهنگي لاءِ غير جانبدار ۽ جامع نالا لساني يا طبقاتي ورڇ کي روڪين ٿا. شهر جو عڪس ان جي جڳهن جي نالن مان ظاهر ٿئي ٿو.

بين الاقوامي مثال: جڏهن نالا رکڻ شهري ثقافت بڻجي وڃي

دنيا جي مهذب شهرن ۾ جڳهن جا نالا رکڻ کي هڪ سنجيده شهري ذميواري سمجهيو ويندو آهي، مثال طور  پيرس جون ڪيتريون ئي گهٽيون فلاسافرن، اديبن، فنڪارن ۽ تاريخي شخصيتن جي نالن سان منسوب آهن. هر نالو ثقافتي ورثي ۽ علمي ورثي جي عڪاسي ڪري ٿو. لنڊن ۾ باقاعده اسٽريٽ نيمينگ ڪميٽيون ڪم ڪن ٿيون. نالا جاگرافي، قديمي پيشن يا قومي شخصيتن سان ڳنڍيل هوندا آهن ۽ مقامي برادرين سان صلاح مشورو ڪيو ويندو آهي. سنگاپور قومي گائيڊ لائنز تي عمل ڪري ٿو جيڪي ثقافتي توازن، لساني حساسيت ۽ تاريخي تسلسل تي زور ڏين ٿيون. ڪنهن به اهڙي نالي جي اجازت ناهي جيڪو ڪنهن به گروهه جي تذليل ڪري.

نالا رکڻ جي پاليسيءَ جو وقت

ڪراچي ۽ پاڪستان جي ٻين شهرن کي فوري طور تي هڪ معياري ۽ شفاف پاليسيءَ جي ضرورت آهي جنهن ۾ نالن لاءِ مخصوص اٿارٽي، عوامي صلاح مشوري جو نظام، ثقافتي ۽ تاريخي جائزي جا پينل ۽ غير مناسب يا تذليل آميز نالن جي تبديليءَ جو عمل شامل هجي. حڪومت ۽ بلدياتي ادارن کي گهرجي ته اهڙن عجيب وغريب نالن تي نظرثاني ڪن. اسان وٽ صوفين، اديبن، سائنسدانن ۽ شهيدن جي هڪ وڏي فهرست موجود آهي. شهر جي سڃاڻپ تبديل ڪرڻ جي ضرورت آهي ته جيئن اتي رهندڙ ماڻهو جڏهن پنهنجو پتو ٻڌائين ته کين شرمندگي نه پر فخر محسوس ٿئي.

اسان کي گهرجي ته پنهنجن شهرن کي گوليمارن مان ڪڍي گلشنن جي طرف وٺي هلون. نالن جي تبديلي تاريخ کي مٽائڻ ناهي پر غفلت کي درست ڪرڻ آهي. شهر تبديل ٿين ٿا تنهن ڪري نالن کي به وقار سان تبديل ٿيڻ گهرجي.

آخر ۾ حاصل مقصد ته اسين فلائي اوورن، روڊن ۽ هائوسنگ اسڪيمن تي اربين رپيا خرچ ڪريون ٿا، پر ان تي ذرو به نه ٿا سوچيون ته اسان انهن کي ڇا سڏيون ٿا. نالا سيمينٽ ۽ ڪنڪريٽ کان وڌيڪ عرصو زنده رهن ٿا. اهي يادون ٺاهين ٿا، اهي احترام يا بي عزتيءَ جا حامل آهن. جيڪڏهن اسان کي واقعي پنهنجن شهرن جو فڪر آهي ته اسان کي انهن جي ٻوليءَ جو فڪر ڪرڻو پوندو. ڇو ته روڊ رڳو پٿر ۽ ڏامر ناهي، گهٽي رڳو هڪ لنگهه ناهي ۽ پاڙو رڳو زمين جو ٽڪر ناهي. اهي شهر جي ڪهاڻيءَ جا جيئرا جاڳندا باب آهن ۽ هر ڪهاڻي هڪ اهڙي نالي جي حقدار آهي جيڪو دانائيءَ سان چونڊيو ويو هجي.

_________________

سنڌ جي شھر مورو جو عبداللہ عثمان مورائي سُئيڊن ۾ گرائونڊ واٽر انجنيئر آھي. ھُو ناميارو ليکڪ آھي ۽ گھڻي وقت کان انگريزي، سنڌي توڙي اردوءَ ۾ مختلف اخبارن لاءِ ڪالم ۽ سفرناما لکندو رھي ٿو.