دنيا عالمي طاقت جي نئين جوڙجڪ ڏانهن!
ڇا اهڙو پائيدار عالمي نظام قائم ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ طاقتور ملڪ ننڍن ملڪن جي مستقبل جا فيصلا انهن جي شرڪت کان سواءِ ڪن؟ عالمي قانون، قومي خودمختياري ۽ تڪرارن جو پرامن حل عالمي سفارتڪاريءَ جا بنيادي اصول رهڻ گهرجن. ويهين صديءَ جي ڀيٽ ۾ ايڪيهين صديءَ کي اهڙي عالمي نظام جي ضرورت آهي، جتي فوجي طاقت سان گڏ معاشي مضبوطي، ٽيڪنالاجيءَ جي جدت، سفارتي اعتبار ۽ گڏيل ذميواريءَ کي به اهميت هجي. چين جي شهر شينزن ۾ ڊونلڊ ٽرمپ، چيني صدر شِي جِن پِنگ ۽ روسي صدر ولاديمير پيوٽن جي گڏجاڻيءَ جي پسمنظر ۾ ھڪ جائزو.

ڪلاونتي راجا
چين جي شهر شينزن ۾ آمريڪي صدر ڊونلڊ ٽرمپ، چيني صدر شِي جِن پِنگ ۽ روسي صدر ولاديمير پيوٽن جي گڏجاڻيءَ هڪ ڀيرو ٻيهر 1945ع واري تاريخي يالٽا ڪانفرنس (Yalta Conference) جي ياد تازو ڪري ڇڏي آهي، جتي برطانيا جي وزيراعظم ونسٽن چرچل، آمريڪي صدر فرينڪلن ڊي روزويلٽ ۽ سوويت اڳواڻ جوزف اسٽالن ٻي عالمي جنگ کان پوءِ دنيا جي نئين سياسي ترتيب بابت خيالن جي ڏي وٺ ڪئي هئي. پر 2026ع جي دنيا ان دور کان بنيادي طور مختلف آهي. يالٽا ڪانفرنس جنگ جي تباهه ٿيل دنيا جي نئين سر تعمير بابت هئي، جڏهن ته اڄ دنيا کي جيوپوليٽيڪل ڇڪتاڻ، هڪٻئي تي معاشي انحصار، ٽيڪنالاجيءَ جي مقابلي، جوهري سلامتي ۽ علائقائي تڪرارن جهڙن چئلينجن کي منهن ڏيڻو پئجي رهيو آهي.
هاڻي بنيادي سوال رڳو اهو ناهي ته ڪهڙي ملڪ وٽ ڪيتري زمين يا فوجي طاقت آهي، پر اهو به آهي ته ٽيڪنالاجي، سرمائي، توانائي، واپاري رستن، مالي نظام ۽ جديد تهذيب کي هلائيندڙ اهم وسيلن تي ڪنهن جو ڪيترو اثر آهي.
ھڪ قطبي عالمي بالادستيءَ جو خاتمو (The End of Unipolar Dominance)
1991ع ۾ سوويت يونين جي خاتمي کان پوءِ آمريڪا عالمي معاملن ۾ غيرمعمولي بالادستي حاصل ڪري ورتي هئي. ان جي فوجي طاقت، عالمي اتحادن، ٽيڪنالاجيءَ ۾ اڳڀرائي ۽ عالمي مالياتي ادارن تي اثر رسوخ ان کي دنيا جي مرڪزي طاقت بڻائي ڇڏيو هو. پر چين جي معاشي تبديليءَ عالمي طاقت جي توازن کي نمايان طور تبديل ڪيو آهي. ان جي پيداواري صلاحيت، ٽيڪنالاجيءَ جي ترقي، بنيادي ڍانچي ۾ سيڙپڪاري ۽ عالمي واپار ان کي هڪ وڏي معاشي طاقت بڻائي ڇڏيو آهي. روس به مغربي پابندين باوجود پنهنجي جوهري صلاحيتن، توانائيءَ جي وسيلن ۽ فوجي قوت سبب عالمي اثر رسوخ برقرار رکيو آهي.
ساڳئي وقت ڀارت، يورپي يونين، برازيل، سعودي عرب، ترڪي ۽ انڊونيشيا جهڙا ملڪ پڻ پنهنجي آزاد معاشي ۽ اسٽريٽجڪ مفادن کي اڳتي وڌائي رهيا آهن. اهڙيءَ ريت دنيا هاڻي ڪنهن هڪ ملڪ جي غيرمشروط بالادستيءَ بدران ڪيترن ئي طاقتور مرڪزن واري نظام (Multipolar World Order) ڏانهن وڌي رهي آهي.
ٽي عالمي طاقتون، ٽي اسٽريٽجڪ تصور
ڊونلڊ ٽرمپ جو طريقو سڌي ڳالهه ٻولهه، معاشي فائدي، فوجي طاقت ۽ ذاتي سفارتڪاري تي ٻڌل آهي. شي جن پن چين جي عالمي اثر رسوخ کي صنعتي ترقي، ٽيڪنالاجيءَ جي جدت، معاشي رابطن ۽ عالمي ادارن ۾ وڌيڪ ڪردار ذريعي وڌائڻ چاهي ٿو. ولاديمير پيوٽن جي اسٽريٽجڪ ترجيحن ۾ قومي سلامتي، فوجي صلاحيتون، توانائيءَ جا وسيلا ۽ روس جي عالمي حيثيت کي تسليم ڪرائڻ شامل آهن. جيتوڻيڪ انهن ٽنهي اڳواڻن جا مفاد ۽ سياسي تصور مختلف آهن، پر سندن سڌي ملاقات ان حقيقت کي ظاهر ڪري ٿي ته عالمي ڇڪتاڻ کي گهٽائڻ لاءِ ڳالهه ٻولهه ضروري آهي. سندن لاڳاپن کي باضابطه اتحاد بدران اسٽريٽجڪ مفاهمت جي ڪوشش طور ڏسڻ گهرجي.
مقابلي جو نئون ميدان: ٽيڪنالاجي، توانائي ۽ ماليات
عالمي مقابلو هاڻي رڳو روايتي جنگي ميدانن تائين محدود ناهي رهيو. مصنوعي ذهانت (AI)، سيمي ڪنڊڪٽرز (Semiconductors)، ڪوانٽم ڪمپيوٽنگ (Quantum Computing)، سيٽلائيٽ نيٽ ورڪ (Satellite Networks)، سائبر صلاحيتون (Cyber Capabilities)، ناياب معدنيات (Rare Earth Minerals) ۽ جديد صنعتون قومي طاقت جا اهم ذريعا بڻجي رهيون آهن. توانائيءَ جي سلامتي پڻ ايتري ئي اهم آهي. تيل ۽ گئس جي اسٽريٽجڪ اهميت برقرار آهي، جڏهن ته متبادل توانائي، جوهري ٽيڪنالاجي، بجليءَ جي ذخيرن ۽ اهم معدنيات عالمي معاشي لاڳاپن کي نئين شڪل ڏئي رهيا آهن. عالمي مالياتي نظام، ادائيگيءَ جا طريقا، سيڙپڪاريءَ جا وهڪرا ۽ آمريڪي ڊالر جي بالادستي پڻ جيوپوليٽيڪل بحث جا اهم موضوع بڻجي چڪا آهن. انهيءَ ڪري مستقبل جي عالمي نظام جو دارومدار فوجي طاقت سان گڏ معاشي ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي اثر رسوخ تي به هوندو.
يورپ، يوڪرين ۽ قومي خودمختياريءَ جو سوال
يوڪرين جي تڪرار کان پوءِ يورپ کي سلامتيءَ جي پيچيده چئلينجن کي منهن ڏيڻو پئجي رهيو آهي. يورپي ملڪ ان ڳالهه تي ڳڻتي ظاهر ڪن ٿا ته واشنگٽن ۽ ماسڪو وچ ۾ ٿيندڙ ڳالهين جا فيصلا يورپ جي سلامتيءَ تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته يورپ کي مناسب نمائندگي حاصل نه هجي. يوڪرين لاءِ پنهنجي خودمختياري ۽ علائقائي سالميت جو تحفظ بنيادي اهميت رکي ٿو. هتي هڪ اهم سوال پيدا ٿئي ٿو: ڇا اهڙو پائيدار عالمي نظام قائم ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ طاقتور ملڪ ننڍن ملڪن جي مستقبل جا فيصلا انهن جي شرڪت کان سواءِ ڪن؟ عالمي قانون، قومي خودمختياري ۽ تڪرارن جو پرامن حل عالمي سفارتڪاريءَ جا بنيادي اصول رهڻ گهرجن.
گلوبل سائوٿ: وڌندڙ عالمي آواز
ايشيا، آفريقا، لاطيني آمريڪا ۽ وچ اوڀر جا ملڪ پنهنجي آزاد سفارتي ۽ معاشي لاڳاپن کي وڌيڪ اهميت ڏئي رهيا آهن. برڪس (BRICS) جي توسيع، چين جو بيلٽ اينڊ روڊ منصوبو (Belt and Road Initiative) ۽ نار وارن ملڪن جو وڌندڙ معاشي اثر هن تبديليءَ جا اهم مثال آهن. انهن ملڪن جون بنيادي ترجيحون بنيادي ڍانچي جي ترقي، صنعتڪاري، خوراڪ جي سلامتي، سستي توانائي، ٽيڪنالاجيءَ جي منتقلي، عالمي واپار ۽ ترقياتي ماليات آهن. ڪيترائي ملڪ ڪنهن هڪ عالمي طاقت جي جاءِ تي ٻي طاقت جي بالادستي قبول ڪرڻ بدران پنهنجي قومي مفادن موجب مختلف ملڪن سان سهڪار جا موقعا چاهين ٿا.
پاڪستان: جاگرافيائي حيثيت کان معاشي رابطن تائين
پاڪستان لاءِ بدلجندڙ عالمي منظرنامو اهم موقعا پيش ڪري ٿو. ان جي جاگرافيائي حيثيت ڏکڻ ايشيا، وچ ايشيا، چين ۽ وچ اوڀر کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿي، جڏهن ته عربي سمنڊ سان ان جي ساحلي پٽي علائقائي واپار ۽ سامونڊي رابطن لاءِ وڏي صلاحيت رکي ٿي. چين-پاڪستان اقتصادي راهداري (CPEC) کي رڳو روڊن ۽ بجلي گهرن تائين محدود نه سمجهڻ گهرجي. ان جي ڊگهي مدي واري اهميت صنعتي مرڪزن، بندرگاهن، لاجسٽڪ نيٽ ورڪن، توانائيءَ جي مارڪيٽن ۽ علائقائي واپاري رستن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ ۾ آهي. گوادرجي حقيقي اهميت ان جي معاون بنيادي ڍانچي، صنعتي ترقي ۽ تجارتي سرگرمين جي واڌاري سان جڙيل آهي.
پاڪستان کي چين، آمريڪا، روس، يورپي يونين ۽ نار وارن ملڪن سان گڏيل ۽ تعميري لاڳاپا برقرار رکڻ گهرجن. متوازن پرڏيهي پاليسي، ادارن جو استحڪام، صنعتي مقابلي جي صلاحيت ۽ معاشي ترقي پاڪستان جي عالمي حيثيت کي مضبوط بڻائي سگهن ٿا. پاڪستان کي دنيا جي نقشي تي رڳو جاگرافيائي پل هجڻ بدران مختلف خطن کي ڳنڍيندڙ هڪ مضبوط معاشي پل بڻجڻ گهرجي.
انسانيت ۽ عالمي سهڪار جو مستقبل
جيوپوليٽيڪل مقابلي کان ٻاهر انسانيت کي موسمياتي تبديلي، پاڻيءَ جي کوٽ، خوراڪ جي عدم، وبائن، ماحولياتي تباهي ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي عدم مساوات جهڙا چئلينج آهن، جن جو حل گڏيل عالمي ڪوششن سان ئي ممڪن آهي. مصنوعي ذهانت روزگار، تعليم ۽ صنعتي پيداوار کي تبديل ڪري رهي آهي، پر ان سان گڏ ذاتي رازداري، جوابدهي ۽ معاشي اڻبرابريءَ بابت نوان سوال پڻ پيدا ٿي رهيا آهن. انهيءَ ڪري هڪ ترقي پسند عالمي نظام ۾ قومي سلامتيءَ سان گڏ انساني وقار، پائيدار ترقي، معاشي موقعن ۽ ماحولياتي ذميواري کي به اوليت ڏيڻ ضروري آهي.
نئين ورهاست نه، پر طاقت جو نئون توازن
شينزن ۾ ٿيل مبينا سفارتي ملاقات مستقبل ۾ اهم تاريخي حوالو بڻجي سگهي ٿي، پر ان جي اصل اهميت عملي نتيجن سان جڙيل هوندي: جوهري خطرن ۾ گهٽتائي، معاشي ڇڪتاڻ جو خاتمو، علائقائي تڪرارن جو حل، قومي خودمختياريءَ جو احترام ۽ عالمي ادارن ۾ سڌارا. ويهين صديءَ جي ڀيٽ ۾ ايڪيهين صديءَ کي اهڙي عالمي نظام جي ضرورت آهي، جتي فوجي طاقت سان گڏ معاشي مضبوطي، ٽيڪنالاجيءَ جي جدت، سفارتي اعتبار ۽ گڏيل ذميواريءَ کي به اهميت هجي.
مستقبل دنيا کي اثر رسوخ جي مختلف علائقن ۾ ورهائڻ يا هڪ عالمي طاقت جي جاءِ تي ٻي طاقت کي غالب ڪرڻ سان محفوظ نه ٿيندو. ان لاءِ پراڻين ۽ اڀرندڙ طاقتن جي وچ ۾ سهڪار ۽ ننڍن ملڪن جي خودمختياريءَ جو احترام لازمي آهي. دنيا کي ٻي يالٽا (Yalta) جي ضرورت ناهي، جيڪا ان کي ورهائي؛ دنيا کي هڪ نئين عالمي مفاهمت جي ضرورت آهي، جيڪا انسانيت کي متحد ڪري.
____________

ڪلاونتي راجا سياسي ۽ سماجي ڪارڪن آهي، جيڪا گذريل ٻن ڏهاڪن کان پاڻي، اقليتن، عورتن ۽ ٻين عوامي مسئلن لاءِ جدوجهد ۽ آگاهي جي ڪم سان وابسته آهي. لکڻ ۽ تقرير ذريعي عوامي مسئلن کي اجاگر ڪرڻ سندس دلچسپي آهي. رابطو kalavanti.raja@gmail.com



