جديد سائنس ۽ ديسي خودشناسي جو علم
جن خيالن کي اسان جي ويدانتي مفڪرن ۽ صوفي شاعرن صدين اڳ روحاني ۽ شاعراڻي انداز ۾ بيان ڪيو، تن کي اڄ جو اولهه جو فلسفو ۽ جديد سائنس ڪيئن سمجهن ٿا؟ ڇا پاڻ سڃاڻڻ، خودي، اندروني تبديلي ۽ مسلسل سکيا جا اهي تصور جديد نفسيات ۽ دماغي سائنس ۾ به ڪنهن صورت موجود آهن؟

ليکڪ: رميش راجا
سنڌ ۽ هند جو هي خطو صدين کان فڪر، فلسفي ۽ روحانيت جو مرڪز رهيو آهي. ويدانت، اپنشدن ۽ تصوف جي روايتن انساني شعور، خودي، پاڻ سڃاڻڻ، روح ۽ ڪائنات سان انسان جي تعلق بابت گهري سوچ پيدا ڪئي. انهن روايتن ۾ انسان کي پنهنجي اندر جهاتي پائڻ، پنهنجي حقيقت سڃاڻڻ ۽ پنهنجي ذات کي سنوارڻ جو درس ڏنو ويو. شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ ٻين صوفي شاعرن ان فڪر کي پنهنجي شاعريءَ وسيلي عام ماڻهن تائين پهچايو. سندن پيغام مذهب، ذات ۽ ٻوليءَ جي حدن کان مٿي انسانيت سان ڳنڍيل رهيو.
شاهه لطيف جي سسئي، مارئي، سهڻي ۽ مومل جا داستان رڳو عشقيه ڪهاڻيون ناهن، پر جستجو، ثابت قدمي، وفاداري، خودداري ۽ اندروني تبديليءَ جون علامتون پڻ آهن. سچل جو پاڻ سڃاڻڻ وارو فڪر ۽ اقبال جو فلسفو خودي، انسان جي اندروني طاقت ۽ خود اعتماديءَ تي زور ڏئي ٿو.
پر هڪ دلچسپ سوال آهي: جن خيالن کي اسان جي ويدانتي مفڪرن ۽ صوفي شاعرن صدين اڳ روحاني ۽ شاعراڻي انداز ۾ بيان ڪيو، تن کي اڄ جو اولهه جو فلسفو ۽ جديد سائنس ڪيئن سمجهن ٿا؟ ڇا پاڻ سڃاڻڻ، خودي، اندروني تبديلي ۽ مسلسل سکيا جا اهي تصور جديد نفسيات ۽ دماغي سائنس ۾ به ڪنهن صورت موجود آهن؟ اچو ته اوڀر جي قديم دانائي ۽ اولهه جي جديد علم کي گڏ رکي هن موضوع تي غور ڪريون.
اپنے من میں ڈوب کر پا جا سراغِ زندگی
تو اگر میرا نہیں بنتا نہ بن، اپنا تو بن
(پنهنجي وجود جي اونهائين ۾ لهي زندگيءَ جو راز ڳول؛ جيڪڏهن تون منهنجو نٿو ٿي سگهين ته نه سهي، گهٽ ۾ گهٽ پنهنجو ته ٿيءُ.). هي شعر خود شناسيءَ جي اهميت کي ظاهر ڪري ٿو، جيڪا ذاتي ترقيءَ جو پهريون قدم آهي.
سائبرنيٽڪس: موٽ ۽ اصلاح جو علم
لفظ Cybernetics يوناني لفظ Kybernētēs مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ٻيڙيءَ جو ناکئو يا واڳ سنڀاليندڙ. جديد سائنسي اصطلاح طور ان کي رياضي دان ناربرٽ وائينر (Norbert Wiener) 1948ع ۾ پنهنجي ڪتاب Cybernetics: Or Control and Communication in the Animal and the Machine ذريعي متعارف ڪرايو.
سائبرنيٽڪس نظامن ۾ ڪنٽرول، رابطي ۽ موٽ (Feedback) جي عمل جو مطالعو آهي. اهو سمجهائي ٿو ته ڪو نظام پنهنجي ڪارڪردگيءَ جو جائزو ڪيئن وٺي ٿو، گهربل نتيجي سان ان جو مقابلو ڪيئن ڪري ٿو ۽ فرق محسوس ٿيڻ تي اصلاح ڪيئن ڪري ٿو.
مثال طور، پاڻيءَ جي ٽانڪي ۾ لڳل خودڪار ڪنٽرولر پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ تي والو کولي ٿو ۽ گهربل سطح حاصل ٿيڻ تي بند ڪري ٿو. گاڏين جو ڪروز ڪنٽرول ۽ خودڪار گرمي پد برقرار رکڻ وارا نظام به ساڳئي اصول تي ڪم ڪن ٿا. انساني زندگيءَ ۾ به اهو عمل جاري رهي ٿو. شاگرد پنهنجي نتيجن مان سکندو آهي، انجنيئر منصوبي جي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺندو آهي ۽ هر انسان پنهنجي تجربن جي روشنيءَ ۾ پنهنجا فيصلا ۽ رويا بهتر ڪري سگهي ٿو. مطلب ته ترقيءَ لاءِ رڳو مقصد مقرر ڪرڻ ڪافي ناهي؛ پنهنجي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺڻ ۽ غلطين جي اصلاح ڪرڻ به ضروري آهي. شاهه لطيف هن عمل کي هڪ فڪري انداز ۾ بيان ڪري ٿو:
پڙاڏو سوءِ سڏ، ور وائي جو جي لهين،
هئا اڳيهي گڏ، ٻڌڻ ۾ ٻه ٿيا.
(پڙاڏو اصل سڏ جو ئي موٽندڙ آواز آهي؛ جيڪڏهن تون ان جي حقيقت سمجهين ته معلوم ٿيندو ته اهي ٻئي اصل ۾ هڪ هئا، پر ٻڌڻ ۾ ٻه محسوس ٿيا.). هي بيت ٻڌڻ، سمجهڻ ۽ موٽ جي اصل معنيٰ تائين پهچڻ جي علامت طور پڙهي سگهجي ٿو.
سائڪو سائبرنيٽڪس: پنهنجي ذات بابت تصور
1960ع ۾ آمريڪي سرجن ۽ ليکڪ ميڪسويل مالٽز (Maxwell Maltz) پنهنجو ڪتاب Psycho-Cybernetics شايع ڪيو. هن جو خيال هو ته انسان پنهنجي ذات بابت جيڪو تصور قائم ڪري ٿو، اهو سندس رويي، اعتماد ۽ مقصدن جي حاصلات تي اثرانداز ٿئي ٿو. هن انساني ذهن کي هڪ اهڙي مقصد حاصل ڪندڙ نظام سان تشبيهه ڏني، جيڪو پنهنجي تصور ۽ مقرر ڪيل هدف مطابق عمل ڪري ٿو.
Self-image يا خود تصور مان مراد اهو ذهني خاڪو آهي، جيڪو انسان پنهنجي باري ۾ رکي ٿو. جيڪڏهن ڪو ماڻهو پاڻ کي نااهل ۽ سکڻ کان محروم سمجهي ته اهو تصور سندس ڪوشش کي ڪمزور ڪري سگهي ٿو. ان جي ابتڙ، پنهنجي صلاحيتن بابت حقيقت پسند ۽ مثبت سوچ اعتماد ۽ محنت کي وڌائي سگهي ٿي. ان جو مطلب اهو ناهي ته رڳو ڪاميابيءَ جو تصور ڪرڻ سان ڪاميابي حاصل ٿي ويندي. اصل اهميت مثبت سوچ کي عملي ڪوشش، سکيا ۽ نظم سان ڳنڍڻ ۾ آهي. اقبال خوديءَ جي اهميت کي هنن لفظن ۾ بيان ڪري ٿو:
خودی کو کر بلند اتنا کہ ہر تقدیر سے پہلے
خدا بندے سے خود پوچھے، بتا تیری رضا کیا ہے
(پنهنجي خوديءَ کي ايترو بلند ڪر جو تقدير جي فيصلي کان اڳ خدا به توکان تنهنجي خواهش پڇي.) هي شعر انساني وقار، خود اعتمادي ۽ پنهنجي صلاحيتن کي سڃاڻڻ جو شاعراڻو اظهار آهي. مرزا غالب انساني وجود ۽ ان جي حقيقت بابت چوي ٿو:
ہستی اپنی حباب کی سی ہے
یہ نمائش سراب کی سی ہے
(اسان جو وجود پاڻيءَ جي ڦوٽي وانگر نازڪ ۽ عارضي آهي؛ جيڪا دنيا اسان کي نظر اچي ٿي، ان جو گهڻو حصو سراب وانگر آهي.). هي شعر ظاهر ۽ حقيقت جي فرق تي غور ڪرڻ جي دعوت ڏئي ٿو. شاهه لطيف به اندر کي روشن ڪرڻ ۽ حقيقي علم حاصل ڪرڻ تي زور ڏئي ٿو:
اکر پڙهه الف جو، ورق سڀ وسار،
اندر تون اُجار، پنا پڙهندين ڪيترا.
(الف جو پهريون اکر پڙهه ۽ باقي ورقن کي وساري ڇڏ؛ پنهنجي اندر کي روشن ڪر، آخر ڪيترا صفحا پڙهندو رهندين؟) شاهه جو مطلب علم کان پاسو ڪرڻ نه، پر اهو آهي ته علم تڏهن بامعنيٰ بڻجي ٿو، جڏهن اهو انسان جي سوچ ۽ ڪردار کي بدلائي.
نيوروپلاسٽيسٽي: دماغ جي بدلجڻ ۽ سکڻ جي صلاحيت
Neuroplasticity مان مراد دماغ جي اها صلاحيت آهي، جنهن ذريعي اهو سکيا، تجربي ۽ مشق جي نتيجي ۾ پنهنجي بناوت ۽ ڪم ڪرڻ جي طريقن ۾ تبديلي آڻي سگهي ٿو. جديد دماغي سائنس ثابت ڪيو آهي ته انساني دماغ رڳو ننڍپڻ ۾ نه، پر سڄي زندگي سکڻ ۽ تبديل ٿيڻ جي صلاحيت رکي ٿو. جڏهن اسان ڪا نئين ٻولي سکون ٿا، فني مهارت حاصل ڪريون ٿا يا ڪا نئين عادت اختيار ڪريون ٿا ته دماغ ۾ موجود اعصابي رابطن ۾ تبديليون اچن ٿيون. مسلسل مشق سان لاڳاپيل رابطا مضبوط ٿين ٿا ۽ ڪم ڪرڻ جي صلاحيت بهتر ٿئي ٿي.
مثال طور، جڏهن ڪو انجنيئر نئون سافٽ ويئر سکڻ شروع ڪري ٿو ته شروعات ۾ اهو ڏکيو لڳي ٿو، پر مسلسل مشق سان اهو ڪم آسان ٿي وڃي ٿو. ساڳيو اصول ٻولي سکڻ، رابطي جي صلاحيت وڌائڻ ۽ پراڻين عادتن کي تبديل ڪرڻ تي به لاڳو ٿئي ٿو. اهڙيءَ طرح نيوروپلاسٽيسٽي اسان کي ٻڌائي ٿي ته انساني صلاحيتون مڪمل طور تي مقرر ناهن؛ مناسب مشق، صبر ۽ سکيا سان انسان سڄي زندگي پاڻ کي بهتر بڻائي سگهي ٿو. شاهه لطيف جي سسئيءَ جو سفر ثابت قدمي ۽ مسلسل جدوجهد جي هڪ خوبصورت علامت آهي:
وندر جي وين، سي مر پٽن سندرا،
بيون ڪو پدن؟ چوٽي جي چڙهنديون.
(جيڪي وندر جي ڏکئي سفر تي نڪرن ٿا، تن کي پهاڙن ۽ ڏکين رستن لاءِ پاڻ کي تيار رکڻ گهرجي؛ جيڪڏهن وچ رستي تان موٽي اچڻو آهي ته پوءِ چوٽيءَ تي چڙهڻ جو ارادو ئي ڇو ڪجي؟) سسئيءَ جو سفر ٻڌائي ٿو ته منزل حاصل ڪرڻ لاءِ ڏکيائين کان گهٻرائڻ بدران اڳتي وڌڻ ضروري آهي. سچل سرمست جو پاڻ سڃاڻڻ وارو فڪر به هن موضوع سان لاڳاپيل آهي:
پاڻ سڃاڻڻ، پاڻ سڃاڻڻ، پاڻ سڃاڻڻ،
دو پرڪن از خويشتن اين عبدي لباس.
(پاڻ کي سڃاڻ، پنهنجي حقيقت کي سمجهه ۽ پنهنجي مٿان مڙهيل محدود سڃاڻپ جي قيد کان مٿي اٿ.) سچل جو هي فڪر روحاني خود شناسيءَ سان تعلق رکي ٿو، پر ان جو پيغام انسان کي پنهنجي اندر ڏسڻ ۽ پنهنجي صلاحيتن کي سڃاڻڻ جي دعوت ڏئي ٿو.
ٽنهي تصورن جو پاڻ ۾ تعلق
سائبرنيٽڪس، سائڪو سائبرنيٽڪس ۽ نيوروپلاسٽيسٽي کي ذاتي ترقيءَ جا ٽي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل پهلو سمجهي سگهجي ٿو. سائبرنيٽڪس اسان کي پنهنجي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺڻ ۽ غلطين جي اصلاح ڪرڻ سيکاري ٿي. سائڪو سائبرنيٽڪس پنهنجي ذات بابت تصور، اعتماد ۽ مقصدن جي اهميت بيان ڪري ٿي. نيوروپلاسٽيسٽي ٻڌائي ٿي ته مسلسل سکيا ۽ مشق سان دماغ ۾ تبديليون ڪيئن اچن ٿيون.
مثال طور، ڪو نوجوان پنهنجي ڳالهائڻ ۽ رابطي جي صلاحيت بهتر بڻائڻ چاهي ٿو. پهرين هو پنهنجي ڪمزوري سڃاڻي ٿو ۽ ٻين کان راءِ وٺي ٿو. اهو سائبرنيٽڪس جو اصول آهي. پوءِ هو اهو يقين پيدا ڪري ٿو ته رابطي جي صلاحيت سکڻ ممڪن آهي. اهو سائڪو سائبرنيٽڪس سان لاڳاپيل آهي. آخر ۾ مسلسل پڙهڻ، ڳالهائڻ ۽ مشق ذريعي پنهنجي صلاحيت بهتر بڻائي ٿو. اهو نيوروپلاسٽيسٽيءَ جو عملي مثال آهي. اهو عمل پاڻمرادو نٿو ٿئي. ان لاءِ واضح مقصد، مسلسل محنت، سچي موٽ، صبر ۽ غلطين مان سکڻ جي خواهش ضروري آهي. اقبال جو هي شعر انساني جستجو ۽ ترقيءَ جي اڻکٽ سفر کي ظاهر ڪري ٿو:
ستاروں سے آگے جہاں اور بھی ہیں
ابھی عشق کے امتحاں اور بھی ہیں
(تارن کان اڳتي به ٻيون ڪائناتون آهن؛ اڃا عشق ۽ عزم جا ڪيترائي امتحان باقي آهن)
تو شاہیں ہے پرواز ہے کام تیرا
ترے سامنے آسماں اور بھی ہیں
(تون شاهين پکي آهين، بلند پروازي تنهنجو ڪم آهي؛ تنهنجي اڳيان اڃا ڪيترائي آسمان موجود آهن)
شاهه لطيف به ڌيان ۽ مقصد سان وفاداريءَ جو درس ڏئي ٿو:
اکيون اهي ڌار، جنهن سان پسين پرين کي،
ٻي ڏي ڪين نهار، سڄڻ ريسارو گهڻو.
(اهي اکيون اختيار ڪر، جن سان محبوب جو ديدار ٿئي؛ ٻي طرف نه نهار، ڇو ته محبوب ڏاڍو نازڪ مزاج آهي.) علامتي طور هي بيت پنهنجي مقصد تي ڌيان رکڻ ۽ غيرضروري ڳالهين کان پاسو ڪرڻ جو پيغام ڏئي ٿو.
سچل سرمست به سوچ جي پراڻين حدن کان ٻاهر نڪرڻ جي دعوت ڏئي ٿو:
آءُ ادا سالڪ، سهي ڪر، تون طلسمات کي،
ڀڃ دوئي تا ڪل پويئي، دور ڪر درجات کي.
(اي سالڪ، هن راز کي سمجهه؛ دوئيءَ جو پردو هٽاءِ ته حقيقت ظاهر ٿئي ۽ مصنوعي فرقن کان مٿانهون ٿي سگهين)
سکيا، ثابت قدمي ۽ مسلسل بهتري
ترقيءَ جو سفر هميشه هموار نه هوندو آهي. ان ۾ ناڪاميون، رڪاوٽون ۽ مايوسيون به اينديون آهن. اهڙين حالتن ۾ حوصلو برقرار رکڻ ۽ سکڻ جو عمل جاري رکڻ ضروري آهي. مرزا غالب زندگيءَ جي مشڪلاتن مان پيدا ٿيندڙ برداشت کي هن ريت بيان ڪري ٿو:
رنج سے خوگر ہوا انساں تو مٹ جاتا ہے رنج
مشکلیں مجھ پر پڑیں اتنی کہ آساں ہو گئیں
(جڏهن انسان ڏکن ۽ تڪليفن جو عادي ٿي وڃي ٿو ته انهن جي شدت گهٽجي وڃي ٿي؛ مون تي ايتريون مشڪلاتون آيون، جو نيٺ اهي آسان محسوس ٿيڻ لڳيون)
فيض احمد فيض اميد جو پيغام ڏئي ٿو:
دل ناامید تو نہیں، ناکام ہی تو ہے
لمبی ہے غم کی شام، مگر شام ہی تو ہے
(دل نااميد ناهي، رڳو ناڪام ٿيو آهي؛ ڏک جي شام ڀلي ڊگهي هجي، پر آخر شام ئي ته آهي.) اهي شعر ياد ڏيارين ٿا ته ناڪامي مستقل حالت ناهي؛ اها تجربي ۽ نئين سر ڪوشش ڪرڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿي. شاهه لطيف جي سسئيءَ جو سفر به ڏکين حالتن ۾ حوصلي، جستجو ۽ ثابت قدميءَ جي علامت آهي. اقبال مسلسل عمل ۽ پختي يقين جي اهميت هن ريت بيان ڪري ٿو:
یقیں محکم، عمل پیہم، محبت فاتحِ عالم
جہادِ زندگانی میں ہیں یہ مردوں کی شمشیریں
(پختو يقين، لڳاتار عمل ۽ عالم کي فتح ڪندڙ محبت؛ زندگيءَ جي جدوجهد ۾ اهي ئي انسان جا هٿيار آهن)
عمل سے زندگی بنتی ہے جنت بھی جہنم بھی
یہ خاکی اپنی فطرت میں نہ نوری ہے نہ ناری ہے
(عمل ئي زندگيءَ کي جنت يا دوزخ بڻائي ٿو؛ انسان پنهنجي فطرت ۾ نه مڪمل نوراني آهي ۽ نه ئي مڪمل طور تي ناري.) مطلب ته رڳو صلاحيتن جو هجڻ ڪافي ناهي؛ اسان جا عمل، عادتون ۽ فيصلا ئي اسان جي زندگيءَ جي معيار کي ٺاهين ٿا.
بهتريءَ جو سفر ڪڏهن ختم نٿو ٿئي
انهن تصورن جي اصل اهميت سندن عملي استعمال ۾ آهي. چاهي اسان ڪنهن تعميراتي منصوبي جو انتظام ڪريون، ڪنهن اداري جي اڳواڻي ڪريون، نوجوانن کي تعليم ڏيون يا پنهنجي ذاتي زندگي بهتر بڻايون، بنيادي اصول ساڳيا آهن: موجوده حالت کي سمجهڻ، واضح مقصد مقرر ڪرڻ، موٽ حاصل ڪرڻ، غلطين جي اصلاح ڪرڻ ۽ سکڻ جو عمل جاري رکڻ.
انجنيئرنگ ۾ ڪو نظام نگراني ۽ اصلاحي قدمن سان قابلِ اعتماد بڻجي ٿو. انساني ترقيءَ ۾ خود شناسي، تعميري سوچ ۽ مسلسل مشق سان بهتري اچي ٿي. دماغ جي بدلجڻ ۽ سکڻ جي صلاحيت اسان کي سڄي زندگي علم حاصل ڪرڻ ۽ پاڻ کي سنوارڻ جو موقعو ڏئي ٿي. شايد سڀ کان اهم سبق اهو آهي ته تبديليءَ جي شروعات دنيا کي بدلائڻ سان نه، پر پنهنجي ذات کي سمجهڻ ۽ پنهنجي بهتريءَ جي ذميواري قبول ڪرڻ سان ٿئي ٿي.
شاهه لطيف، سچل سرمست، اقبال، غالب ۽ فيض جو فڪري ۽ ادبي ورثو اسان کي ياد ڏياري ٿو ته خود شناسي، ثابت قدمي، حوصلي ۽ سکيا جا تصور رڳو جديد دور جا خيال ناهن، پر صدين کان انساني فڪر ۽ ادب جا اهم موضوع رهيا آهن. اقبال جو هي شعر اميد ۽ انساني صلاحيتن تي يقين جو خوبصورت اظهار آهي:
نہیں ہے ناامید اقبالؔ اپنی کشتِ ویراں سے
ذرا نم ہو تو یہ مٹی بہت زرخیز ہے ساقی
(اقبال پنهنجي ويران پوک مان مايوس ناهي؛ جيڪڏهن ٿوري نمي ملي ته هيءَ مٽي تمام گهڻي زرخيز ثابت ٿي سگهي ٿي.)
اسان جو مستقبل وڏي حد تائين ان ڳالهه سان جڙيل آهي ته اسان ڇا سوچيون ٿا، ڪهڙي مشق ڪريون ٿا ۽ پنهنجي اندر ڪهڙي تبديلي آڻڻ جو فيصلو ڪريون ٿا. سکڻ جي سفر جي ڪا عمر ناهي ۽ هڪ بهتر انسان بڻجڻ جو عمل ڪڏهن به مڪمل نٿو ٿئي.
____________

رميش راجا، هڪ سول انجنيئر، دورانديش رٿابندي ڪندڙ، PMP سرٽيفائيڊ ۽ ادب سان چاهه رکندڙ شخصيت آهي، جنهن کي آرٽ ۽ تفريح جو جنون آهي. ساڻس هن اي ميل تي رابطو ڪري سگهجي ٿو: engineer.raja@gmail.com“



