سوشل ميڊيا کي پريشر ڪڪر جي مثال سان سمجهي سگهجي ٿو. روزمره زندگيءَ ۾ بيروزگاري، مهانگائي، ناانصافي، ڪرپشن، خراب سرڪاري سهولتون ۽ سياسي اختلاف ماڻهن ۾ ڪاوڙ ۽ مايوسي پيدا ڪن ٿا. ماڻهن کي پنهنجي شڪايتن جي اظهار، حڪومتي فيصلن تي تنقيد ۽ بهتر حالتن جي گهر ڪرڻ لاءِ مناسب رستا گهرجن. اڄ سوشل ميڊيا اهڙو ئي هڪ اهم ذريعو بڻجي ويو آهي. پريشر ڪڪر ۾ وڌندڙ دٻاءُ کي محفوظ نموني ٻاهر ڪڍڻ جو بندوبست هوندو آهي. جيڪڏهن ٻاڦ نڪرڻ جو رستو بند ڪيو وڃي ۽ اندر دٻاءُ وڌندو رهي ته خطرناڪ صورتحال پيدا ٿي سگهي ٿي. يقيناً سماج ڪو حقيقي پريشر ڪڪر ناهي، پر هن مثال مان هڪ اهم سبق ملي ٿو ته عوامي ڪاوڙ کي هر حال ۾ دٻائڻ سان اها ختم نٿي ٿئي. ڪڏهن ڪڏهن اها وڌيڪ وڌي ٿي ۽ ماڻهن جي دلين ۾ گڏ ٿيندي رهي ٿي.
عبدالله عثمان مورائي
اسان هڪ اهڙي دور ۾ زندگي گذاري رهيا آهيون، جتي معلومات جي رفتار اڳ جي ڀيٽ ۾ تمام گھڻو وڌي وئي آهي. دنيا جي ڪنهن به ڪنڊ ۾ لکيل پيغام، ٺاهيل تصوير يا رڪارڊ ڪيل وڊيو چند سيڪنڊن اندر لکين ماڻهن تائين پهچي سگهي ٿي. سوشل ميڊيا فاصلا گهٽائي ڇڏيا آهن، پر ان سان گڏ هڪ نئين ذميواري به پيدا ڪئي آهي ته اسان جيڪا شئي پڙهون، ڏسون يا اڳتي موڪليون ٿا، ان جي حقيقت معلوم ڪرڻ جي ڪوشش ڪريون.
اڄ ڪنهن خبر کي اڳتي موڪلڻ لاءِ رڳو هڪ بٽڻ دٻائڻو پوي ٿو، پر ڪڏهن ڪڏهن ان هڪ بٽڻ جا نتيجا تمام گهڻا سنگين ٿي سگهن ٿا. ڪنهن جي بدنامي، ڪنهن خاندان جي عزت کي نقصان، سماج ۾ خوف ۽ بيچيني، مذهبي يا سياسي نفرت ۽ ماڻهن ۾ افراتفري پيدا ڪرڻ لاءِ هڪ ڪوڙي خبر ئي ڪافي هوندي آهي. جڏهن حقيقت سامهون اچي ٿي، تڏهن تائين نقصان ٿي چڪو هوندو آهي.
افسوس جي ڳالهه اها آهي ته ڪيترائي ماڻهو خبر جي تصديق ڪرڻ بدران ان کي سڀ کان پهرين اڳتي موڪلڻ کي اهميت ڏين ٿا. ڪنهن اڻ تصديق ٿيل پيغام، وڊيو يا الزام کي رڳو ان ڪري سچ نٿو سمجهي سگهجي ته ان کي ڪيترن ئي ماڻهن شيئر ڪيو آهي. ڪنهن خبر جي مقبوليت ان جي سچائيءَ جو ثبوت ناهي.
ان ڪري ضروري آهي ته اسان سوشل ميڊيا استعمال ڪرڻ وقت ذميواريءَ جو مظاهرو ڪريون. ڪا به خبر اڳتي موڪلڻ کان اڳ پاڻ کان ٽي سوال پڇون: ڇا ان جو ذريعو قابلِ اعتماد آهي؟ ڇا ڪنهن ٻئي معتبر ذريعي ان جي تصديق ڪئي آهي؟ ڇا ان کي پکيڙڻ سان سماج ۾ نفرت، خوف يا بدامني پيدا ٿيڻ جو امڪان آهي؟
ڪڏهن ڪڏهن ڪا ڳالهه صحيح هوندي به ان کي پيش ڪرڻ جو طريقو يا وقت نقصانڪار ٿي سگهي ٿو. ان جو مطلب اهو ناهي ته سچ کي لڪايو وڃي، پر اهو ضرور آهي ته سچائيءَ سان گڏ احتياط ۽ انساني ذميواريءَ کي به اهميت ڏني وڃي.
رياست کي به برداشت سکڻي پوندي
ذميواري رڳو شهرين تي لاڳو نٿي ٿئي. رياست ۽ ان جي ادارن تي به لازم آهي ته اهي صبر، برداشت ۽ جوابدهيءَ جو مظاهرو ڪن.
سوشل ميڊيا کي پريشر ڪڪر جي مثال سان سمجهي سگهجي ٿو. روزمره زندگيءَ ۾ بيروزگاري، مهانگائي، ناانصافي، ڪرپشن، خراب سرڪاري سهولتون ۽ سياسي اختلاف ماڻهن ۾ ڪاوڙ ۽ مايوسي پيدا ڪن ٿا. ماڻهن کي پنهنجي شڪايتن جي اظهار، حڪومتي فيصلن تي تنقيد ۽ بهتر حالتن جي گهر ڪرڻ لاءِ مناسب رستا گهرجن. اڄ سوشل ميڊيا اهڙو ئي هڪ اهم ذريعو بڻجي ويو آهي.
پريشر ڪڪر ۾ وڌندڙ دٻاءُ کي محفوظ نموني ٻاهر ڪڍڻ جو بندوبست هوندو آهي. جيڪڏهن ٻاڦ نڪرڻ جو رستو بند ڪيو وڃي ۽ اندر دٻاءُ وڌندو رهي ته خطرناڪ صورتحال پيدا ٿي سگهي ٿي. يقيناً سماج ڪو حقيقي پريشر ڪڪر ناهي، پر هن مثال مان هڪ اهم سبق ملي ٿو ته عوامي ڪاوڙ کي هر حال ۾ دٻائڻ سان اها ختم نٿي ٿئي. ڪڏهن ڪڏهن اها وڌيڪ وڌي ٿي ۽ ماڻهن جي دلين ۾ گڏ ٿيندي رهي ٿي.
جيڪڏهن حڪومت هر تنقيد کي مخالفت، هر سوال کي بغاوت ۽ هر اختلاف کي دشمني سمجهڻ لڳي ته عوام جو اعتماد ڪمزور ٿي سگهي ٿو. حڪومت تي تنقيد ڪرڻ لازمي طور رياست سان دشمني ناهي، ۽ ڪنهن حڪومتي فيصلي سان اختلاف ڪرڻ ملڪ سان بي وفائي ناهي. ڪڏهن سخت لفظن جي پويان حقيقي مسئلا ۽ محروميون هونديون آهن. اهڙين ڳالهين کي ذاتي پسند يا ناپسند بدران حقيقتن، حالتن ۽ قانون جي روشنيءَ ۾ ڏسڻ گهرجي.
ان جو مطلب اهو به ناهي ته اظهار جي آزاديءَ جي نالي ۾ ڪنهن کي ڌمڪائڻ، ڌوڪو ڏيڻ، تشدد تي ڀڙڪائڻ يا ٻين کي نقصان پهچائڻ جي اجازت هجي. آزاديءَ سان گڏ ذميواري ۽ قانون جي پابندي به ضروري آهي. اصل فرق جائز تنقيد ۽ حقيقي غيرقانوني عمل جي وچ ۾ آهي.
اين سي سي آءِ اي: عوام جو تحفظ يا سياسي دٻاءُ؟
پاڪستان ۾ نيشنل سائبر ڪرائم انويسٽيگيشن ايجنسي، يعني NCCIA، جي قيام سان سائبر ڏوهن جي روڪٿام ۽ جاچ بابت بحث کي نئين اهميت ملي آهي. هڪ باصلاحيت ۽ پيشه ور ادارو آن لائين فراڊ، جعلي سڃاڻپ، هراسان ڪرڻ، بليڪ ميلنگ، سڃاڻپ جي چوري ۽ ٻين ڊجيٽل ڏوهن کان شهرين کي تحفظ ڏئي سگهي ٿو.
اڄ ڪيترائي ماڻهو جعلي سوشل ميڊيا اڪائونٽن، پرڏيهه ۾ اعليٰ تعليم لاءِ جعلي داخلا آفرن، ڪوڙن نوڪرين جي اشتهارن ۽ مالي دوکي جو شڪار ٿين ٿا. پرڏيهه ۾ تعليم حاصل ڪرڻ جا خواهشمند شاگرد پنهنجون ميڙيون پونجيون جعلي ايجنٽن جي حوالي ڪري ويهن ٿا. ڪنهن جي تصوير ۽ نالو سندس اجازت کان سواءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته ڪيترن ئي خاندانن کي جعلي سڃاڻپ ذريعي دوکو ڏنو وڃي ٿو.
اهي حقيقي مسئلا آهن، جن تي سنجيدگيءَ سان ڌيان ڏيڻ ضروري آهي. ماڻهن کي اهڙي اداري جي ضرورت آهي، جيڪو سندن شڪايتون ٻڌي، ثبوتن جي بنياد تي جاچ ڪري ۽ ڊجيٽل ڏوهارين خلاف قانون موجب ڪارروائي ڪري.
پر هتي هڪ اهم سوال به موجود آهي ته ڇا اهڙا ادارا آزاد، منصفاڻو ۽ شفاف نموني ڪم ڪندا؟ پاڪستان جي سياسي تاريخ ۾ سياسي اختلافن ۽ چونڊيل احتساب بابت خدشن کي نظرانداز نٿو ڪري سگهجي. جيڪڏهن جاچ جا اختيار سياسي مخالفن، صحافين، سماجي ڪارڪنن يا حڪومت تي تنقيد ڪندڙ عام شهرين کي دٻائڻ لاءِ استعمال ٿين ته ادارن تان عوام جو اعتماد گهٽجي ويندو.
سائبر ڪرائم اداري جو مقصد حقيقي ڏوهن جي جاچ ڪرڻ هجڻ گهرجي، نه ته طاقتور ماڻهن کي تنقيد کان بچائڻ يا ناپسنديده راءِ رکڻ وارن کي سزا ڏيڻ. هر شڪايت کي ثبوتن جي بنياد تي پرکڻ گهرجي. جوابدار کي پنهنجي صفائي پيش ڪرڻ جو مناسب موقعو ۽ قانوني تحفظ ملڻ گهرجي. اختيارن جي غلط استعمال کي روڪڻ لاءِ شفاف طريقا ۽ اثرائتي نگراني به ضروري آهن.
ڪنهن اداري جي ڪاميابي ان ڳالهه مان نه پرکڻ گهرجي ته ان ڪيترا ماڻهو گهرايا يا ڪيتريون پوسٽون هٽايون، پر ان ڳالهه مان ته ان ڪيترا حقيقي متاثر ماڻهن کي انصاف ڏياريو ۽ قانون تي ڪيتري غيرجانبداريءَ سان عمل ڪرايو.
ٻنهي لاءِ فائديمند رستو
بهتر سماج جي تعمير لاءِ شهرين ۽ رياست، ٻنهي کي پنهنجون ذميواريون پوريون ڪرڻيون پونديون.
شهرين کي گهرجي ته خبر جي تصديق کان سواءِ ان کي اڳتي نه موڪلين، افواهن کان پاسو ڪن ۽ نفرت پکيڙيندڙ مهمن يا آن لائين هراسان ڪرڻ جو حصو نه بڻجن. جيڪڏهن ڪنهن اطلاع جي حقيقت معلوم نه هجي ته ان کي اڳتي موڪلڻ بدران انتظار ڪرڻ وڌيڪ عقلمندي آهي.
ٻئي طرف رياست کي جائز تنقيد ۽ ڏوهاري سرگرمين ۾ فرق ڪرڻ گهرجي. عوام کي پرامن اختلاف ڪرڻ، حڪومتي فيصلن تي سوال اٿارڻ ۽ قانون جي دائري اندر پنهنجي ڪاوڙ جو اظهار ڪرڻ جو حق ملڻ گهرجي. غلط معلومات جو جواب ڌمڪي يا خوف سان نه، پر مستند حقيقتن، وقت سر وضاحت ۽ شفاف رابطي سان ڏيڻ گهرجي.
نئين قائم ٿيل اداري کي سياسي مخالفن کي نشانو بڻائڻ بدران انهن ماڻهن خلاف اثرائتي ڪارروائي ڪرڻ گهرجي، جيڪي ڊجيٽل پليٽ فارمن کي فراڊ، بليڪ ميلنگ، سڃاڻپ جي چوري ۽ منظم دوکي لاءِ استعمال ڪن ٿا.
آخر ۾ چوڻ جو مقصد ته خوف جي بنياد تي صحتمند سماج تعمير نٿو ڪري سگهجي. ان لاءِ اعتماد، تعليم، جوابدهي ۽ هڪ ٻئي کي برداشت ڪرڻ جي ضرورت آهي. شهرين کي سمجهڻو پوندو ته هر فارورڊ سان ذميواري به اچي ٿي، جڏهن ته رياست کي به سمجهڻو پوندو ته جائز تنقيد کي دٻائڻ جي هڪ قيمت هوندي آهي.
اچو ته پريشر ڪڪر جي ٻاڦ کي محفوظ نموني ٻاهر نڪرڻ ڏيون. شهري ذميواريءَ سان ڳالهائين ۽ رياست صبر سان ٻڌي. مقصد اختلاف کي ختم ڪرڻ نه، پر ان کي نفرت، تشدد ۽ ناانصافيءَ ۾ تبديل ٿيڻ کان روڪڻ هجڻ گهرجي.
جڏهن شهري تصديق کان پوءِ معلومات شيئر ڪندا ۽ ادارا بنا ڪنهن فرق جي جاچ ڪندا ته ٻنهي کي فائدو ٿيندو. اهو ئي بهتر ڊجيٽل ماحول، اعتماد واري سماج ۽ اهڙي رياست جو بنياد آهي، جيڪا پنهنجي ماڻهن کي خاموش ڪرائي نه، پر ساڻن انصاف ڪري عزت حاصل ڪري ٿي.
___________
سنڌ جي شھر مورو جو عبداللہ عثمان مورائي سُئيڊن ۾ گرائونڊ واٽر انجنيئر آھي. ھُو ناميارو ليکڪ آھي ۽ گھڻي وقت کان انگريزي، سنڌي توڙي اردوءَ ۾ مختلف اخبارن لاءِ ڪالم ۽ سفرناما لکندو رھي ٿو. soomro.sweden@gmail.com
