سڌريل سماج جي اها معني ناهي ته اهو ”غلطين کان پاڪ سماج“ هوندو، بلڪه کيس غلطين کي سڃاڻڻ، درست ڪرڻ جي وڌيڪ صلاحيت رکندڙ سماج ضرور چئي سگهجي ٿو. جنهن جو هڪ سبب اھو آهي ته انسان ھاڻي به “سماجي جانور” ئي آهي، هو ھيل تائين به “بي عيب ساهوارو” ناهي ٿي سگھيو. شايد ويجهي مستقبل ۾ به اهو ممڪن نه هجي ته، دنيا جا سمورا ماڻهو هڪجهڙا ٿي يا هڪ ڪرو ٿي سوچيندا يا غلط فھمين ۽ خوشفھين کان پاڪ فيصلا ڪري سگهنداـ
حميد منگي
غلط فهمي ۽ خوشفهمي، جيتوڻيڪ هڪٻئي جا ضد وارا انساني رويا سمجهيا ويندا آھن پر اڪثر ماڻهن کي اهي ظاهر ۾ هڪجهڙا ۽ هڪ ئي معني وارا لڳندا آهن۔ انهن ٻنهي لفظن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪنداسين ته انهن ۾ وڏا فرق نظر ايندا. پاڻ اڳ ۾ انهن جو ڇيد ڪڍون ٿا، جيئن ٻنهي لفظن کي سمجهڻ ۾ مدد ملي ۽ استعمال ڪرڻ ۾ به سولائي ٿي سگهي، ڇو ته هر لفظ جي پنهنجي حرمت ۽ هر جملي جي اهميت هوندي آهي۔ جڏهن لفظ درست جاءِ تي درست نموني ۾ استعمال ٿيندا آهن ته، معاشرن تي پنهنجا اڻ مٽ اثر ڇڏي ويندا آهن، جن کي وڏي عرصي تائين ياد ڪيو ويندو آهي۔ جن جا مثال صديون اڳ جڙيل سنڌي چوڻين ۽ ڳجهارتن جي صورت ۾ اڄ به موجود آهن۔
اڳ ۾ پاڻ ”غلط فهميءَ“ جي معني ڪڍڻ جي ڪوشش ڪنداسين۔ غلط فهميءَ جي حقيقي معني ٻين لفظن وانگر وسيع ۽ گهري هوندي پر، پنهنجي محدود سمجهه ان لفظ جي معني ”غلط سمجهڻ“ ڪڍي ٿي۔ ماڻهوءَ ۾ غلط فهمي تڏهن پيدا ٿيندي آهي، جڏهن وٽس ڪنهن مامري بابت درست ڄاڻ ناهي هوندي ۽ ڪن موقعن تي ڪنهن به شئي، ڳالهه يا عمل مان غلط مطلب ڪڍي وٺندو آهي. مثال طور هڪ ماڻهو رستي ويندي، ڪنهن کي سلام نه ڪري يا موٽ ۾ جواب نه ڏئي ۽ ٻيو ماڻهو سمجهي وٺي ته ”اڳئين ماڻهوءَ کيس ڄاڻي واڻي نظر انداز ڪيو آهي“جڏهن ته ان جي ابتڙ حقيقت اها به ٿي سگهي ٿي ته، ان شخص کيس ڏٺو ئي نه هجي يا پنهنجي ڳڻتيءَ ۾ سوچيندو ويندو هجي. هن جملي ۾ حقيقت هڪ آهي، پر ان جي تشريح ٻي ورتي وئي، ان عمل کي غلط فهمي چئجي ٿو۔ غلط فهميءَ جا ٻيا به ڪجهه پاسا ھوندا آهن. جن ٻين سببن جي ڪري غلط فھمي پيدا ٿئي ٿي، اھي آھن: هڪ اڻپوري ڄاڻ يعني ڪنهن ڳالهه کي درست نموني سان نه ٻڌڻ، نه ڏسڻ يا نه سمجهڻ۔ ٻيو لفظ يا جملي جي غلط تشريح ڪڍڻ، ٽيون افواهون پکيڙڻ يا ڪن ڀرڻ واري ماڻهوءَ تي اعتبار ڪرڻ، چوٿون ڪنهن ڳالهه لاءِ اڳواٽ يا بعد ۾ ڪو خيالي تصور ٺاهڻ۔ پنجون جذباتي ڪيفيت ۾ نتيجو ڪڍڻ ۽ ڇھون مثال ڪنهن به عمل کي حقيقت بدران پنهنجي مرضيءَ ۽ ڄاڻ مطابق سمجهڻ۔
هاڻي پاڻ اچون ٿا، ”خوشفهميءَ“ واري لفظ جي معني تي، جيڪو لفظ حقيقت ۽ سچائيءَ کان وڌيڪ سهڻو لڳندو يا سمجهيو ويندو آهي، ڇو ته ان ۾ خوشيءَ سان گڏ اميد به لڪل هوندي آهي پر خوش فهميءَ ۾ به حقيقت کي درست رخ سان ڏسڻ واري کوٽ هوندي آهي. انسان اڪثر پنهنجي اميد، خواهش يا اعتماد کي حقيقت کان مٿي رکندو آھي. مثال طور تي ڪنهن فرد وٽ ڪاروبار لاءِ ڏوڪڙ به نه هجن، نه ئي کيس ڪو تجربو يا مناسب رٿابندي هجي، پوءِ به چوندو وتي ”مان جلد وڏو ڪامياب ڪاروباري شخص ٿيندس.“ جيڪڏهن اهڙي خواهش ڪنهن عملي رٿا ۽ حقيقت تي ٻڌل هجي ته، اها اميد تمام سٺي آهي پر، جيڪڏهن ماڻهو حقيقت کي نظرانداز ڪندي، رڳو خواهش جي بنياد تي يقين رکي ويهي رهي ته اها سوچ خوش فهمي ليکي ويندي آهي.
هاڻي پاڻ واضع نموني سان غلط فهميءَ توڙي خوشفهميءَ جي بنيادي فرقن کي سادن لفظن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪيون ٿا۔ غلط فهمي معني حقيقت کي ”غلط نموني“ سمجهڻ ۽ خوشفهميءَ ۾ ”ڪنھن ڳالهه کي حقيقت کان وڌيڪ سٺو سمجهڻ“۔ مثال طور ڪنهن کي هڪ ماڻهوءَ بابت ڄاڻ ملي ”فلاڻو شخص منهنجو دشمن آهي.“ جيڪا غلط فهمي به ٿي سگهي ٿي. جڏهن ته، ساڳئي ماڻهوءَ جي ڪيترين ئي خراب عادتن کي ڏسي ٻيو ماڻهو چوڻ لڳي ”هو ڀلي خراب آهي، پر مون سان ڪڏهن به خراب ھلت نه هلندو.“ اها ان جي خوشفهمي به ٿي سگهي ٿي. خوش فهمي ۽ اميد ۾ فرق ھوندو آهي، ڇو ته ڪابه اميد حقيقت کان مٿانھين ناهي ھوندي۔ خوش فهمي به غلط فهميءَ جيان ڪڏهن ڪڏهن حقيقت کان ڪن لاٽار ڪندي يا اکيون ٻوٽيندي آهي. ھتي هڪ جملو استعمال ڪجي ٿو، ”جيڪڏهن انسان جنگ بدران ڳالهين وارو رستو اختيار ڪري ته دنيا ۾ امن قائم ٿي سگهي ٿو“. هيءَ اميد به آهي پر ان سان گڏ ڳالهين وارو رستو به موجود آهي. جڏهن جملو هينئن هجي ته ”دنيا ۾ جلد ئي پاڻمرادو امن قائم ٿي ويندو، ڪوشش ڪرڻ جي ضرورت ئي ناهي“ ته هيءُ جملو خوشفهميءَ جي ويجهو ٿي پوندو.
غلط فهمين ۽ خوشفهمين جو نفسياتي جائزو وٺبو ته ڄاڻ ملندي تہ اھي اوچتو پيدا ناهن ٿينديون. انهن پٺيان ذهني، سماجي، جذباتي ۽ معلوماتي سبب هوندا آهن. ٻنهي جا ڪي سبب هڪجهڙا به آهن، پر رُخ مختلف به هوندا آهن. ھڪ ته جڏهن انسان وٽ ڪنهن معاملي جي مڪمل ڄاڻ ناهي ھوندي، ته ان جو ذهن خالي جاءِ کي پنهنجي اندازي سان ڀريندو آهي. مثال ڪنهن دوست جو فون نه کڻڻ سان ذهن اندازو لڳائي ٿو ته شايد هو ناراض آهي. اهڙيءَ طرح غلط فهمي پيدا ٿئي ٿي. ٻيو ته غلط ۽ ڪوڙي ڄاڻ يا اڻ پڪي ڳالھ تي اعتبار ڪرڻ به غلط فهميءَ جو وڏو سبب آهي. ٽيون اڳواٽ قائم ڪيل خيال يعني انسان جيڪڏهن ڪنهن شخص، قوم، مذهب، طبقي يا گروهه بابت اڳواٽ هڪ تصور قائم ڪري ويهي، ته پوءِ هو نئين ڄاڻ کي به انھي نظر سان ڏسڻ لڳي ٿو. مثال جيڪڏهن ڪنهن کي اڳ ۾ يقين هجي ته ”هي ماڻهو خودغرض آهي ته ان جي ھر عمل ۾ خودغرضي محسوس ٿيڻ لڳي ٿي. انسان جو ھر ڳالهه تي اهڙو عمل به غلط فهميءَ کي مضبوط ڪري ٿو. چوٿون انسان جون خواهشون ۽ اميدون به ھونديون آهن. انسان اڪثر اهو ڏسڻ چاهيندو آھي، جيڪو هو ڏسڻ پسند ڪري ٿو. مثال ڪنهن شخص کي ڪنهن خاص رٿا ۾ ڪاميابيءَ جي اميد هجي، پر حقيقت ۾ تياري گهٽ هجيس. جيڪڏهن هو ڪمزورين کي نظرانداز ڪري رڳو ڪاميابيءَ جو تصور ڪندو رهي، ته اها خوش فهمي بڻجي سگهي ٿي. پنجون سبب ڪاوڙ، محبت، نفرت، خوف ۽ حسد انساني فيصلي کي متاثر ڪري سگهن ٿا. ڪاوڙ ۾ ماڻهو معمولي ڳالهه کي وڏو سمجهي سگهي ٿو ۽ محبت ۾ ڪنهن جي خامين کي نظرانداز ڪري ٿو. ڇھون سبب ڪو هڪڙو واقعو به انسان جي سڄي سوچ کي متاثر ڪري ڇڏيندو آهي. مثال هڪ ماڻهوءَ سان ڪنهن هڪ شخص خراب رويو اختيار ڪيو. پوءِ هُو سمجهي ته ”سڀ ماڻهو اهڙا آهن.“ ٻيو مثال ٻه ماڻهو آهستي ڳالهائي رهيا آهن، ٽيون ماڻهو سمجهي ته ”ضرور منهنجي باري ۾ ڳالهائي رهيا آهن.“ حقيقت شايد مختلف هجي. مطلب ته جتي تحقيق، سوال ۽ دليل جي عادت گهٽ هوندي، اتي افواهه ۽ مفروضا به آسانيءَ سان حقيقت جو روپ اختيار ڪري سگهن ٿا.
انڪري تعليم جو مطلب رڳو ڄاڻ حاصل ڪرڻ نه، پر معلومات کي پرکڻ به آهي. انسان پنهنجي خاندان، سماج، ثقافت، ماحول ۽ زماني کان ڪيترائي خيال حاصل ڪري ٿو. جن مان ڪجهه درست هوندا آهن ۽ ڪجهه شايد بغير تحقيق جي نسل در نسل منتقل ٿيندا رهن ٿا. جيڪڏهن انسان انهن خيالن کي پرکڻ کانسواءِ سچ سمجهندو، ته غلط فهميون قائم رهي ٿيون. انسان چاهي ٿو ته ماڻهو سٺا هجن، ڪو منصوبو ڪامياب ٿئي، ڪو مسئلو پاڻ ئي حل ٿي وڃي تنهنڪري هو موجود حقيقتن بدران پنهنجي خواهش کي وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو.
هاڻي پاڻ بحث ڪنداسين غلط فهمي ۽ خوش فهميءَ جي نقصانن تي. جڏهن غلط فهمين ۽ خوشفهمين جو تعداد وڌي ٿو، تڏهن تڪرارن ۾ واڌارو ٿيندو آهي. تاريخي طور تي ڪيترا ئي سياسي، نسلي، سماجي، مذهبي تڪرار غلط خبرن، افواهن ۽ هڪٻئي بابت حد کان وڌيڪ منفي خيال رکڻ سبب وڌيا آهن. تنهن ڪري ڪنهن دعوا کي حقيقت سمجهڻ کان اڳ دليل، تحقيق ۽ تصديق جي ضرورت پوي ٿي. اهڙي طرح خوش فهمي به خطرناڪ ٿئي ٿي، ڇو ته خوشفهمي به انسان کي پنهنجين ڪمزورين جي خاتمي کان روڪي ٿي. مثال طور هڪ ادارو لڳاتار نقصان ۾ ويندڙ هجي ۽ ان جا ذميوار حقيقتون ڏسڻ بدران چون ”اڳتي سڀ ٺيڪ ٿي ويندو.“ ان جملي ۾ مسئلن جي سڃاڻپ ۽ حل لاءِ قدم ئي نه کنيا ويا ته سڀ ٺيڪ ڪيئن ٿيندو، انھيءَ ڪري ئي اهو جملو خوشفهمي ٿي پيو.
اصل ۾ غلط فهمي هجي يا خوشفهمي انسان کي ٻنهي جي نقصانن کان بچڻ جا دڳ ڳولهڻ گهرجن۔ جيتوڻيڪ ٻنهي جو علاج تنقيدي ۽ دليل واري سوچ به آهي پر، ڪنهن مامري کي مڪمل مڃڻ کان اڳ ۾ پاڻ کان ڪجهه سوال پڇجن ته اهو عمل وڌيڪ بهتر نتيجا ڏئي سگھندو۔ مثال طور، حقيقت ڇاهي؟ مون وٽ ڪنهن ڳالهه کي مڃڻ جو ڪهڙو سبب آهي؟ ڇا مان پنهنجي خواهش کي حقيقت ته نه سمجهي رهيو آهيان؟ ان جي ٻي تشريح ڪھڙي ٿي سگهي ٿي؟ ڇا مون پنهنجي راءِ تبديل ڪرڻ لاءِ پاڻ کي تيار ڪيو آهي؟ وغيره وغيره۔ هتي اهم نقطو هيءُ به آهي ته، انساني سوچ ۾ هڪ طرف غلط فهمي، حقيقت کي غلط رخ ۾ ڏيکاري ٿي ٻي طرف خوشفهمي به خواهش يا اميد کي حقيقت جو روپ ڏئي ٿي. جڏهن ته ٻنهي جي مقابلي ۾ حقيقت پسندي، انسان کي سيکاري ٿي ته، نه ته هر ڳالهه کي شڪي نظر سان ڏسجي، نه هر اميد ۽ خواهش کي حقيقت سمجهجي، بلڪي حقيقت کي دليل، علم ۽ تحقيق جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪبي، تڏهن ئي غلط فهمي ۽ خوش فهمي جي کوهن ۾ ڪرڻ کان بچي سگهبو۔
غلط فهمين ۽ خوشفهمين جا ڪي وقتي فائدا ٿي سگهن ٿا، پر جيڪڏهن اهي حقيقتن کان پري هوندا يا ڊگهي عرصي تائين قائم رهندا ته نقصان به وڌيڪ ٿيندا آهن. انڪري ٻنهي کي الڳ الڳ نظر سان ڏسڻ وقت جي ضرورت هجي ٿي. غلط فهمي ته مورڳو ئي فائديمند گهٽ ۽ نقصانڪار وڌيڪ هوندي آهي، خاص ڪري ان وقت جڏهن، انسان تصديق ڪرڻ کانسواءِ ڪو عمل ڪري ٿو۔ غلط فهمي فردن ۾ بداعتمادي، دوستين، خاندانن ۽ سماجي لاڳاپن ۾ تڪرار، افواهن ۽ غلط خبرن کي وڌائي قومن، گروهن يا طبقن وچ ۾ غلط تصور پيدا ڪري ٿي ان جي واڌ سان ساڳئي سماج جا ماڻهو نفرتن ۽ دشمنين تائين پهچن ٿا. ٻن ماڻهن وچ ۾ هڪ معمولي ڳالهه غلط سمجهي وڃي ۽ خاص موقعي تي وضاحت به نه ٿي سگهي، ته اها وڏي تڪرار ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي.
پاڻ جيڪڏهن غلط فهميءَ جو فائدو ڳولينداسين ته تمام گهٽ ملندو، البته ان سان انسان کي سوچ جي جاچ جو موقعو ضرور ملي ٿو۔ جيڪڏهن ڪنهن ماڻهوءَ کي غلط فهميءَ جو احساس ٿي وڃي ته، هو وڌيڪ تحقيق ڪري پنهنجي راءِ تي نظرثاني ڪري ۽ ٻئي جي ڳالهه ڌيان سان ٻڌي سگهي ٿو. يعني غلط فهميءَ مان ماڻهو کي سبق حاصل ڪرڻ جو ته فائدو ضرور آهي پر غلط فهمي پاڻ فائديمند ناهي. اهڙيءَ طرح خوشفهمي دوران اميدن ۽ خواهشن کي به الڳ ڪرڻ ضروري هجي ٿو. ڪنهن ڏکئي صورتحال ۾ انسان جو سوچي سمجهي قدم کڻڻ کيس مايوسيءَ کان بچائي ٿو، ڪوشش جاري رکڻ جو حوصلو ڏئي ٿو ۽ ناڪاميءَ کانپوءِ ٻيهر ڪوشش ڪرڻ ۾ به مدد ڪري ٿو. اصل ۾ اهي سڀئي فائدا خوش فهمي جا نه پر اميدن ۽ خواهشن جا آهن.
هتي ھڪ جملو پيش ڪجي ٿو. ”مشڪلات ته ضرور آهن پر محنتن سان ڪاميابي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندس۔“ هي جملو اصل ۾ حقيقت پسنداڻي اميد آهي۔ ان جي مقابلي ۾ ٻئي جملي مان مثال وٺون ٿا ته ”مان ڪابه تياري نه ڪندس، پر ڪاميابي ضرور ملندي.“ هيءُ جملو ماڻهوءَ کي خوش فهميءَ ۾ مبتلا ڪري ٿو. ڇو ته جڏهن خوش فهمي حقيقت کي لڪائڻ شروع ڪري ٿي ته اها نقصانڪار ٿي پوي ٿي ۽ انسان پنهنجين ڪمزورين کي ڏسڻ کان محروم ٿي، غلط فيصلا ڪري ٿو، خطري کي نٿو سمجهي ۽ ٻئي جي دوکي جو آسانيءَ سان شڪار ٿئي ٿو. هتي سمجهڻ لاءِ اهم ڳالهه هيءَ به آهي ته، انسان لاء نه ته غلط فهمي درست آهي نه خوشفهمي پر ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته، ماڻهوءَ کي حقيقت پسندي ۽ دليل جو گڏيل استعمال ڪرڻ گهرجي، حقيقت کي حقيقت، اميد کي اميد سمجهڻ ۽ خواهش کي حقيقت نه بڻائڻ ئي متوازن سوچ آهي.
ڪجهه ماڻهن جو خيال آهي ته غلط فهمي ۽ خوشفهمي وارا عمل پوئتي پيل معاشرن ۾ وڌيڪ ۽ ترقي يافته سماجن ۾ گهٽ هوندا آهن۔ اصل ۾ ايئن هرگز ناهي، ڇو ته اهي عمل پوئتي پيل معاشرن ۾ ٻي شڪل ۾ هوندا ۽ سڌريل سماجن ۾ مختلف صورتن سان ظاهر ٿيندا آهن۔ بهرحال اها ڳالهه درست آهي ته، پوئتي پيل معاشرن ۾ غلط فهمين ۽ خوش فهمين جي شڪل “خوفائتي” ضرور هوندي آهي۔ جڏهن ته سڌريل سماجن ۾ اهڙين سوچن کي جانچڻ ۽ درست ڪرڻ جا طريقا موجود هوندا آهن، اها الڳ ڳالهه آهي ته، اهي جيسيتائين سڃاپجن تيسيتائين وقت گهڻو گذري چڪو هوندو آهي.
سڄي بحث مان مليل ڄاڻ موجب، افواهون ڪٿي به پکڙجي سگهن ٿيون، غلط معلومات به پهچي سگهي ٿي، جن جي بنياد تي سياسي ۽ سماجي اختلاف به پيدا ٿين ٿا، تعصب ۽ جذبات به اثرانداز ٿين ٿا. اصل فرق اهو آهي ته انسان غلط فهمين توڙي خوشفهمين سان ڪهڙو رويو اختيار ڪري ٿو. ترقي يافته سماج ۾ دعوا، سوال، ثبوت، تحقيق ۽ درستگيءَ جو عمل وڌيڪ مضبوط ٿئي ٿو. ڇو ته اتي صحافت، تحقيقاتي ادارا، قانوني نظام، عدالتون، تعليم ۽ عوامي بحث اهڙي تصحيح ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا. ان جي ابتڙ پوئتي پيل سماجن جا ماڻهو پنهنجي مستقبل، ڪاميابي، معيشت، سياست ۽ ذاتي زندگين جي حوالي سان غيرحقيقي اميدون ۽ خواهشون وڌيڪ رکن ٿا ۽ درستگين تي ڌيان به گهٽ ڏين ٿا، انڪري اهي پوئتي ئي رهجي وڃن ٿا۔
اصل ۾ تنقيدي ۽ پاڻمرادي تربيتي سوچ غلط فهمين ۽ خوشفهمين کي حقيقت پسنديءَ ۾ تبديل ڪرڻ جي صلاحيت وڌائي ٿي. هڪ خاص ڳالهه هيءَ به آهي جتي سماجي ترقيءَ جو معيار ناهي, اتي ٻئي “فهم” ختم نٿا ٿين۔ جتي مناسب معيار آهي, اتي سماج ۾ ٻنھي عملن کانپوءِ کين درست ڪرڻ جي صلاحيت وڌي ٿي ۽ انهن جي جاءِ تي حقيقت پسند سوچون مضبوط ٿين ٿيون. ان حساب سان سڌريل سماج جي اها معني به ناهي ته اهو ”غلطين کان پاڪ سماج“ هوندو، بلڪه کيس غلطين کي سڃاڻڻ، درست ڪرڻ جي وڌيڪ صلاحيت رکندڙ سماج ضرور چئي سگهجي ٿو. جنهن جو به هڪ سبب آهي ته، انسان ھاڻي به “سماجي جانور” ئي آهي، هو ھيل تائين به “بي عيب ساهوارو” ناهي ٿي سگھيو شايد ويجهي مستقبل ۾ به اهو ممڪن نه هجي ته، دنيا جا سمورا ماڻهو هڪجهڙا ٿي يا هڪ ڪرو ٿي سوچيندا يا غلط فھمين ۽ خوشفھين کان پاڪ فيصلا ڪري سگهنداـ
___________
حميد منگي انجمن ترقي پسند مصنفين سنڌ جو سرگرم رُڪن آھي ۽ سچل ڳوٺ ڪراچيءَ ۾ رھي ٿو.
