صحافت کي علم، ادب، فڪر، فلسفن، تاريخن، تحقيقن ۽ سياستن کي به ايتري ئي اهميت ڏيڻ گهرجي جيتري هوءَ اهم واقعن، حادثن، عوامي حقن ۽ حڪومتي ترجيحن تي ڌيان ڏئي ٿي۔ صحافت کي سياست جو اوزار بڻجڻ بدران سياست کي عوام آڏو جوابده بڻائڻ وارو آزاد ادارو هجڻ گهرجي. جڏهن صحافت آزاد رهي ٿي، تڏهن جمهوريت به مضبوط ٿئي ٿي.
حميد منگي
عربي ٻوليءَ جي لفظ ”صحيفي“ مان ورتل صحافت جي سولي معني آهي، لکيل ورق يا ثبوتن جي بنياد تي هٿ آيل رپورٽون، خبرون جن ۾ حادثا، واقعا، سياسي، سماجي حالتن يا حڪومتي قدمن جي موٽ ۾ عوامي ردعملن جي ڄاڻ به شامل هجي، اهي ڇپڻ يا ڪنهن به ذريعي نشر ڪرڻ ضروري هجن. جڏهن ته صحافت جو هڪ بنيادي مقصد اهو به آهي ته، حقيقتن تي مبني خبرون توڙي رپورٽون پڌريون ڪجن، جنهن سان لاڳاپيل اختيارين سميت عوام کي به واقفيت ملي سگهي. مختصر لفظن ۾ ته، صحافت رڳو عوام کي باخبر رکڻ جو ذريعو نه، عوام جي مرضي يا مرضيءَ خلاف زور زبردستي قائم ٿيندڙ هر حڪمران طبقي کي اهو به باور ڪرائڻ هوندو آهي ته، ملڪ ۾ جيڪو ڪجهه ٿي رهيو آهي يا حڪومت جيڪي به قدم کنيا يا کڻي رهي آهي، انهن جي ردعمل ۾ حالتون ڪٿي بيٺل يا پهتل آهن۔
اصل ۾، صحافت جي شروعات ڪنهن به خبر کي حاصل ڪري، جيئن جو تيئن ٻين تائين پهچائڻ جي ضرورت مان ٿي. صحافتي شعبي جي واڌ ويجهه کي ڪنهن هڪ ملڪ سان ڳنڍڻ انهيءَ ڪري درست نه ٿيندو، جو صحافت آهستي آهستي، مختلف مرحلن ۽ ملڪن مان گذري جديد شڪل اختيار ڪري ورتي آهي. صحافت بابت وڌيڪ تحقيق ڪرڻ سان اهو به معلوم ٿئي ٿو ته، صحافت جو ابتدائي سفر زباني طور ٿيو هو۔ خبر لکڻ، ڇاپڻ يا نشر ڪرڻ جي ايجاد کان اڳ، ماڻهو خبرون زباني طور هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچائيندا هئا. هڪ جاءِ جي قبيلن جا ماڻهو، واپاري، مسافر ۽ قاصد ٻين هنڌن جي جنگين، موسمن، لڏپلاڻن ۽ ٻين مختلف واقعن جون خبرون کڻي ايندا ۽ ويندا هئا. اهو شروعاتي ۽ غير رسمي صحافتي طريقو هو. جڏهن اهڙو عمل هر قسم جي ماڻهن منجهه هڪ جهڙو مقبول ٿيو ته، بعد ۾ لکيل ۽ پوءِ ڇپيل خبرن جي شروعات ٿي۔
چين ۾ ڪاغذ جي ٺهڻ ۽ ڇپائيءَ کانپوء لکت واري صحافت عروج حاصل ڪيو، ڇپائيءَ جي ايجاد کان پوءِ، حڪمرانن ۽ رياستن لاءِ اهم قدمن، ٻين معاملن کي پنهنجن حڪمن ذريعي لکڻ ممڪن ٿيو. روم ۾ سرڪاري خبرنامو ان جو هڪ مشهور مثال آهي، جيڪو سرڪاري حڪمن ۽ قدمن جي ڄاڻ، عوام تائين رسائي سندن همدرديون حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو جنهن کي اڪثر دنيا جي ابتدائي خبرنامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. يورپ جا حڪمران، جيڪي اڳ زباني حڪم جاري ڪندا هئا، انهن به ڇپائيءَ وارا حڪم ناما ڦهلائڻ شروع ڪيا. اهڙو عمل صحافت ڏانهن پهريون قدم هو۔ يورپ کانپوءِ ڪجهه ٻين ملڪن ۾ به ڇپائيءَ جي نظام کي سرڪاري ڄاڻ جو آسان طريقو سمجهي، نقل ڪرڻ شروع ڪيو ويو. جنهن مان اهو اندازو لڳائي سگهجي ٿو ته، صحافت جي شروعات سرڪاري سطح کان شروع ٿي، جيڪا پوءِ حڪمرانن جي رضامنديءَ سان ئي پرائيويٽ ڪئي وئي ۽ انهيءَ سان ئي اخبارن ۽ رسالن جا مضبوط بنياد به پيا.
سترھين عيسوي صديءَ ۾ يورپ ۾ باقاعده ڇپيل اخبارون ظاهر ٿيڻ لڳيون. جنهن مان فرانس جي شهر اسٽراسبرگ مان هڪ غير سرڪاري اخبار شايع ٿي، انهيءَ کي ئي دنيا جي پهرين باقاعده اخبار سمجهيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ 18هين صديءَ ۾ اخبارن جو تعداد وڌڻ لڳو ته صحافت، شعبي جي صورت اختيار ڪندي آهستي آهستي عوامي راءِ، حڪمرانن جي احتساب ۽ سياسي توڙي سماجي بحثن جو ذريعو به بڻجي وئي. انکان پوءِ مختلف دورن ۾ صحافت جا جديد روپ ايندا ويا، جنهن ۾ اڳ ريڊيو، پوءِ فوٽو گرافي، نيوزايجنسيون، ٽي وي چئنل جڙندا ويا جيڪي هاڻي انٽرنيٽ ۽ سوشل ميڊيا تائين ترقي ڪري چڪا آهن. اڄ عام ماڻهو به موبائلن ذريعي خبرون ٺاهي، نشر يا شيئر ڪن ٿا.
مختصر طور، ان سموري صحافتي عمل کي هيٺينءَ ريت بيان ڪجي ته، وڌيڪ مناسب ٿيندو. صحافت جو ٻوٽو مختلف علائقن جي زباني خبرن مان ڦٽيو، بعد ۾ لکيل خبرن جي واڌ ويجهه منظم خبرنامن جي صورت ۾ روم مان ٿي پوءِ چين سميت مختلف ملڪن ۾ هن شعبي نوجوانيءَ ۾ پير رکيو۔ آخر ۾ اخبارن ۽ رسالن جي ابتدا يورپ مان ٿي۔ صحافت جو اهم پهلو هي به آهي ته، اها رڳو خبر پهچائڻ جو وسيلو نه رهي، ڪٿي ڪٿي حڪمرانن جي سهوليتن جو سبب بڻي، ڪٿي عوامي اهنجن يا سندن شعور، سچ جي ڳولا ۽ وس وارن جي احتساب جو ادارو پڻ بڻجي وئي. جڏهن ته ڪجهه هنڌن تي اها علم، ادب ۽ مختلف فڪرن جو سهارو به بڻي پر ان تي وڌيڪ قائم رهي نه سگهي۔
صحافت جو شروعاتي مقصد ته، حقيقتن تي ٻڌل خبرون عوام ۽ حڪمرانن تائين پهچائڻ رهيو پر جديد صحافت جو ڪردار ان کان به وڌيڪ وسيع ٿي ويو، هڪ ته صحافت خبرن پهچائڻ يعني مقامي علائقن، ويجهن ملڪن ۽ دنيا ۾ ٿيندڙ اهم واقعن بابت، حڪومت ۽ عوام کي آگاهي ڏيڻ. ان جو ٻيو ڪارج، سچ جي ڳولا يعني افواهن يا غلط معلومات بدران تحقيقن ذريعي سامهون آڻڻ. ٽيون عوام ۾ جاڳرتا پيدا ڪرڻ يعني سماجي، سياسي ۽ معاشي مسئلن بابت عوام ۾ سمجهه وڌائڻ. چوٿون ادارن ۽ حڪومتن جو احتساب ڪرڻ، سندن ڪارڪردگيءَ کي جاچي عام خلق کي ٻڌائڻ. پنجون عام ماڻهن جا مسئلا، حق توڙي مطالبا حڪمرانن آڏو رکڻ. ڇهون عوامي راءِ ۾ سندن مدد ڪرڻ يعني ماڻهن کي مختلف خيالن يا نقطه نظر قائم ڪرڻ جو موقعو ڏيڻ.
صحافت جو ستون وڏو ڪارج، تعليم ۽ علم ۾ واڌ ڪرڻ يعني پڙهندڙن کي سائنس، تاريخ، ثقافت، معيشت ۽ ٻين شعبن بابت ڄاڻ فراهم ڪرڻ. اٺون ڪم حڪومتي توڙي سماجي براين کي ظاهر ڪرڻ يعني ڪرپشن، مالي بدانتظامين، ناانصافين، سفارشن ۽ ٻين مسئلن کي سامهون آڻڻ. نائون امن ۽ هم آهنگي کي هٿي ڏيڻ يعني ذميوار صحافت جيڪا نفرت بدران برداشت ۽ ڳالهه ٻولهه کي فروغ ڏئي سگهي. ڏهون اقتدار ۽ عوام وچ ۾ پل جو ڪردار ادا ڪرڻ يعني عوام جا مسئلا اقتدار ڌڻين تائين ۽ حڪومتي فيصلا عوام تائين پهچائڻ. مختصر لفظن ۾ صحافت جو لب لباب هيئن بيهندو ته، صحافت جو اصل مقصد عوام کي سچي ۽ معتبر معلومات ڏيڻ، شعور پيدا ڪرڻ ۽ طاقتور ماڻهن جو احتساب ڪرڻ آهي.
دنيا جي شروعاتي صحافتي دور جو سڀ کان وڏو يا اهم نالو ڪهڙو هو، ان سوال جو جيڪڏهن جواب ڳولهينداسين ته، اهو سوال ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته، اسان ڪهڙي صحافتي دور جي ڳالهه ڪريون ٿا. جوهانس گٽنبرگ جيڪو صحافي نه هو، پر ڇپائيءَ جي انقلاب جو نالو، جنهن صحافت کي ڪيئي ٽيڪنيڪي بنياد فراهم ڪيا. سندس ڇپائيءَ جي ٽيڪنالاجي اخبارن ۽ جديد صحافت جي ڦهلاءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ٻيو وڏو نالو جوهان ڪارولس جو اچي ٿو، جنهن فرانس جي شهر اسٽراسبرگ مان پنهنجي ادارت هيٺ باقاعده اخبار شايع ڪئي، سندس نالو ابتدائي اخبارن جي تاريخ ۾ اهم آهي. ٽئين نمبر تي ڊينيل ڊيفو ۽ جوزف ايڊيسن جا نالا اچن ٿا، جن 17هين ۽ 18هين صدين ۾ صحافت اندر سياسي ۽ فڪري لکڻين جي شروعات ڪري صحافت کي نئون دڳ ڏنو، جيڪو ٿوري ڦير گهير سان اڃا تائين رائج آهي۔
پر افسوس سان ان ڳالهه جو ذڪر به ڪندا هلون ته، مختلف ٿورڙن وقتن لاء دنيا جي صحافت، ڊينيل ڊيفو ۽ جوزف ايڊيسن واري دڳ تي هلندي وري رستو ڀلجندي رهي آهي۔ جيڪڏهن صحافت چاهي ته، حقيقي معني ۾ عوام جي خدمت ڪري سگهي ٿي، پر شرط اهو آهي ته اها آزاد، غيرجانبدار، ذميوار ۽ سچ تي ٻڌل هجي. صحافت جو اصل قدر ان وقت ظاهر ٿئي ٿو، جڏهن اها طاقتور ماڻهن جي مفادن بدران عوام جي حقن ۽ اجتماعي مفادن کي اهميت ڏيندي ماڻهن کي علم، ادب، فڪر، فلسفن ڏانهن لاڙو رکرائي. صحافت عوامي ۽ سماجي خدمت ڪيئن ڪري سگهي ٿي؟ واري سوال جي جواب ۾ کوڙ مثال آهن، هڪ ته هوءَ عوام کي صحيح معلومات ڏئي، ٻيو ته ماڻهن کي واقعن، حڪومتي فيصلن ۽ سماجي مسئلن بابت صحيح ۽ تصديق ٿيل معلومات فراهم ڪري. ٽيون ته عوامي مسئلن جا حل مختلف فڪرن، فلسفن مان ڪڍي اجاگر ڪري، غريبن، مزدورن، هارين، شاگردن ۽ ٻين عام ماڻهن جا مسئلا حڪمرانن يا سرڪاري ادارن تائين پهچائي۔
صحافت مٿان اها به ذميواري عائد ٿئي ٿي ته هوءَ، حڪمران طبقي يا طاقتور ادارن جو احتساب ڪرڻ سان گڏ کانئن سوال ڪري ته، عوامي وسيلا ڪٿي خرچ ٿي رهيا آهن، ادارن جي پاليسين جا نتيجا ڪهڙا نڪتا آهن ۽ انهن جي ڪرپشن يا ناانصافين کي پڌرو ڪري، اقرباپروري، بدانتظامين، رشوت، سفارشن ۽ عوامي حقن جي ڀڃڪڙي بابت تحقيقون ڪري حقيقتون ظاهر ڪري. عوام ۾ سياسي، سماجي ۽ فڪري شعور پيدا ڪري، ماڻهن کي پنهنجن حقن ۽ جمهوري اصولن بابت آگاهه ڪري. ان سميت غلط ڄاڻ ۽ افواهن کي به روڪي، بنا تصديق ٿيل خبرون پکيڙڻ بدران تحقيق ڪري۔ ڇاڪاڻ ته غلط خبر سماج ۾ خوف، نفرت ۽ تڪرار پيدا ڪري سگهي ٿي. انڪري صحافت امن ۽ برداشت کي فروغ ڏئي، اختلاف راءِ کي دشمنين ۾ تبديل ڪرڻ بدران دليل، گفتگو ۽ برداشت کي هٿي ڏئي.
اڪثر موقعن تي اهو به محسوس ڪيو ويو آهي ته، صحافت عوام لاء ان وقت هڪ وڏو خطرو ثابت ٿيندي آهي، جڏهن اها مالدار ماڻهن، سياسي پارٽين، حڪمرانن، سرڪاري ادارن ۽ عملدارن، اشتهار ڏيندڙ ڪمپنين يا ڪن طاقتور گروهن جي مفاد ۾ ڪم ڪرڻ لڳندي آهي، اهڙي موقعي تي اها صحافت عوامي خدمتن بدران طاقت جي خدمت ڪرڻ لڳندي آهي. تنهنڪري حقيقي عوامي صحافت لاءِ چار شيون بنيادي اهميت رکنديون آهن۔ جنهن ۾ سچ، آزادي، ذميواري ۽ احتساب شامل آهن۔ هن بحث ۾ هي جملو به اثرائتو بنياد بڻجي سگهي ٿو ته، “صحافتي عظمت ان ۾ ناهي ته، اها رڳو طاقتور ماڻهن جا حڪم عوام تائين پهچائي، ان جي اصل عظمت انهيءَ ۾ آهي ته، اها عوام جي راءِ طاقتور ماڻهن تائين پهچائڻ سميت ماڻهن جي اڪثيريت کي نون سياسي ۽ سماجي فڪرن کان آشنا به ڪري.
هاڻي پاڻ اچون ٿا لکڻيءَ جي ان اهم موضوع طرف جنهن ۾ پاڻ جائزو وٺنداسين تہ صحافت رڳو عوام ۽ حڪمرانن وچ ۾ پُل جو ڪردار ادا ڪرڻ لاء جنم ورتو آهي يا ان جا ڪي ٻيا به ڪارج هجڻ گهرجن۔ ڪڏهن ڪڏهن ذهن ۾ اهو خيال ڪر موڙيندو آهي ته ڇا صحافت علم، ادب، فڪر، فلسفن، تاريخن ۽ سياستن کان الڳ رهي يا منهن موڙي عوام جي خدمت يا حڪومتن ۽ ادارن ۾ سڌارا آڻي سگهي ٿي۔ ته انهيءَ سلسلي ۾ منهنجي سدائين اها راءِ رهي آهي ته بلڪل به نه، بلڪ صحافت کي علم، ادب، فڪر، فلسفن، تاريخن، تحقيقن ۽ سياستن کي به ايتري ئي اهميت ڏيڻ گهرجي جيتري هوءَ اهم واقعن، حادثن، عوامي حقن ۽ حڪومتي ترجيحن تي ڌيان ڏئي ٿي۔
مان ته ايئن به چوندس ته اڄ جڏهن انٽرنيٽ ۽ موبائلن سبب اخبارن جي وڪري يا ٽي وي چئنلن تان عوام جو ڌيان هٽي ويو آهي ته، ان جا کڻي ٻيا به ڪيترا ئي سبب ڇو نه هجن پر هڪ سبب اهو به ضرور آهي ته اهي، علم، ادب، فڪر، فلسفي، تاريخن، تهذيبن ۽ جديد سياستن کان تمام گهڻو پري بيٺل آهن۔ ليڊ، سپر ليڊ خبرون هجن يا سڀني کان مٿانهين هنڌ تي ڇپيل مضمون، اهي سڀ ڪرنٽ اشوز تي يا سياسي بيانن تي ٻڌل هجن ٿا، ڀلي اهي مخصوص ذريعن هٿان آيل ڇو نه هجن يا انهن جي عوام آڏو ٽڪي جي اهميت به ڇو نه هجي۔ ٽي وي تبصرن تي پروگرام به بنا سبب يخين تي ٻڌل هوندا آهن۔ ڪيترائي Live (سنئون سڌو) پروگرام هلندي سياست دان هڪٻئي کي ٿڦون، موچڙا هڻندي ڏيکاريا ويندا آهن پر ڪڏهن به وقت جي ڪنهن وڏي عالم، دانشور، تاريخدان ۽ فلسفيءَ جي سرت ڀريل ڳالهين کي اهميت ڏئي نه ڪنهن اخبار ليڊ ۽ سپر ليڊ خبر هلائي آهي نه ئي ڪنهن ٽي وي پروگرام ۾ کين گهرائي عوام کي اصل حقيقن کان آگاهه ڪندي ڏٺو ويو آهي۔
انهيءَ سلسلي ۾ پاڻ پهريان ڳالهه ڪيون ٿا صحافت ۽ ادب جي ڳانڍاپي جي. ٻنهي جو بنيادي تعلق لفظن، ٻولي، خيالن ۽ سماجن جي عڪاسيءَ سان آهي. فرق ايترو آهي ته ادب عام طور انسان جي احساسن، خيالن، تجربن کي تخليقي انداز ۾ پيش ڪري ٿو، جڏهن ته صحافت پنهنجو بنيادي مقصد واقعن کي عوام تائين پهچائڻ جو رکيو آهي. صحافت ۽ ادب جي تعلق ۾، ٻولي ٻنهي جو بنيادي اوزار آهي، صحافي ۽ اديب ٻنهي لاءِ ٻولي اهم آهي. جتي سٺي صحافت صاف، اثرائتي ۽ پڙهندڙن کي سمجهه ۾ ايندڙ ٻوليءَ جي گهر ڪري ٿي، اتي ادب به صحافت کي فڪري گهرائي ڏئي ٿو۔ ادب پڙهيل صحافي سماج، انسان، نفسيات، تاريخ ۽ ثقافت کي وڌيڪ گهري نظر سان ڏسي سگهي ٿو. ناول، ڪهاڻي، شاعري ۽ مضمون صحافيءَ جي سوچ کي وسيع ڪن ٿا. موٽ ۾ وري صحافت ادب کي اها موٽ ناهي ڏني، جيڪا کيس ملڻ گهرجي۔ البته اخبارن ۽ رسالن پنهنجن ادبي صفحن ذريعي هفتيوار اشاعتن ۾ آڱرين تي ڳڻڻ جيترن ناليوارن يا سفارشي ليکڪن، شاعرن، اديبن، ڪتابن ۽ ادبي تحريڪن کي پڙهندڙن تائين پهچڻ جو موقعو ڏنو آھي۔
ڏٺو وڃي ته، هونئن به ٻنهي جو سماج سان هڪجهڙو مضبوط تعلق به آهي، ادب سماجي مسئلن ۽ انساني احساسن کي تخليقي انداز ۾ ظاهر ڪري ٿو ۽ صحافت وري انهن مسئلن ۽ واقعن کي رپورٽن ۽ تجزين ذريعي سامهون آڻي ٿي. ٿورڙو وڌيڪ غور ڪبو ته، صحافت ۾ ادبي صنفون به داخل ٿيون، ڪالم، فيچر، ادبي مضمون، سفرناما، انٽرويو ۽ تنقيدي لکڻيون اهڙا شعبا آهن، جتي صحافت ۽ ادب هڪ ٻئي جي ويجهو اچي سگهن ٿا. تاريخي طور تي ڏٺو وڃي ته اديبن صحافت کي اڳتي وڌايو آهي پر اڪثر صحافين کان اهو نيڪ ڪم ٿيڻ کان رهجي ويندو رهيو آهي۔ هونئن به دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ اديب، شاعر ۽ مفڪر اخبارن ۽ رسالن سان وابسته رهيا آهن. سنڌ ۾ به ڪيترن ئي شاعرن، اديبن موقعو ملڻ تي سماجي، سياسي ۽ فڪري شعور پيدا ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو آهي پر افسوس اهو آهي ته، سواءِ ايڪڙ ٻيڪڙ جي صحافت ۾ ادب، فڪر ۽ فلسفن کي جوڳي جاءِ نه ملي سگهي آهي۔
جيڪڏهن ٻنهي ۾ بنيادي فرق ڏسبو ته ٿورڙو ئي نظر ايندو، صحافت رپورٽن ۽ واقعن کي مرڪز بڻائي ٿي ۽ ادب احساسن، خيالن ۽ تخيل کي مرڪز بڻائي ٿو، صحافت تازن واقعن تي وڌيڪ ڌيان ڏئي ٿي ۽ ادب هر دور جي انساني تجربن تي ڌيان ڏئي ٿو۔ صحافت ۾ خبر کي اهميت حاصل آهي ۽ ادب ۾ فني ۽ جمالياتي اظهار اهم آهي، صحافت ۾ تحقيق ۽ تصديق ضروري ٿئي ٿي، ادب ۾ تخيل ۽ تخليقي آزادي وڌيڪ آهي۔ مختصر طور تي جائزو وٺبو ته، ادب سماج کي پنهنجي طريقي سان محسوس ڪرائي ٿو ۽ صحافت سماج کي آگاهه ڪري ٿي۔ ادب دل ۽ ذهن کي ڇهي ٿو، صحافت عوام کي خبر ۽ شعور ڏئي ٿي. ٻنهي جو گڏيل مقصد انساني سوچ کي وڌيڪ بامعني ۽ باشعور بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.
هاڻي پاڻ اچون ٿا، صحافت ۽ سياست جي ڳانڍاپن تي جن ۾ صحافت جي شروعاتي دور کان تمام گهرو رشتو رهيو آهي، ڇاڪاڻ ته سياست، سماجي اقتدار ۽ حڪمرانيء سان تعلق رکي ٿي، جڏهن ته صحافت انهن معاملن بابت عوام کي معلومات ڏئي ٿي ۽ اقتدار ڌڻين کان سوال ڪري ٿي. هيٺ صحافت ۽ سياست جي تعلق بابت ڪجهه نقطا پيش ڪجن ٿا، هڪ ته سياست صحافت جو اهم موضوع رهيو آهي، حڪومت جا فيصلا، قانون، چونڊون، سياسي پارٽيون، پارليامينٽ، احتجاج ۽ عوامي پاليسيون صحافت جون اهم خبرون هونديون آهن. ٻيو ته صحافت سياست تي اثر وجهي ٿي، صحافت جڏهن ڪنهن مسئلي کي اجاگر ڪري ٿي ته عوامي بحث پيدا ٿئي ٿو. ان سان حڪومتن ۽ سياسي اڳواڻن تي پاليسين ۾ تبديلي لاءِ دٻاءُ وڌي ٿو. ٽيون ته صحافت سياسي احتساب جو ذريعو به آهي۔ صحافت جڏهن آزاد هوندي آهي ته، حڪمرانن ۽ ان جي ماتحت ادارن کان سوال به ڪندي آهي، سرڪاري پاليسين جي جائزي وٺڻ سميت ڪرپشن يا بدانتظامي کي سامهون آڻڻ جي مجاز به آهي.
سياست به صحافت تي اثر انداز ٿي سگهي ٿي۔ حڪومتون، سياسي پارٽيون ۽ طاقتور گروهه ميڊيا تي اثر وجهڻ جي ڪوشش ڪري سگهن ٿا. ان ڪري صحافت جي آزادي ۽ ادارتي خودمختياري تمام اهم آهي. صحافت عوامي راءِ ٺاهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي۔ ماڻهن کي سياسي معاملن بابت ڪهڙي معلومات ملي ٿي، ان جو سندن سياسي سوچ تي اثر پوي ٿو پر، صحافت جو ڪم ڪنهن خاص پارٽي جي حمايت ڪرڻ بجاءِ حقيقتون ۽ حقيقي نقطهء نظر عوام آڏو رکڻ گهرجي. اهڙيءِ طرح جمهوريت ۾ صحافت کي اڪثر چوٿون ٿنب چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته اها حڪومت جي ڪارڪردگيء تي نظر رکڻ، عوام کي باخبر ڪرڻ ۽ اقتدار جي احتساب ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.
هتي ٻنهي ۾ هڪ اهم فرق جو ذڪر ڪندا هلون ته، سياست جو بنيادي مقصد اقتدار حاصل ڪرڻ يا ان کي استعمال ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته صحافت جو بنيادي مقصد معلومات، حقيقت ۽ عوامي آگاهي فراهم ڪرڻ آهي. تنهنڪري ٻنهي جو تعلق لازمي آهي، پر صحافت کي سياست جو اوزار بڻجڻ بدران سياست کي عوام آڏو جوابده بڻائڻ وارو آزاد ادارو هجڻ گهرجي. هن بحث لاءِ هڪ جملي ۾ ايئن چئي سگهجي ٿو ته، “سياست اقتدار هلائي ٿي، صحافت اقتدار کان سوال ڪري ٿي. جڏهن صحافت آزاد رهي ٿي، تڏهن جمهوريت به مضبوط ٿئي ٿي.”
_____________
حميد منگي انجمن ترقي پسند مصنفين جو سرگرم رُڪن آھي ۽ سچل ڳوٺ ڪراچيءَ ۾ رھي ٿو.
