پاڪستان، ترڪي ۽ سعودي عرب دفاعي اتحاد: اسلامي دنيا لاءِ نئين دور جي شروعات؟

هن اتحاد جي ڪاميابي جي راهه ۾ ڪيترائي چئلينج به موجود آهن. عالمي طاقتون هر نئين دفاعي اتحاد کي پنهنجي قومي مفادن جي تناظر ۾ ڏسنديون آهن. آمريڪا، چين، روس ۽ يورپي يونين هن اتحاد کي پنهنجي اسٽريٽجڪ مفادن مطابق پرکيندا. علائقائي سطح تي ايران ۽ ڀارت پڻ هن اتحاد تي ويجهي نظر رکندا، جڏهن ته اسرائيل به ان جي فوجي ۽ سياسي اثرن جو جائزو وٺندو. ان ڪري ضروري آهي ته هي اتحاد ڪنهن ملڪ خلاف محاذ آرائي بدران امن، استحڪام، دهشتگردي جي خاتمي، سامونڊي سلامتي ۽ اقتصادي تعاون جي پليٽ فارم طور پيش ڪيو وڃي. مستقبل جي ڪاميابي لاءِ ضروري آهي ته پاڪستان، ترڪي ۽ سعودي عرب صرف فوجي تعاون تائين محدود نه رهن، پر سائنس، مصنوعي ذهانت، خلائي تحقيق، دفاعي صنعت، واپار، توانائي، تعليم، يونيورسٽين، نوجوانن جي تربيت ۽ گڏيل تحقيق کي به پنهنجي اسٽريٽجڪ تعاون جو حصو بڻائين.

ليکڪ پروفيسر ڊاڪٽر نثار احمد صبحپوٽو

ايڪويهين صدي عالمي سياست، معيشت ۽ سلامتي جي نئين دور ۾ داخل ٿي چڪي آهي، جتي فوجي طاقت سان گڏ سائنس، ٽيڪنالاجي، مصنوعي ذهانت، سائبر سڪيورٽي، خلائي تحقيق ۽ اقتصادي خودمختياري ڪنهن به ملڪ جي حقيقي طاقت جو معيار بڻجي چڪا آهن. يوڪرين جي جنگ، غزه جي بحران، ڳاڙهي سمنڊ ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ، باب المندب ۽ آبناءِ هرمز جي حساس صورتحال ۽ عالمي طاقتن جي وڌندڙ رقابتن اهو ثابت ڪري ڇڏيو آهي ته ايندڙ دور انهن قومن جو هوندو جيڪي گڏيل مفادن ۽ مضبوط اتحاد ذريعي پنهنجو مستقبل محفوظ بڻائينديون.

هن عالمي پسمنظر ۾ پاڪستان، ترڪي ۽ سعودي عرب جي وچ ۾ وڌندڙ دفاعي تعاون رڳو هڪ فوجي معاهدو نه، پر اسلامي دنيا لاءِ هڪ نئين اسٽريٽجڪ دور جي شروعات ٿي سگهي ٿو. پاڪستان اسلامي دنيا جي واحد ايٽمي طاقت هجڻ سان گڏ تجربيڪار هٿياربند فوج، ميزائل پروگرام ۽ دهشتگردي خلاف وسيع تجربي جو مالڪ آهي. ترڪي جديد دفاعي صنعت، ڊرون ٽيڪنالاجي، جنگي جهازن، ميزائل نظام ۽ مصنوعي ذهانت تي ٻڌل دفاعي نظام ۾ عالمي سڃاڻپ حاصل ڪري چڪو آهي، جڏهن ته سعودي عرب وٽ مالي طاقت، توانائي جا وسيلا ۽ اسلامي دنيا ۾ مرڪزي سياسي ۽ مذهبي حيثيت موجود آهي. جيڪڏهن انهن ٽنهي ملڪن جون صلاحيتون گڏ ٿين ٿيون ته هڪ اهڙو دفاعي ۽ اقتصادي بلاڪ وجود ۾ اچي سگهي ٿو، جيڪو اسلامي دنيا جي تقدير بدلائڻ جي صلاحيت رکي.

ٽنهي ملڪن کي دهشتگردي، هائبرڊ وارفيئر، سائبر حملن، سرحدي سلامتي، سامونڊي واپاري رستن جي تحفظ، توانائي جي سلامتي ۽ عالمي سياسي دٻاءَ جهڙا گڏيل چئلينج درپيش آهن. اهڙين حالتن ۾ گڏيل انٽيليجنس، فوجي مشقون، دفاعي تحقيق، سائبر سيڪيورٽي، خلائي نگراني ۽ جديد هٿيارن جي گڏيل تياري نه رڳو انهن جي قومي سلامتي کي مضبوط بڻائي سگهي ٿي، پر دفاعي خودڪفالت ڏانهن به هڪ اهم قدم ثابت ٿي سگهي ٿي.

هن اتحاد جو سڀ کان وڏو فائدو اسلامي دنيا جي دفاعي صنعت کي هٿي ملڻ آهي. هر سال اسلامي ملڪ اربين ڊالرن جو هٿيار ۽ فوجي سامان درآمد ڪن ٿا. جيڪڏهن پاڪستان جي انجنيئرنگ صلاحيت، ترڪي جي دفاعي ٽيڪنالاجي ۽ سعودي عرب جي سيڙپڪاري گڏجي ڪم ڪن ته جديد ڊرون، فضائي دفاعي نظام، جنگي جهاز، سامونڊي ٻيڙا، ميزائل، ريڊار ۽ اليڪٽرانڪ وارفيئر جا نظام اسلامي دنيا اندر تيار ٿي سگهن ٿا. اهڙي ريت نه رڳو ٻاهرين ملڪن تي انحصار گهٽبو، پر دفاعي برآمدات ذريعي معاشي فائدا پڻ حاصل ٿيندا.

اقتصادي طور به هي اتحاد نئين صنعتي انقلاب جو سبب بڻجي سگهي ٿو. گڏيل تحقيقاتي مرڪز، دفاعي صنعتون، مصنوعي ذهانت، روبوٽڪس، خلائي سائنس، اليڪٽرانڪس ۽ اعليٰ ٽيڪنالاجي ۾ سيڙپڪاري سان روزگار جا هزارين نوان موقعا پيدا ٿيندا، يونيورسٽين ۽ تحقيقاتي ادارن کي ترقي ملندي ۽ نوجوان نسل لاءِ عالمي معيار جي تربيت جا دروازا کلندا.

سفارتي لحاظ کان به پاڪستان، ترڪي ۽ سعودي عرب جو گڏيل موقف اسلامي دنيا جي آواز کي وڌيڪ مؤثر بڻائي سگهي ٿو. فلسطين، ڪشمير، شام، يمن، سوڊان ۽ ٻين اسلامي معاملن تي گڏيل سفارتي حڪمت عملي بين الاقوامي فورمن تي وڌيڪ وزن رکي سگهي ٿي. جيڪڏهن هي تعاون مستقبل ۾ ٻين اسلامي ملڪن تائين وڌي ٿو ته اسلامي دنيا اندر اقتصادي، دفاعي ۽ سائنسي تعاون جو هڪ نئون باب کلي سگهي ٿو.

بهرحال، هن اتحاد جي ڪاميابي جي راهه ۾ ڪيترائي چئلينج به موجود آهن. عالمي طاقتون هر نئين دفاعي اتحاد کي پنهنجي قومي مفادن جي تناظر ۾ ڏسنديون آهن. آمريڪا، چين، روس ۽ يورپي يونين هن اتحاد کي پنهنجي اسٽريٽجڪ مفادن مطابق پرکيندا. علائقائي سطح تي ايران ۽ ڀارت پڻ هن اتحاد تي ويجهي نظر رکندا، جڏهن ته اسرائيل به ان جي فوجي ۽ سياسي اثرن جو جائزو وٺندو. ان ڪري ضروري آهي ته هي اتحاد ڪنهن ملڪ خلاف محاذ آرائي بدران امن، استحڪام، دهشتگردي جي خاتمي، سامونڊي سلامتي ۽ اقتصادي تعاون جي پليٽ فارم طور پيش ڪيو وڃي.

اندروني سطح تي به اختلاف، معاشي بحران، پاليسين ۾ تبديلي، حڪومتن جي مٽاسٽا، هائبرڊ وارفيئر، سائبر حملا، غلط معلومات ۽ سوشل ميڊيا پروپيگنڊا هن اتحاد کي ڪمزور ڪرڻ جون ڪوششون ڪري سگهن ٿيون. تاريخ ٻڌائي ٿي ته اسلامي دنيا جي اتحاد کي گهڻو ڪري ٻاهرين مداخلت سان گڏ اندروني اختلافن پڻ نقصان پهچايو آهي. تنهن ڪري هن اتحاد جي ڪاميابي لاءِ باهمي اعتماد، سياسي استحڪام، اقتصادي هم آهنگي ۽ مضبوط ادارتي ڍانچي جي ضرورت هوندي.

مستقبل جي ڪاميابي لاءِ ضروري آهي ته پاڪستان، ترڪي ۽ سعودي عرب صرف فوجي تعاون تائين محدود نه رهن، پر سائنس، مصنوعي ذهانت، خلائي تحقيق، دفاعي صنعت، واپار، توانائي، تعليم، يونيورسٽين، نوجوانن جي تربيت ۽ گڏيل تحقيق کي به پنهنجي اسٽريٽجڪ تعاون جو حصو بڻائين. مستقل دفاعي ڪائونسل، گڏيل انٽيليجنس مرڪز، دفاعي صنعت ۾ گڏيل سيڙپڪاري، سائبر سيڪيورٽي نيٽ ورڪ ۽ اعلي ٽيڪنالاجي جي منتقلي جهڙا قدم هن اتحاد کي ڊگهي مدي تائين مضبوط بڻائي سگهن ٿا.

پاڪستان، ترڪي ۽ سعودي عرب جو دفاعي اتحاد اسلامي دنيا لاءِ هڪ تاريخي موقعو آهي. جيڪڏهن اهو اتحاد دانشمندي، باهمي اعتماد، اقتصادي طاقت، جديد سائنس ۽ ڊگهي مدي واري حڪمت عملي تي قائم ڪيو وڃي ته اهو رڳو ٽنهي ملڪن جي قومي سلامتي کي مضبوط نه ڪندو، پر اسلامي دنيا کي عالمي سياست ۾ وڌيڪ باوقار، خودمختيار ۽ اثرائتو مقام پڻ ڏياري سگهي ٿو. اڄ جي تبديل ٿيندڙ عالمي نظام ۾ اهڙا اتحاد ئي قومن جي مستقبل جو تعين ڪندا، ۽ جيڪڏهن هن موقعي مان صحيح فائدو ورتو ويو ته پاڪستان، ترڪي ۽ سعودي عرب واقعي اسلامي دنيا لاءِ هڪ نئين دور جي شروعات جو بنياد بڻجي سگهن ٿا.

_____________

پروفيسر ڊاڪٽر نثار احمد صبحپوٽو سنڌ يونيورسٽي ڄامشوري جي لائبريري ۽ انفارميشن سائنس شعبي جو چيئرمن آھي