آئينو رڳو ٻين کي ڏيکارڻ لاءِ نه هوندو آهي؛ ان ۾ پنهنجو چهرو ڏسڻ به ضروري آهي. باشعور ۽ مهذب سماج رڳو ٻين کي سڌارڻ جي خواهش سان نه، پر پاڻ کي سڌارڻ جي جرئت سان اڏبا آهن.
محمد احسان لغاري
سماج جي بيمارين جو علاج تڏهن ممڪن ٿيندو آهي، جڏهن ڪو انهن جي ظاهري علامتن بدران اندر ۾ لڪل سببن جي تشخيص ڪرڻ جي جرئت ڪري. سنڌي سماج ۾ علم جي کوٽ کان وڌيڪ علم تي غرور، اختلاف کان وڌيڪ اختلاف برداشت نه ڪرڻ، ۽ اصولن جي ڳالهه ڪرڻ باوجود انهن جي ابتڙ عمل ڪرڻ جا مسئلا وڌي رهيا آهن. صحافي زرار پيرزادي جو ڪتاب ”سوچن ۽ روين جو ڊجيٽل الٽراسائونڊ“ انهن ئي تضادن جو فڪري جائزو آهي. هي ڪتاب رڳو سوشل ميڊيا تي لکيل تحريرن جو مجموعو ناهي، پر اسان جي اجتماعي شعور، ادبي روين ۽ پڙهيل لکيل طبقي جي اخلاقي تضادن کي پرکڻ جي هڪ ڪوشش آهي.
نائين سيپٽمبر 2026 تي ڪتاب جي مهورت ۽ علمي جائزي واري تقريب ۾ ان ڳالهه تي زور ڏنو ويو ته زرار پيرزادي جي تحريرن کي رڳو ادبي ٽڪرن طور پڙهڻ بدران، انهن کي سماجي خوداحتسابيءَ جي دعوت سمجهڻ گهرجي. ٻين جي خامين تي آڱر کڻڻ سولو آهي، پر پنهنجي ئي فڪري ۽ اخلاقي دائري جو احتساب ڪرڻ لاءِ غيرمعمولي جرئت گهرجي. زرار جي لکڻين جي اهميت ان ۾ آهي ته هو سماج جي تضادن کي ٻاهر ڳولڻ بدران پنهنجي ئي اديبن، دانشورن ۽ پڙهيل لکيل ماڻهن جي روين ۾ به ڏسي ٿو.
فيس بڪ: وسيلو، نه ادبي معيار
فيس بڪ ۽ ٻين سماجي رابطن جي پليٽ فارمن بابت عام اعتراض آهي ته انهن ادب کي سطحي بڻائي ڇڏيو آهي. پر ڇا ڪنهن خيال جو معيار ان ڳالهه سان طئي ٿيڻ گهرجي ته اهو ڪتاب جي صفحي تي ڇپيو آهي يا موبائل جي اسڪرين تي لکيو ويو آهي؟ تاريخ ۾ ڇاپخاني، اخبار، ريڊيو، ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ جهڙن نون وسيلن کي به شروعات ۾ شڪ جي نظر سان ڏٺو ويو. وقت ثابت ڪيو ته اظهار جو نئون وسيلو رڳو پراڻن معيارن کي چئلينج نٿو ڪري، پر تخليق جا نوان امڪان به پيدا ڪري ٿو.
فيس بڪ پاڻ ۾ نه ادب آهي، نه غيرادب؛ اهو اظهار جو هڪ ذريعو آهي. اخبار جي ساڳئي صفحي تي اشتهار به ڇپجي ٿو ۽ ڪنهن نامور اديب جو فڪري مضمون به. اهڙيءَ طرح فيس بڪ تي لکيل تحرير جو معيار به ان جي فڪر، ٻوليءَ، مشاهدي ۽ سماجي اثر سان طئي ٿيڻ گهرجي، نه رڳو ان جي وسيلي سان. زرار پيرزادي پنهنجي چونڊ ڊجيٽل تحريرن کي ڪتابي صورت ڏئي ڏيکاريو آهي ته روزمرهه جي عارضي گفتگوءَ مان به اهڙو مواد چونڊي سگهجي ٿو، جيڪو وقت سان گڏ فڪري ۽ ادبي دستاويز بڻجي سگهي.
سوشل ميڊيا جي طاقت ۽ ڪمزوري
زرار پيرزادو سوشل ميڊيا جي هاڪاري ڪردار کي تسليم ڪري ٿو. هي پليٽ فارم انهن ماڻهن لاءِ آواز بڻيو آهي، جيڪي روايتي طاقتور ڌرين، وڏيرن، جاگيردارن ۽ بااثر گروهن آڏو پنهنجي ڳالهه پهچائڻ جي سگهه نه رکندا هئا. ڪنهن مظلوم جي دانهن، انتظامي ناانصافيءَ جي نشاندهي يا عوامي مسئلي تي گڏيل آواز، جيڪڏهن ذميواريءَ سان اٿاريو وڃي، ته سماجي تبديليءَ جو بنياد بڻجي سگهي ٿو.
پر ساڳئي وسيلي جو ٻيو پاسو به آهي. بنا تصديق جي خبرون پکيڙڻ، ڪنهن کي بنا پرک جي هيرو بڻائڻ يا معمولي اختلاف تي ڪنهن شخص کي اخلاقي طور مجرم قرار ڏيڻ، اسان جي ڊجيٽل روين جون خطرناڪ علامتون آهن. ڪنهن اهم عوامي مسئلي تي سنجيده بحث لاءِ ماڻهو گڏ نٿا ٿين، پر غيرضروري ۽ سنسني خيز پوسٽن تي هزارين تبصرا ٿين ٿا. اهڙيءَ طرح اجتماعي ذهني توانائي مسئلن جي حل بدران عارضي جذبات ۽ ذاتي پسند ناپسند جي ور چڙهي وڃي ٿي. مسئلو ٽيڪنالاجيءَ جو نه، پر ان کي استعمال ڪندڙ انسان جي سوچ، تصديق ۽ ذميواريءَ جو آهي.
علم، غرور ۽ دانشوراڻي منافقت
ڪتاب هڪ تڪليف ڏيندڙ پاسو پڻ ظاهرٿو ڪري: پڙهيل لکيل طبقي ۽ نام نهاد دانشورن بابت ان جي تنقيد آهي. اسان عام طور سمجهون ٿا ته ڊگريون، ڪتابن جو مطالعو ۽ علمي سرگرميون انسان کي لازمي طور وسيع النظر ۽ بااخلاق بڻائين ٿيون. پر ڇا ڪتابن سان ڀريل الماريون ۽ معلومات جو وڏو ذخيرو واقعي انسان اندر سهپ، عاجزي ۽ رواداري پيدا ڪن ٿا؟
زرار پيرزادو اختلاف تي ناراض ٿيڻ، ڪنهن تقريب ۾ دعوت نه ملڻ تي بائيڪاٽ ڪرڻ، پنهنجي پسند جي ماڻهن کي اڳتي وڌائڻ ۽ ٻين جي ڪم کي تسليم ڪرڻ کان لنوائڻ جهڙن روين جي نشاندهي ڪري ٿو. بدر ابڙي سان منسوب خيال، ”هڪ ڦڙي علم آ، سو علم ڪيڏو وسيع آ!“، علم جي وسعت ۽ انسان جي عاجزيءَ جي وچ ۾ تعلق کي ظاهر ڪري ٿو. علم جو اصل مقصد رڳو ڄاڻ گڏ ڪرڻ نه، پر پنهنجي اڻڄاڻائيءَ کي سمجهڻ، ٻين جي ڳالهه ٻڌڻ ۽ نون دليلن جي روشنيءَ ۾ پنهنجي راءِ کي پرکڻ آهي. جيڪڏهن مطالعو انسان جي لهجي ۾ نرمي، عمل ۾ انصاف ۽ اختلاف ۾ سهپ پيدا نٿو ڪري، ته ان جي سماجي افاديت بابت سوال اٿڻ فطري آهي.
ادبي قبائليت ۽ پنهنجن سان دشمني
سنڌي سماج جي فڪري زندگيءَ ۾ هڪ وڏو مسئلو اهو به آهي ته ادبي ۽ نظرياتي اختلاف ڪڏهن ذاتي دشمنيءَ ۾ تبديل ٿي وڃن ٿا. ڪنهن جي تحرير سان اختلاف ڪرڻ بدران سندس شخصيت کي نشانو بڻايو وڃي ٿو، ۽ ڪنهن ٻئي جي ڪاميابيءَ کي پنهنجي ناڪامي سمجهيو وڃي ٿو. اهڙي ماحول ۾ تخليقي اڳڀرائيءَ بدران حسد، گروهه بندي ۽ هڪ ٻئي کي هيٺ ڪرڻ جو لاڙو وڌي ٿو.
نورالهدي شاهه جي ان مشاهدي تي به سوچڻ گهرجي ته سنڌي ماڻهو ڪڏهن ڪڏهن پنهنجن ئي ماڻهن لاءِ پاڻ رڪاوٽون پيدا ڪن ٿا. اختلاف پاڻ ۾ ڪا خرابي ناهي؛ اهو زندهه سماج جي نشاني آهي. مسئلو تڏهن پيدا ٿئي ٿو، جڏهن دليل جي جاءِ ذاتي دشمني ۽ اجتماعي مفاد جي جاءِ انا والاري ٿي. زرار جو اصول واضح آهي: تعريف حاصل ڪرڻ لاءِ ڪم ڪرڻ بدران اهڙو ڪم ڪجي، جنهن جي تعريف ڪرڻ ٻين لاءِ فطري بڻجي وڃي. وڏي دل وارو ماڻهو اهو آهي، جيڪو پنهنجي مخالف جي سٺي ڪم کي به کليل دل سان تسليم ڪري. علمي ميلا ۽ ادبي تقريبون ڪنهن هڪ گروهه جي ملڪيت نه، پر سموري سماج جو گڏيل اثاثو آهن.
اختلاف جو جواب دليل آهي
ڪتاب جو هڪ اهم پيغام اهو آهي ته بحث موضوع ۽ موقف تي ٿيڻ گهرجي، ذاتي زندگيءَ ۽ شخصيت تي نه. ڪنهن جي راءِ غلط ٿي سگهي ٿي، دليل ڪمزور ٿي سگهي ٿو، پر ان جو جواب دليل سان ڏيڻ گهرجي. ذاتي حملا، بنا ثبوت الزام ۽ ڪنهن جي تذليل ڪرڻ نه علمي بحث آهي، نه مهذب سماج جي نشاني. انسان جي ڪردار جي اصل پرک تڏهن ٿئي ٿي، جڏهن کيس پنهنجي پسند جي ابتڙ راءِ ٻڌڻي پوي. اختلاف جي باوجود لهجي ۾ توازن، ٻئي ڌر کي ٻڌڻ جو حوصلو ۽ دليل جي بنياد تي گفتگو ئي فڪري بلوغت جون نشانيون آهن.
ساڳيءَ طرح، ماڻهن کي سندن حياتيءَ ۾ مڃتا ڏيڻ به هڪ اهم سماجي قدر آهي. اسان وٽ اڪثر ڪنهن جي اهميت جو احساس سندس وفات کان پوءِ ٿيندو آهي، جڏهن ته جيئري انسان جي ڪم کي تسليم ڪرڻ سندس حوصلي ۽ تخليقي سگهه ۾ اضافو ڪري سگهي ٿو. ڪنهن شخص کي نالي، ذات يا گروهه جي بنياد تي قبول يا رد ڪرڻ بدران سندس فڪري لاڙي ۽ ڪم کي پرکڻ گهرجي.
آئينو ٻين لاءِ نه، پنهنجي لاءِ به
”سوچن ۽ روين جو ڊجيٽل الٽراسائونڊ“ اسان کي ياد ڏياري ٿو ته ڪنهن سماج جو چهرو رڳو ان جي ڪتابن، تقريرن ۽ نعريبازيءَ مان ظاهر نٿو ٿئي؛ اهو ماڻهن جي روزمرهه جي روين، اختلاف برداشت ڪرڻ جي صلاحيت ۽ ٻين سان ڪيل ورتاءَ مان به پڌرو ٿئي ٿو. زرار پيرزادي جي هن ڪتاب جي اهميت ان ۾ آهي ته اهو سوشل ميڊيا جي شور مان فڪري سوال چونڊي اسان جي سامهون رکي ٿو.
هن ڪتاب مان اصل سبق تڏهن پرائي سگهجي ٿو، جڏهن اسين ٻين جي خامين کان اڳ پنهنجو احتساب ڪريون، پنهنجن ماڻهن جي سٺن ڪمن کي تسليم ڪريون، خبرن ۽ دعوائن جي تصديق ڪريون ۽ اختلاف کي دشمنيءَ ۾ تبديل ٿيڻ کان روڪيون. جيڪڏهن سوشل ميڊيا کي ذاتي انا جي نمائش بدران سنجيده فڪري مڪالمي جو ذريعو بڻائي سگهجي، ته اهو سماجي سڌاري لاءِ هڪ سگهارو هٿيار ثابت ٿي سگهي ٿو.
زرار پيرزادي جي هن فڪري ڪوشش کي مبارڪباد ڏيڻ سان گڏ، اسان کي اهو به سمجهڻ گهرجي ته آئينو رڳو ٻين کي ڏيکارڻ لاءِ نه هوندو آهي؛ ان ۾ پنهنجو چهرو ڏسڻ به ضروري آهي. ڪتاب جي حقيقي ڪاميابي تڏهن هوندي، جڏهن ان کي پڙهندڙ پنهنجي روين ۾ تبديلي آڻڻ جو وسيلو بڻائيندا. ڇو ته باشعور ۽ مهذب سماج رڳو ٻين کي سڌارڻ جي خواهش سان نه، پر پاڻ کي سڌارڻ جي جرئت سان اڏبا آهن.
__________
محمد احسان لغاري پاڻيءَ وارن معاملن جو ماھر، انڊس رِور سسٽم اٿارٽيءَ ۾ سنڌ جو اڳوڻو نمائندو ۽ سيڊا جو اڳوڻو مئنيجنگ ڊائريڪٽر آھي
