انگريز شاعر وليم ورڊس ورٿ جو فڪر سنڌ جي صوفي شاعري سان تمام گهڻو ملي ٿو. جهڙوڪ شاهه لطيف به چيو ته وڻن، واهن ۽ ٿر جي واري ۾ به راز آهن. ورڊس ورٿ به ساڳي ڳالهه ڪري ٿو. هو به چوي ٿو ته سچو علم ڪتابن ۾ نه پر فطرت جي خاموشي ۾ آهي.
تحرير ساجده چنہ
انگريزي ادب ۾ جيڪڏهن فطرت کي ڪو پيغمبر مليو آهي ته اهو وليم ورڊس ورٿ آهي، جنھن کي انگريزي رومانوي تحريڪ جو اَبو چيو وڃي ٿو.
ورڊس ورٿ 7 اپريل 1770ع تي انگلينڊ جي ڍنڍن واري علائقي ڪمبرلينڊ ۾ پيدا ٿيو. هي علائقو قدرتي حسن سان ڀرپور آهي – ڍنڍون، جبل، ڪڪر، ۽ خاموش واديون. سندس ٻالڪپڻو ئي فطرت جي هنج ۾ گذريو. سندس ماءُ پيءُ ننڍي هوندي ئي وفات ڪري ويا، جنهن ڪري هو اڪيلائيءَ ۾ فطرت جي وڌيڪ ويجهو ٿي ويو.
هن ڪيمبرج يونيورسٽي ۾ تعليم ورتي، پر ڪتابن کان وڌيڪ هن فرانس جي انقلاب ۽ فطرت جي انقلاب مان سکيو. 1798ع ۾ هن پنهنجي دوست سيموئل ٽيلر ڪالرڊج سان گڏجي Lyrical Ballads نالي ڪتاب شايع ڪيو، جنهن سان انگريزي ادب ۾ رومانوي دور جي شروعات ٿئي ٿي.
1802ع ۾ هن ميري هچنسن سان شادي ڪئي ۽ باقي زندگي ڍنڍن واري علائقي ۾ گذاري. 1850ع ۾ هن وفات ڪئي. کيس انگلينڊ جو Poet Laureate جو خطاب به مليل هو.
ورڊس ورٿ جي سڄي فڪر کي سمجهڻ لاءِ سندس ٽي ڳالهيون ياد رکڻ گهرجن:
الف) فطرت هڪ زنده استاد آهي:
ورڊس ورٿ لاءِ فطرت رڳو وڻ، جبل يا درياهه نه هئي. هن لاءِ فطرت هڪ زنده هستي، هڪ ماءُ، هڪ استاد هئي جيڪا انسان کي اخلاق سيکاري ٿي. هو چوندو هو ته شهر جي مصنوعي زندگي انسان کي خراب ڪري ٿي، پر فطرت انسان جي دل کي پاڪ ڪري ٿي. سندس مشهور نظم Tintern Abbey ۾ هو چوي ٿو ته فطرت ڪڏهن به پنهنجي عاشق کي دوکو نٿي ڏئي.
ب) عام ماڻهو ۽ عام ٻولي:
ورڊس ورٿ کان اڳ شاعر رڳو بادشاهن، جنگين ۽ وڏن ماڻهن تي شاعري ڪندا هئا ۽ ڏکي ٻولي استعمال ڪندا هئا. ورڊس ورٿ چيو ته شاعري هارين، ٻارن، فقيرن ۽ عام ماڻهن جي زندگي تي هجڻ گهرجي ۽ ٻولي به اها هجڻ گهرجي جيڪا عام ماڻهو ڳالهائين ٿا. اهو ئي سبب آهي جو هن جي نظمن جا ڪردار ليچ گيدرر (ڄورون گڏ ڪندڙ پوڙهو)، اڪيلي لابارو ڪندڙ ڇوڪري (The Solitary Reaper)، ۽ معصوم ٻار آهن.
هن جو سڀ کان گهرو فلسفو هو ته – “ٻار پيءُ جو پيءُ آهي” (The child is father of the man). هن جو مطلب آهي ته اسان جيڪو ڪجھ ٻالڪپڻي ۾ فطرت مان سکون ٿا، اهو ئي اسان جي سڄي زندگي کي ٺاهي ٿو. انسان جي روح کي سڀ کان وڌيڪ طاقت پنهنجي ماضي جي خوبصورت يادن مان ملي ٿي. جڏهن انسان ڏک ۾ هوندو آهي ته ماضي ۾ ڏٺل هڪ خوبصورت منظر به کيس سڪون ڏئي سگهي ٿو.
سندس شاهڪار نظم
Daffodils (I Wandered Lonely as a Cloud)
هي سندس سڀ کان مشهور نظم آهي. هو اڪيلو گهمي رهيو آهي، اداس آهي، ته اوچتو کيس هزارين نرگس جا گل هوا ۾ جهومندي نظر اچن ٿا. ان وقت ته هو صرف ڏسي هليو وڃي ٿو، پر بعد ۾ جڏهن هو اڪيلو پنهنجي ڪمري ۾ اداس ويٺو آهي ته انهن گلن جي ياد اچي ٿي ۽ سندس دل خوشي سان نچڻ لڳي ٿي. هي نظم ٻڌائي ٿو ته فطرت جي هڪ خوبصورت ياد به زندگي ڀر جو خزانو آهي.
The Prelude
هي سندس خودنوشت، سڀ کان وڏو نظم آهي، جنهن ۾ هن پنهنجي روحاني سفر جي ڪهاڻي ٻڌائي آهي ته ڪيئن هو فطرت سان محبت ڪندي ڪندي انسان ذات سان محبت ڪرڻ سکيو.
The Solitary Reaper
هڪ جبل ۾ اڪيلي فصل جو لابارو ڪندڙ ڇوڪريءَ جو گيت، جنهن جي آواز جو مطلب شاعر کي سمجهه ۾ نٿو اچي، پر ان جو درد ۽ مٺاس هميشه لاءِ سندس دل ۾ رهي ٿو. اهو ٻڌائي ٿو ته فن کي سمجهڻ ضروري ناهي، محسوس ڪرڻ ضروري آهي.
ورڊس ورٿ اسان سنڌين لاءِ ڇو ضروري آهي؟
ورڊس ورٿ جو فڪر سنڌ جي صوفي شاعري سان تمام گهڻو ملي ٿو. جهڙوڪ شاهه لطيف به چيو ته وڻن، واهن ۽ ٿر جي واري ۾ به راز آهن. ورڊس ورٿ به ساڳي ڳالهه ڪري ٿو. هو به چوي ٿو ته سچو علم ڪتابن ۾ نه پر فطرت جي خاموشي ۾ آهي.
اڄ جڏهن اسان ڪراچي جهڙي وڏي شهر جي شور، موبائيل ۽ مصروفيتن ۾ ڦاٿل آهيون، ته ورڊس ورٿ اسان کي ياد ڏياري ٿو ته ڪڏهن ڪڏهن هڪ اڪيلو وڻ، هڪ شام جو سج، يا هڪ ٻار جي مرڪ به اسان جي سڄي ٿڪاوٽ لاهي سگهي ٿي.
ورڊس ورٿ جو پيغام هڪ جملي ۾:
“فطرت ڏانهن واپس وڃو، ڇو ته فطرت توهان کي ڪڏهن به مايوس نه ڪندي.”
استاد بخاريءَ جون هي سٽون پڻ ڊيفوڊل کان متاثر لڳنديون اٿم
روز ڪڪرن سان گڏجي گهمان ٿو
I wandered lonely as a cloud.
۽ راهيءَ جون هي سٽون به ڊيفوڊل کان متاثر لڳنديون اٿم،
گل اهڙي طرح ٿا هوا ۾ لڏن
ڪو ها ٿو ڪري ڪو نہ ٿو ڪري
A host, of golden daffodils,
Beside the lake, beneath the trees,
Fluttering and dancing in the breeze.
Daffodils
هي نظم 1804ع ۾ لکيو ويو، جڏهن هو پنهنجي ڀيڻ ڊورٿي سان گڏ ڍنڍ ڪناري گهمي رهيو هو
I Wandered Lonely as a Cloud
I wandered lonely as a cloud
That floats on high o’er vales and hills,
When all at once I saw a crowd,
A host, of golden daffodils;
Beside the lake, beneath the trees,
Fluttering and dancing in the breeze.
Continuous as the stars that shine
And twinkle on the Milky Way,
They stretched in never-ending line
Along the margin of a bay:
Ten thousand saw I at a glance,
Tossing their heads in sprightly dance.
The waves beside them danced; but they
Out-did the sparkling waves in glee:
A poet could not but be gay,
In such a jocund company:
I gazed—and gazed—but little thought
What wealth the show to me had brought:
For oft, when on my couch I lie
In vacant or in pensive mood,
They flash upon that inward eye
Which is the bliss of solitude;
And then my heart with pleasure fills,
And dances with the daffodils.
هن نظم جو سنڌي ۾ منظوم ترجمو ۽ تشريح:
ڪڪر وانگر اڪيلو گهمندي…
ڪڪر وانگر اڪيلو گهمندي،
وادين، ٽڪرين مٿان اڏامندي،
اوچتو ڏٺم هڪ ميڙ منجهان،
هزارين سونهري نرگس گلن جو،
ڍنڍ ڪناري، وڻن هيٺان،
هوا ۾ جهومندا، نچندا!
جيئن تارا چمڪن ٿا رات جو،
کير جهڙي آڪاس گنگا ۾،
اهڙي طرح قطار در قطار،
ڍنڍ جي ڪناري تائين پکڙيل هئا،
هڪ نظر ۾ ڏه هزار ڏٺم،
مستي ۾ سر جهلائيندي!
ڍنڍ جون لهرون به نچي رهيون هيون،
پر گلن جي مستي ڪجهه ٻي هئي،
اهڙي محفل ۾ ڪو شاعر،
اداس ڪيئن رهي سگهي ٿو؟
مان ڏسندو رهيس… ڏسندو رهيس…
پر سمجهي نه سگهيس ته هي منظر مون کي ڪهڙو خزانو ڏئي رهيو آهي.
ڇو ته گهڻو پوءِ، جڏهن مان،
اڪيلو پنهنجي پلنگ تي ليٽيل،
اداس يا سوچن ۾ گم هوندو آهيان،
ته اهي گل منهنجي اندر جي اک ۾،
چمڪي پوندا آهن – جيڪا اڪيلائي جي سڀ کان وڏي نعمت آهي؛
۽ پوءِ منهنجي دل خوشي سان ڀرجي ويندي آهي،
۽ نرگس جي گلن سان گڏ نچڻ لڳندي آهي!
هن نظم جو اصل راز ڇا آهي؟
ورڊس ورٿ اسان کي ٻڌائڻ چاهي ٿو ته خوشي هميشه ان وقت نه ملندي آهي جڏهن اسان ڪنهن خوبصورت شيءِ کي ڏسون ٿا. ڪڏهن ڪڏهن ان خوبصورتي جو اصل خزانو سالن کان پوءِ ملندو آهي.
جهڙوڪ توهان ڪنهن ڏينهن موهن جي دڙي جو سج لهڻ ڏسو، ان وقت ته بس سٺو لڳندو، پر مهينن کان پوءِ جڏهن توهان ڪراچي جي شور ۾ ٿڪل هوندا ته ان سج لهڻ جي ياد اوچتو توهان جي دل کي سڪون ڏئي ويندي. اهو ئي ورڊس ورٿ جو “اڪيلائي جي نعمت” وارو فلسفو آهي.
__________
ساجده چنه ڪاليج ايجوڪيشن کاتي ۾ پروفيسر آهي ۽ ڪراچي ۾ رھي ٿي.
