ڪراچيءَ جي نقشي تي اڄ به جڏهن ”اولڊ ڪنڀار واڙو“ لکيل نظر اچي ٿو ته اهو اسان کي ياد ڏياري ٿو ته هن جاءِ تي ڪڏهن اهڙا ڪاريگر آباد هئا جن جا هٿ مٽيءَ کي زندگيءَ جي ضرورت ۾ بدلائيندا هئا. انهن جي چاڪ جي گردش شايد هاڻي خاموش ٿي چڪي هجي، ڀاٺيون شايد اڳ جهڙيون نه ٻرنديون هجن، پر انهن جي هنر جي ياد انھي ماڳ جي نالي ۾ اڄ به ساهه کڻي رهي آهي.
خاصخيلي لطيف راولاڻي
ڪراچيءَ جي تاريخ ۾ ڪجهه نالا اهڙا آهن جيڪي بظاهر صرف هڪ محلي، هڪ گهٽي يا هڪ وسنديءَ جو نالو لڳن ٿا، پر ٿورو گھرائي ۾ وينداسين ته انهن جي پويان ڪيترن ئي نسلن جي محنت، هجرت، هنر ۽ شهر جي بدلجندڙ شڪل جو داستان ڇپيل ملي ٿو. ڪنڀار واڙو به اهڙو ئي هڪ نالو آهي. اڄ ڪراچيءَ ۾ ڪنڀار واڙي جو ذڪر اچي ته اڪثر ذهن ۾ موجوده نيو ڪنڀار واڙو اچي ٿو، پر ان نالي جي هڪ وڌيڪ پراڻي ڪڙي لياري جي قديم حصي ۾ موجود هئي جنهن کي جھوناڪنڀار واڙو يا پراڻو ڪنڀار واڙو سڏيو ويندو هو.
ڪراچيءَ جي ڪنڀارن جي تاريخ اصل ۾ هن شهر جي پکيڙ کان به پراڻن معاشرتي تهن سان جڙيل آهي. تاريخي تحقيق موجب ڪراچيءَ ۾ آباد ڪنڀار خاندانن جو هڪ وڏو حصو ڪڇي برادي سان تعلق رکندو هو ۽ ڪڇي خاندانن جِي ورھاڱي کان اڳ ۽ پوءِ ڪراچيءَ ڏانھن لڏپلاڻ شروع ٿي هئي.
مٽيءَ جا ٿانوَ ٺاهڻ انهن خاندانن جي پراڻن پيشن ۾ شامل هو.
ان زماني جو ڪراچي شھر اڄ جهڙو نه هو. پاڻي گڏ ڪرڻ لاءِ مٽ ۽ گهڙا، رڌ پچاءَ ۽ رکڻ لاءِ مٽيءَ جا ٿانوَ ۽ روزمره جي استعمال جون ٻيون شيون وڏي حد تائين مقامي ڪاريگرن جي هٿن سان تيار ٿينديون هيون. ڪنڀار جو چاڪ صرف هڪ اوزار نه هو بلڪه هڪ پورو نظام هو. ڳوھيل مٽيءَ کي هٿن سان شڪل ڏيڻ، ان کي سڪائڻ ۽ پوءِ بٺيءَ ۾ پچائڻ هڪ اهڙو هنر هو جيڪو نسل در نسل منتقل ٿيندو رهيو.
پر شهر جي پکڙجڻ سان ڪنڀارن لاءِ هڪ مسئلو پيدا ٿيو. مٽيءَ جا ٿانوَ پچائيندڙ بٺين مان دونهون نڪرندو هو جنھنڪري رهائشي آبادي وڌڻ سان بٺين جو وجود شهري انتظام لاءِ مسئلو بڻجي ويو. ساڳئي سبب ڪري ڪنڀار خاندان ڪراچيءَ جي مختلف حصن ۾ منتقل ٿيندا رهيا. تاريخي حوالن ۾ رتن تلاءُ، لي مارڪيٽ جي آس پاس ۽ پوءِ لياري جي علائقن ۾ انهن آبادين جا نشان ملن ٿا. پوءِ نيو ڪنڀارواڙو به وجود ۾ آيو.
هتي جھونا ڪنڀار واڙو خاص اهميت اختيار ڪري ٿو. تاريخي حوالن ۾ ان کي صاف طور تي پراڻو ڪنڀار واڙو سڏيو ويو آهي ۽ ان کي لياري جي ڪنڀار وسندين ۾ شمار ڪيو ويو آهي.
هن قديم وسنديءَ جي جاءِ کي سمجهڻ لاءِ اڄ جي نقشي کان وڌيڪ پراڻن علائقن جا نالا مدد ڏين ٿا. هڪ شهري تاريخي مطالعي موجب لياريءَ جي قديم عيدگاه جيڪا فقير محمد دره خان روڊ تي واقع آهي، چار قديم علائقن—جھونا ڪنڀار واڙو، چاڪي واڙو جمن شاه پلاٽ ۽ اولڊ حاجي ڪيمپ—سان گهيريل هئي. اهو حوالو جھونا ڪنڀار واڙي کي لياري جي قديم شهري جوڙجڪ جي اندر واضح طور تي رکي ٿو.
انهيءَ ڪري پراڻي ڪنڀار واڙي کي اڄ جي نيو ڪنڀار واڙي سان جوڙڻ درست ناهي. پراڻو ڪنڀار واڙو لياري جي ان قديم شهري ڪلسٽر جو حصو هو جتي چاڪي واڙو اولڊ حاجي ڪيمپ ۽ ٻيا پراڻا علائقا هڪٻئي سان جڙيل هئا. سرڪاري تعليمي رڪارڊ ۾ به اولڊ ڪنڀار واڙي کي اولڊ حاجي ڪيمپ جي تحت درج ڪيو ويو آهي ۽ هڪ اسڪول جو پتو گل محمد لين، اولڊ ڪنڀار واڙي جي نالي سان موجود آهي.
وڌيڪ دلچسپ ڳالهه اها آهي ته پراڻو ڪنڀار واڙو صرف تاريخ جي ڪتابن ۾ دفن نه ٿيو آهي. ڪراچيءَ جي سرڪاري رڪارڊ ۾ اڄ به اولڊ ڪنڀار واڙو جي نالي سان موجود آهي. هڪ سرڪاري رڪارڊ ۾ اولڊ ڪنڀار واڙو چاڪي واڙو روڊ، سيد محمود شاهه روڊ، مڊوي اسٽريٽ ۽ جھوناڪنڀار واڙو جا نالا هڪ ئي شهري علائقي جي حوالي سان درج آهن. سنڌ پوليس جي تازي رڪارڊ ۾ به اولڊ ڪنڀار واڙو لياري، ڪراچيءَ جو پتو استعمال ٿيو آهي، جنهن مان واضح ٿئي ٿو ته اهو نالو اڄ به شهري سڃاڻپ جو حصو آهي.
ڇا پراڻو ڪنڀار واڙو اڄ به ساڳي پراڻي وسندي آهي؟
هتي جواب ڪجهه مختلف آهي. نالو باقي آهي، پر وسندي پنهنجي پراڻي شڪل ۾ باقي نه رهي آهي. وقت سان گهر بدليا، گهٽيون تبديل ٿيون، آبادي ۾ اضافو ٿيو ۽ ڪنڀارن جو روايتي پيشو به گهٽجندو ويو. مٽيءَ جي ٿانوَن جي جاءِ اسٽيل، ايلومينيم، پلاسٽڪ ۽ ٻين جديد شين جي روپ ۾ وڌي آھي. ڪراچيءَ ۾ ڪنڀار برادريءَ جي مختلف آبادين تي ڪيل تحقيق به ٻڌائي ٿي ته گهڻن مقامي ڪنڀار خاندانن مٽيءَ جا ٿانوَ ٺاهڻ جو روايتي ڪم ڇڏي ڏنو هو.
ان جي باوجود هن علائقي جي سڀ کان وڏي تاريخي باقيات شايد ڪا هڪ ديوار يا بٺي ناهي پر خود ان جو نالو ۽ گهٽين جي جاگرافيائي بيھڪ آهي. اولڊ ڪنڀارر واڙو جھونا ڪنڀار واڙو چاڪي واڙو ۽ اولڊ حاجي ڪيمپ جهڙا نالا ان پراڻي شهري تهذيب جون يادگار آهن. هڪ موجوده سرڪاري اسڪول جو رڪارڊ به اولڊ ڪنڀار واڙي کي باقاعده محلي طور تي درج ڪري ٿو.
اها ڳالهه به سمجهڻ جي ضرورت آهي ته في الحال ڪو اهڙو مستند آثارِ قديمه جو حوالو سامهون ناهي آيو جنهن سان اهو ثابت ٿئي ته اڄ موجود ڪا مخصوص ديوار، ڀاٺي (بٺي) يا ماڳ مڪان سڌو سنئون پراڻي ڪنڀار واڙي جي اصل تاريخي تعمير آهي. انهيءَ ڪري ڪنهن موجوده عمارت کي بغير ثبوت جي سوين سال پراڻو ڪنڀار واڙو قرار ڏيڻ تاريخ سان انصاف نه هوندو.
پر تاريخ صرف پٿرن ۾ ناهي رهندي. ڪڏهن ڪڏهن هڪ پراڻو نالو به اوترو ئي اهم ثبوت بڻجي وڃي ٿو. ڪراچيءَ جي نقشي تي اڄ به جڏهن ”اولڊ ڪنڀار واڙو“ لکيل نظر اچي ٿو ته اهو اسان کي ياد ڏياري ٿو ته هن جاءِ تي ڪڏهن اهڙا ڪاريگر آباد هئا جن جا هٿ مٽيءَ کي زندگيءَ جي ضرورت ۾ بدلائيندا هئا. انهن جي چاڪ جي گردش شايد هاڻي خاموش ٿي چڪي هجي، ڀاٺيون شايد اڳ جهڙيون نه ٻرنديون هجن، پر انهن جي هنر جي ياد انھي ماڳ جي نالي ۾ اڄ به ساهه کڻي رهي آهي.
پراڻو ڪنڀار واڙو اصل ۾ ڪراچيءَ جي ساڳئي پراڻي روح جو هڪ باب آهي جنهن کي شهر جي تيز رفتار جديد زندگي تقريبن ڍڪي ڇڏيو آهي. جيڪڏهن اڄ اسان لياري جي قديم حصن جي گهٽين ۾ هلون ۽ جھونا ڪنڀار واڙو اولڊ ڪنڀار واڙو چاڪي واڙو ۽ اولڊ حاجي ڪيمپ جي نالن کي هڪ گڏ پڙهون ته اسان کي محسوس ٿئي ٿو ته ڪراچي صرف عمارتن جو شهر ناهي، بلڪه نالن ۾ محفوظ تاريخ جو شهر پڻ آهي. ۽ شايد مٽيءَ جي انهن ڪاريگرن جي سڀ کان وڏي ميراث اها ئي آهي ته جنهن مٽيءَ کي اهي پنهنجن هٿن سان شڪل ڏيندا هئا، ساڳئي شهر جي تاريخ انهن جي نالي کي پنهنجن گهٽين ۾ محفوظ ڪري ڇڏيو آهي.
_______________
خاصخيلي لطيف راولاڻي سياسي ۽ سماجي ڪارڪن آھي ۽ ملير ڪراچيءَ ۾ رھي ٿو.
