پرڏيھي ادب: مان پيار ڏئي سگهان ٿو (اولھ بنگال جي شاعر بِنوءِ مجمدار جو نظم)

بنوءِ مجمدار (Binoy Majumdar) ٽئگور کان پوءِ وارن اهم شاعرن مان هڪ هو، جنهن انجنيئرنگ ۾ اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ باوجود پنهنجي زندگي هڪ عورت جي هڪ طرفي محبت ۾ گذاري ڇڏي. هُو نه رڳو هڪ شاعر پر هڪ شاندار انجنيئر، هڪ سماجي سڌارڪ، ۽ ڪميونسٽ نظرين وارو درويش صفت انسان هو، جنهن جي زندگي ذهانت ۽ سخت ذهني تليف جي وچ ۾ چڪرکائيندڙ هڪ حيران ڪندڙ ڪهاڻي آهي. بنوءِ پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڪيترائي سال ڪلڪتي جي گوڙ کان پري ٺاڪر نگر جي هڪ زبون حال گهر ۾ گذاريا، جتي هن جا واحد دوست پوپٽ، مڇيون ۽ وڻ هئا.

هن پاڻ کي هندستان جو پهريون ”چنڊال شاعر“ سڏيو، جيڪو فطرت سان برابريءَ جو فارمولا پيش ڪرڻ لاءِ انساني غرور کي پاش پاش ڪري رهيو هو. هن يونيورسٽيءَ جو پروفيسر ٿيڻ جون آڇون رد ڪري ڇڏيون، ۽ ان جي بدران شاعر ٿيڻ کي ترجيح ڏني. کيس ڪيترائي ڀيرا نفسياتي علاج لاءِ اسپتال داخل ڪيو ويو، جتي کيس بجلي جا جهٽڪا پڻ ڏنا ويا. هُو پنهنجي حال تي کلندي چوندو هو ته: ”آءٌ اولهه بنگال جي سڀني پاگل خانن جو انسپيڪٽر جنرل آهيان.“ بنوءِ مجمدار بنگالي شاعري ۾ ”سبز رومانزم“ (Green Romanticism) جو تصور متعارف ڪرايو. هي نظريو انسانن ۽ فطرت جي وچ ۾ گهري اتحاد تي زور ڏئي ٿو. محقق هن جي لکڻين کي ”ايڪريچر ايڪولاجي“ (Écriture Écologie) يعني ماحولياتي لکڻيون سڏين ٿا. جڏھن روايتي رومانوي شاعر گلن ۽ بلبلن تائين محدود هئا، تڏھن بنوءِ غير روايتي علامتون جهڙوڪ مڇيون، مڇر، جيت ۽ پکي پکڻ استعمال ڪيا.

(نظم: ڦري اچو چڪر / ڦيري ايشو چاڪا مان کنيل)

مان پيار ڏئي سگھان ٿو

مان پيار ڏئي سگهان ٿو — ڇا تون وٺڻ جي سگھ رکين ٿي؟

تنهنجي کليل هٿن جي مُٺ مان ته هر شيءِ تِرڪي وڃي ٿي —

کِلَ، چانڊوڪي، پيڙا، يادگيريون — ڪجھ به ته نٿو بچي.

اهو ئي منهنجو تجربو آهي.

چانڊوڪيءَ ۾ ڳيرا، ناهن اڏرندا؛

پر پوءِ به مان پيار ڏئي سگهان ٿو.

هيءَ دائمي، بلڪل سادي سوکڙي —

فقط ايترو ئي ته آهي ته ٻج کي ڦٽڻ کان نه روڪجي،

کيس ٻوساٽيل اونداهيءَ ۾ دٻائي نه رکجي،

کيس پِيلو ٿيڻ نه ڏجي، پر ساول بڻجي وڌڻ ڏجي.

ايترو سادو — پر تڏهن به ڏک ۾، پنهنجن هٿن سان، مان

موت جي پٿر کي جهلي بيٺو آهيان، ته جيئن ڪنهن سان محبت نه ڪري ويھان.

تون وٺڻ جي اهل نه آهين.

ڪنهن ڳيري جيان، جيڪڏهن تون

وڻ جي چوٽيءَ تان ڪري به پئين، ته به تو کي ڪو گھاءُ نه لڳندو — تون اڏامي ويندينءَ.

هڪ دائمي مُرڪ سان، ڪنهن قديمي چِتر جيان،

تون هلي ويندينءَ؛ ۽ مان، پنهنجن زخمن سان گڏ،

درد ۾ خاموش ٿي ويندس.

__________

پيار جو تصور: هن نظم ۾ شاعر پيار کي هڪ اهڙي ٻج سان تشبيهه ڏني آهي جنهن کي رڳو آزادي ۽ روشنيءَ جي ضرورت هوندي آهي.

بي حسي: محبوب کي اهڙي “پراڻي تصوير” يا “ڪبوتر” سان ڀيٽيو ويو آهي جنهن تي نه ڪرڻ جو اثر ٿئي ٿو ۽ نه ئي هو محبت جي گهرائيءَ کي سمجهي سگهي ٿو.

تضاد: هڪ طرف پيار جي سادگي آهي، ته ٻئي طرف شاعر جو پنهنجي هٿن ۾ “موت جو پٿر” کڻڻ، جيڪو سندس اندروني پِيڙا کي ظاهر ڪري ٿو.

I can give love—are you capable of receiving it?

In your playful cupped hands, everything slips away—

laughter, moonlight, pain, memory—nothing remains.

This is my experience. The doves, in moonlight,

never really fly; yet I can still give love.

This eternal, simplest gift—

is merely not hindering the sprouting of a seed,

not keeping it crushed in unlit darkness,

not letting it turn pale yellow, but allowing it to grow green.

So simple—yet in sorrow, with my own hands, I hold

the stone of death, so that I may not fall in love with anyone.

You are not capable of receiving. Like a dove, even if you fall

from the top of a tree, you are unhurt—you will fly away.

With an everlasting smile, like an ancient painting,

you will depart; and I, with my wounds,

will fall silent in pain.

(18 May 1962, from “Phire Esho Chaka” / “Come Back, Wheel”)

(بنگاليءَ مان انگريزي ترجمو: ديباسري چڪرورتيءَ ڪيو آھي جيڪا ڪلڪتي ۾ رھندڙ اولھ بنگال جي ناليواري ليکڪا ۽ مشھور ناول ”مھاراجا ڏاھر“ ۽ ”موھن جي دڙي جا اخري ماڻھو“ جي مصنفا آھي)

انگريزيءَ مان سنڌي ترجمو: جيمناءِ

ايڊيٽنگ: نصير اعجاز

____________