پاڪستان جا اسڪول يا موت جا کوهه؟ اسڪولن جي زبون حال عمارتن جو سنگين بحران

پشاور جي دير ڪالونيءَ ۾ اسڪول جي ڇت ڪرڻ جو سانحو صرف هڪ مقامي حادثو ناهي، پر پاڪستان ۾ تعليمي ادارن جي غيرمحفوظ ۽ زبون حال عمارتن جي تلخ حقيقت کي وائکو ڪري ٿو. ڪتاب، قلم ۽ خواب کڻي اسڪول پهتل معصوم ٻارڙن جون وڃايل حياتيون سڄي ملڪ جي سرڪاري توڙي خانگي تعليمي نظام، عمارتسازيءَ جي معيار ۽ رياستي نگرانيءَ تي هڪ وڏو سواليه نشان آهن.

نسيم بخاري

پشاور جي دير ڪالونيءَ ۾ خانگي اسڪول جي ٽہ ماڙ عمارت جي ڇت ڪرڻ سبب معصوم ٻارڙن ۽ هڪ استادياڻيءَ جي حياتين  واري حادثي  سڄي ملڪ کي سوڳوار ڪري ڇڏيو آهي. 15 آڪٽوبر 2026ع تي پيش آيل هن ڏکوئيندڙ حادثي نه رڳو ڪيترن ئي گهرن جا ڏيئا وسائي ڇڏيا، پر پاڪستان جي تعليمي ادارن جي عمارتن جي حفاظت، خانگي اسڪولن جي رجسٽريشن، سرڪاري نگرانيءَ ۽ قانوني جوابدهيءَ بابت به سنگين سوال اٿاري ڇڏيا آهن.

هيءَ اهڙي سانحي جي ڪهاڻي آهي، جنهن ۾ ٻار ڪتاب کڻي علم حاصل ڪرڻ لاءِ اسڪول پهتا هئا، پر کين خبر نه هئي ته جنهن عمارت جي ڇت هيٺان هو ويهندا هئا، سا سندن زندگين لاءِ خطرو بڻجي سگهي ٿي. سندن هٿن ۾ قلم هئا، ڪاپين تي لکڻ جو سلسلو جاري هو ۽ اوچتو ڇت ڪري پئي. ڪنهن جي ڪاپي اڌ لکيل رهجي وئي، ڪنهن جو ٿيلهو مٽيءَ ۾ دٻجي ويو ۽ ڪنهن جي ماءُ پيءُ جي زندگيءَ جو سهارو هميشه لاءِ کسجي ويو.

پشاور جو هيءُ حادثو قدرتي آفت يا برساتن جو نتيجو ڪونہ ٿو ٿي سگھي. جيڪڏهن عمارت واقعي ڪمزور هئي، جيڪڏهن ڇت جي حالت خراب هئي، جيڪڏهن ٻارن يا والدين طرفان اڳواٽ شڪايتون ڪيون ويون هيون ۽ جيڪڏهن ان هوندي به اسڪول ۾ پڙهائي جاري رهي، ته پوءِ بنيادي سوال اهو آهي ته انهن خطرن کي وقت سر ختم ڇو نه ڪيو ويو.

 الخير ايجوڪيشن سينٽرتحت ھلندڙ اسڪول سوڙهين گهٽين واري آباديءَ ۾ هجڻ سبب امدادي عملي کي وڏي مشينري پهچائڻ ۾ ڏکيائي پيش آئي. ابتدائي رپورٽن ۾ فوتين جو انگ مختلف رهيو. ڪجهه خبرن ۾ 34 ٻارن ۽ هڪ استادياڻيءَ سميت 35 فوتگين جو ذڪر آيو، جڏهن ته 16 آڪٽوبر تي پوليس جي داخل ڪرايل ايف آءِ آر بابت ميڊيا رپورٽ ۾ 30 ٻارن ۽ هڪ استادياڻيءَ جي فوت ٿيڻ جو انگ ڄاڻايو ويو. زخمين بابت پڻ مختلف انگ سامهون آيا، جن ۾ 52 جو انگ ايف آءِ آر سان لاڳاپيل رپورٽ ۾ ڏنو ويو. تنهنڪري حتمي فوتين ۽ زخمين جو انگ اسپتالن جي گڏيل تصديق ۽ سرڪاري رڪارڊ سان طئي ٿيڻ گهرجي.

رپورٽن موجب، فوت ٿيندڙن ۾ 25 ورهين جي استادياڻي ثمرين بي بي پڻ شامل هئي. ڪيترن ٻارن جي عمر ڇهن کان چوڏهن ورهين جي وچ ۾ ٻڌائي وئي. هڪ ئي خاندان جا چار ٻار فوت ٿيڻ واري اطلاع هن سانحي جي شدت کي وڌيڪ دردناڪ بڻائي ٿي. فوت ٿيل عماد جي ڀيڻ، جيڪا ٽئين درجي ۾ پڙهندي هئي، کي ملبو هٽائڻ دوران زنده ڪڍڻ جي خبر پڻ سامهون آئي.

اسڪول جي ڪلاس رومن ۾ ٻارن جا جوتا، ڪتاب ۽ ٿيلها پکڙيل هجڻ جا منظر رڳو هڪ عمارت جي تباهيءَ جا منظر نه هئا، پر انهن خوابن جي تباهيءَ جي علامت هئا، جيڪي والدين پنهنجي ٻارن جي تعليم سان وابسته ڪندا آهن.

ڇت ڇو ڪري؟ شروعاتي جاچ جا اهم نقطا

شروعاتي رپورٽن ۽ پوليس جي ايف آءِ آر موجب، عمارت جي تعمير ۾ غيرمعياري مواد استعمال ٿيڻ، عمارت جي زبون حالت ۽ ڇت جي ڪمزور هجڻ بابت خدشا ظاهر ڪيا ويا آهن. پوليس جي رپورٽ ۾ اهو الزام پڻ شامل آهي ته عمارت جي ڇت ۽ ڀتين بابت اڳ ۾ شڪايتون ڪيون ويون هيون، پر اسڪول انتظاميا انهن کي سنجيدگيءَ سان نه ورتو.

اسڪول جي مالڪ خان محمد جو موقف هو ته ڪيترن ڏينهن کان برساتون پئجي رهيون هيون، جنهن سبب حادثو پيش آيو. پر برساتن جو ذڪر ڪرڻ سان عمارت جي تعميراتي معيار، ڇت جي حالت ۽ انتظاميا جي ذميواريءَ بابت سوال ختم نٿا ٿين. جيڪڏهن برساتن سبب ڇت خطري ۾ هئي ته ٻارن کي ڪلاسن ۾ ويهارڻ بدران عمارت خالي ڪرائڻ ۽ فني معائنو ڪرائڻ ڇو ضروري نه سمجهيو ويو؟

حتمي سبب جو تعين فني ماهرن جي رپورٽ، عمارت جي جوڙجڪ، استعمال ٿيل مواد، ڇت تي وڌايل وزن، تعميراتي منظوري ۽ لاڳاپيل رڪارڊ جي جاچ کان پوءِ ئي ٿي سگهي ٿو.

رجسٽريشن هئي، پر عمارت جي حفاظت ڪنهن جاچي؟

هن واقعي جو سڀ کان وڌيڪ ڳڻتيءَ جوڳو پاسو اسڪول جي رجسٽريشن بابت سامهون آيل ڄاڻ آهي. خيبر پختونخوا جي خانگي اسڪولن جي ضابطن واري اداري، KP-PSRA، جي مئنيجنگ ڊائريڪٽر جاويد اقبال موجب، اسڪول مارچ 2026ع ۾ رجسٽر ٿيو هو. اداري جي سربراهه اهو به ٻڌايو ته رجسٽريشن جي معائني وقت فني عملي جي موجودگيءَ جو مسئلو سامهون آيو هو.

هتي هڪ بنيادي سوال پيدا ٿئي ٿو: ڇا اسڪول جي رجسٽريشن لاءِ رڳو ڪلاس رومن، شاگردن جي گنجائش ۽ ٻين انتظامي سهولتن جو جائزو ڪافي آهي، يا عمارت جي فني مضبوطيءَ جي تصديق به لازمي هجڻ گهرجي؟

جيڪڏهن اسڪولن جي عمارتن جو معائنو ڪندڙ انجنيئرن يا فني ماهرن جي ٽيم ئي موجود نه هجي، ته پوءِ انتظامي آفيسر عمارت جي حقيقي حالت جو اندازو ڪيئن لڳائي سگهندا؟ رجسٽريشن جو سرٽيفڪيٽ ڪنهن به تعليمي اداري کي رڳو قانوني حيثيت نه ٿو ڏئي، پر والدين ۾ اعتماد پڻ پيدا ڪري ٿو ته سندن ٻار هڪ محفوظ جاءِ تي تعليم حاصل ڪري رهيا آهن. ان ڪري رجسٽريشن جي عمل ۾ فني معائني جي کوٽ هڪ انتظامي خاميءَ کان وڌيڪ اهم مسئلو آهي. جيڪڏهن ڪنهن اداري وٽ عمارت جي حفاظت جاچڻ جي صلاحيت نه هجي، ته ان کي اها کوٽ ختم ڪرڻ لاءِ فوري قدم کڻڻ گهرجن. اسڪول بند ڪرڻ يا ڏنڊ لڳائڻ بابت اختيارن جي حد به اهڙيءَ ريت طئي ٿيڻ گهرجي، جو ٻارن جي زندگين کي خطري ۾ وجهي ڪنهن اداري کي هلائڻ جو سلسلو جاري نه رهي.

مالڪ گرفتار، ايف آءِ آر داخل: پر ڇا ايترو ڪافي آهي؟

حادثي کان پوءِ اسڪول جي مالڪ جي گرفتاريءَ جون خبرون سامهون آيون. 16 آڪٽوبر تي مختلف ميڊيا ادارن رپورٽ ڪيو ته پوليس مالڪن، ڀائيوارن ۽ تعميراتي ٺيڪيدار خلاف ڪيس داخل ڪيو آهي. ڪيس آغا مير جاني شاهه ٿاڻي تي پاڪستان پينل ڪوڊ جي قلم 322 تحت داخل ڪيو ويو، جيڪو غيرارادي طور موت جو سبب بڻجڻ سان لاڳاپيل آهي. ايف آءِ آر ۾ غيرمعياري تعميراتي مواد ۽ عمارت جي خراب حالت جا الزام پڻ شامل آهن.

هيءَ ڪارروائي اهم آهي، پر ان کي انصاف جي آخري منزل سمجهڻ نه گهرجي. گرفتاريءَ جو مطلب ڏوهه ثابت ٿيڻ ناهي، ۽ ايف آءِ آر داخل ٿيڻ جو مطلب به اهو ناهي ته متاثر خاندانن کي انصاف ملي ويو.

هاڻي ضروري آهي ته جاچ ۾ هي سوال واضح ڪيا وڃن: عمارت ڪنهن ٺاهي؟ ڇا ان جي تعمير لاءِ لاڳاپيل منظوري ورتي وئي هئي؟ ڇا ڇت تي اضافي وزن وڌايو ويو هو؟ اسڪول جي عمارت بابت اڳ ۾ شڪايتون ڪيون ويون هيون ته انهن جو رڪارڊ ڪٿي آهي؟ رجسٽريشن کان اڳ ڪهڙو معائنو ٿيو؟ جيڪڏهن ضابطن جي ڀڃڪڙي ٿي هئي ته ذميوار انتظامي آفيسرن جو ڪردار ڇا هو؟

ذميواري رڳو عمارت جي مالڪ تائين محدود نه هجڻ گهرجي، پر ڪنهن به سرڪاري اهلڪار يا فني عملي جي غفلت ثابت ٿئي ته ان جو به قانون مطابق احتساب ٿيڻ گهرجي. ساڳئي وقت، جنهن شخص تي الزام هجي، ان کي منصفاڻي جاچ ۽ عدالت ۾ پنهنجو دفاع ڪرڻ جو حق پڻ حاصل آهي.

ماضيءَ جا حادثا: ساڳيو درد، ساڳيا سوال

پشاور جو حادثو ڪو اڪيلو واقعو نه آهي. پاڪستان ۾ گذريل سالن دوران اسڪولن، مدرسن، خانگي تعليمي مرڪزن ۽ ٻين عمارتن جي ڇتن يا ڀتين ڪرڻ جا ڪيترائي واقعا پيش اچي چڪا آهن. ڊان 15 آڪٽوبر 2026ع تي شايع ٿيل پنهنجي رپورٽ ۾ 2021ع کان 2026ع تائين تعليمي ادارن ۾ پيش آيل اهڙن حادثن جو سلسلو ڏنو آهي. انهن مان ڪجهه اهم واقعا هي آهن .

بنون: 27 جون 2023ع: هڪ مدرسي جي ڪمري جي ڇت ڪرڻ سبب ٽي شاگرد فوت ۽ ٻه زخمي ٿيا. رپورٽن موجب، برسات کان بچاءَ لاءِ ڇت تي مٽي وڇائڻ دوران ڇت ڪري پئي. هن واقعي ۾ پڻ عمارت جي وزن برداشت ڪرڻ جي صلاحيت ۽ حفاظتي انتظامن بابت سوال اڀريا.

خيرپور: 30 آگسٽ 2024ع: باصيرو ڳوٺ جي هڪ سرڪاري هاءِ اسڪول جي ڪلاس روم جي ڇت مان سيمينٽ ۽ پلستر جا وڏا ٽڪرا ڪرڻ سبب ٻار زخمي ٿيا. اهڙا واقعا ٻڌائين ٿا ته هر ڀيري مڪمل عمارت ڪرڻ ضروري ناهي؛ ڪمزور ڇت يا پلستر به شاگردن جي جان ۽ صحت لاءِ خطرو بڻجي سگهي ٿو.

مظفرڳڙهه: 26 سيپٽمبر 2024ع: ويسندي والي ڳوٺ جي علي ڳڙهه پبلڪ اسڪول ۾ ڇت ڪرڻ سبب هڪ شاگرد فوت ۽ ڇهه زخمي ٿيا. رپورٽ موجب، مالڪ اجازت کان سواءِ مٿين منزل تي نئون ڪم شروع ڪيو هو، جنهن جو وزن پراڻي ڪلاس روم جي ڇت برداشت نه ڪري سگهي.

ملتان: 30 جون 2025ع: هڪ مدرسي جي ڇت ڪرڻ سبب ڪيترين شاگردياڻين کي زخمي حالت ۾ ڪڍيو ويو. جيتوڻيڪ هن واقعي ۾ فوتگين جي خبر سامهون نه آئي، پر اهو به تعليمي عمارتن جي حفاظت بابت ساڳيو سوال اٿاري ٿو.

ڊيرا غازي خان: 7 مئي 2026ع: خانگي اسڪول جي ڪلاس روم جي ڇت ڪرڻ سبب گهٽ ۾ گهٽ چار ٻار فوت ۽ ويهه ڄڻا زخمي ٿيا. رپورٽن موجب، عمارت ۾ واڌاري جو ڪم هلي رهيو هو.

عمرڪوٽ: 30 جون 2026ع: هڪ سرڪاري پرائمري اسڪول جي ٻاهرين ڀت ڪرڻ سبب ٽي نينگريون فوت ٿيون. هي واقعو ڪلاس روم اندر نه، پر اسڪول جي ڀرسان پيش آيو، تنهن هوندي به عمارت جي خراب حالت سبب ٻارن جي حياتين جو نقصان ٿيو.

لاهور: 30 جون 2026ع: ڪاهنه واري علائقي ۾ خانگي ٽيوشن سينٽر جي ڇت ڪرڻ سبب 14 ٻار فوت ٿيا. رپورٽ موجب، پوليس مالڪن ۽ تعميراتي ٺيڪيدار خلاف ڪيس داخل ڪيو ۽ پاڪستان پينل ڪوڊ جي قلمن 322 ۽ 337-H تحت ڪارروائي ڪئي.

ڪراچي: 11 سيپٽمبر 2026ع: اورنگي ٽائون جي سيڪٽر 11 ۾ زبون سرڪاري اسڪول جي ڀت ڪرڻ سبب پنج ڄڻا فوت ۽ ٻه زخمي ٿيا. رپورٽ موجب، حادثي وقت اسڪول بند هو، پر عمارت جي خراب حالت جو خطرو موجود هو.

انهن واقعن جي تاريخ هڪ تلخ حقيقت ظاهر ڪري ٿي: عمارتن جي ڪمزوري، غيرمحتاط تعمير، اضافي منزلون ٺاهڻ ۽ فني معائني جي کوٽ بابت خدشا بار بار سامهون ايندا رهيا آهن، پر حادثن جو سلسلو بند نه ٿيو آهي.

ڪراچيءَ جي گل بهار واري علائقي ۾ مارچ 2020ع ۾ ست ماڙ عمارت ڪرڻ سبب 27 ماڻهو فوت ٿيا، جن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل هئا. ڊان جي 8 آڪٽوبر 2024ع واري رپورٽ موجب، ڪيس جي شنوائيءَ کان پوءِ سيشن عدالت عمارت جي مالڪ محمد جاويد، سندس گهرواري جمال فاطمه ۽ ٽن پٽن جهانزيب، جنيد ۽ جبران کي قلم 322 تحت ڏوهاري قرار ڏنو.

عدالت هر فوتيءَ جي وارثن لاءِ 81 لک 3 هزار 955 رپيا ديَت ۽ هر زخميءَ لاءِ 50 هزار رپيا معاوضو مقرر ڪيو. رپورٽ موجب، رقم ادا نه ٿيڻ تي ڏوهارين کي جيل موڪليو ويو. ساڳئي ڪيس ۾ سنڌ بلڊنگ ڪنٽرول اٿارٽيءَ جي اٺن اهلڪارن کي استغاثه طرفان الزام ثابت نه ڪرڻ سبب بري ڪيو ويو. هي ڪيس ٻڌائي ٿو ته پاڪستان ۾ عمارت ڪرڻ جي ڪنهن وڏي سانحي ۾ مالڪ ۽ سندس خاندان جا ڪجهه فرد عدالت طرفان ڏوهاري قرار ڏنا ويا آهن.

 اسان وٽ اڪثر هڪ ئي روايتي ردعمل ڏسڻ ۾ اچي ٿو: حادثو ٿئي ٿو، فوتگين تي ڏک جو اظهار ڪيو وڃي ٿو، جاچ ڪميٽي قائم ٿئي ٿي، ڪجهه ماڻهو گرفتار ٿين ٿا ۽ ڪجهه ڏينهن کان پوءِ معاملو خبرن مان غائب ٿي وڃي ٿو.

پر عمارتن جي حفاظت جو اصل امتحان حادثي کان پوءِ نه، پر حادثي کان اڳ ٿيندو آهي. ڇا ڪنهن اسڪول جي ڇت جي حالت باقاعدي جاچي وئي؟ ڇا ٻارن جي والدين جون شڪايتون ٻڌيون ويون؟ ڇا خطرناڪ عمارت کي فوري طور خالي ڪرائڻ جو اختيار استعمال ڪيو ويو؟ ڇا رجسٽريشن جي عمل ۾ فني معائنو لازمي هو؟ ڇا اسڪول جي گنجائش ۽ ڪلاسن ۾ ويهاريل ٻارن جي انگ کي محفوظ حدن اندر رکيو ويو؟

هن سانحي کان پوءِ رڳو بيان جاري ڪرڻ يا معاوضي جو اعلان ڪرڻ ڪافي نه آهي. حڪومت کي گهٽ ۾ گهٽ هي قدم کڻڻ گهرجن: خانگي ۽ سرڪاري اسڪولن جو فني آڊٽ: هر عمارت جي ڇت، بنيادن، ٿنڀن، ڏاڪڻين، بجليءَ جي نظام ۽ هنگامي نڪرڻ جي رستن جو ماهر انجنيئرن کان معائنو ڪرايو وڃي. خطرناڪ عمارتن کي فوري طور خالي ڪرائي مرمت يا ٻي محفوظ جاءِ جو بندوبست ڪيو وڃي.

رجسٽريشن کان اڳ فني تصديق: اسڪول کي رجسٽريشن ڏيڻ کان اڳ عمارت جي مضبوطيءَ جو لکت ۾ سرٽيفڪيٽ لازمي ڪيو وڃي. صرف ڪلاس رومن ۽ انتظامي سهولتن جو معائنو ڪافي نه هجڻ گهرجي.

شڪايتن لاءِ اثرائتو نظام: والدين، استادن ۽ شاگردن کي عمارت جي خرابي بابت شڪايت ڪرڻ لاءِ آسان رستو ڏنو وڃي. هر شڪايت تي وقت مقرر ڪري ڪارروائي ٿئي ۽ ان جو رڪارڊ محفوظ رکيو وڃي.

ذميوارن جو قانوني احتساب: جيڪڏهن مالڪ، ٺيڪيدار، رجسٽريشن اختيارين يا لاڳاپيل سرڪاري اهلڪارن جي غفلت ثابت ٿئي ته انهن خلاف قانون موجب ڪارروائي ڪئي وڃي. ڪنهن کي سياسي اثر رسوخ يا اداري جي حيثيت جي بنياد تي ڇوٽ نه ملڻ گهرجي.

هنگامي حالتن جي تربيت: اسڪولن ۾ باقاعده هنگامي مشقون، ٻارن کي محفوظ نموني ٻاهر ڪڍڻ جا رستا، ابتدائي طبي امداد ۽ امدادي ادارن سان رابطي جو نظام موجود هجي.

جاچ رپورٽ عوام آڏو: پشاور واري سانحي جي جاچ رپورٽ، فني نتيجا، رجسٽريشن جو رڪارڊ ۽ ذميوارين بابت سفارشون عوام آڏو آنديون وڃن، جيئن احتساب رڳو بند ڪمرن تائين محدود نه رهي.

متاثر خاندانن جي مدد: فوت ٿيل ٻارن جي خاندانن ۽ زخمي شاگردن کي مالي امداد، علاج ۽ نفسياتي سهائتا فراهم ڪئي وڃي. معاوضو انصاف جو متبادل نه آهي، پر متاثر خاندانن جي تڪليف گهٽائڻ لاءِ ضروري قدم آهي.

اسڪول ڪنهن به سماج ۾ اميد، علم ۽ مستقبل جي تعمير جو مرڪز هوندا آهن. والدين پنهنجا ٻار انهن ادارن ڏانهن ان اعتماد سان موڪليندا آهن ته اتي سندن تربيت ٿيندي، کين علم ملندو ۽ هو محفوظ ماحول ۾ اڳتي وڌندا. جيڪڏهن اسڪولن جون عمارتون ئي ٻارن لاءِ خطرو بڻجي وڃن ته پوءِ تعليم جي دعوائن جو بنياد ڪمزور ٿي وڃي ٿو.

پشاور جي حادثي ۾ فوت ٿيل ٻارن جي والدين لاءِ دنيا شايد اڳ وانگر ڪڏهن به نه رهندي. انهن جا خواب، اميدون ۽ مستقبل جون رٿائون هڪ ئي لمحي ۾ بدلجي ويون. انهن جي تڪليف کي رڳو تعزيت جي لفظن سان ختم نٿو ڪري سگهجي.

هاڻي حڪومت، پوليس، عدليه، تعليمي اختيارين ۽ خانگي اسڪولن جي انتظاميا آڏو امتحان آهي. ڇا هن سانحي جي جاچ شفاف نموني مڪمل ٿيندي؟ ڇا غفلت ثابت ٿيڻ تي ذميوارن کي قانون مطابق سزا ملندي؟ ڇا ملڪ جي ٻين اسڪولن جو فني معائنو ٿيندو؟ ۽ ڇا ماضيءَ جي حادثن مان واقعي سبق سکيو ويندو؟

____________

نسيم بخاري سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن شڪارپور برانچ جو لائيف ٽائيم ميمبر آهي. هو سنڌي ادبي سنگت شڪارپور برانچ جو چار ڀيرا سيڪريٽري رهي چڪو آهي. گذريل ٽيهه سالن کان سنڌي اخبارن ۽ رسالن ۾ باقاعدگي سان ڪالم لکي رهيو آهي. ماضيءَ ۾ هو ماهوار رسالي ”وک“  شڪارپور جو ايڊيٽر پڻ رهي چڪو آهي