سوشل ميڊيا، تڪڙي زندگي ۽ مقابلي جي ماحول سبب ماڻهن جي زبان ۾ به سختي پيدا ڪري ڇڏي آھي. سوچڻ بنان ماڻھو هڪ ٻئي تي تنقيد ۽ طنز يا ڪاوڙ جو اظهار ڪن ٿا.
وڏا جهيڙا، ناراضگيون ۽ نفرتون صرف هڪ سخت لفظ سبب پيدا ٿينديون آهن. جڏهن ته هڪ نرم جملي سان ٽٽل رشتا به ٻيهر جڙي سگهن ٿا.
تلخ زبان انسان جي شخصيت کي به متاثر ڪري ٿي. ماڻهو اهڙي شخص کان پاسو ڪرڻ لڳندا آهن، جنهن جي زبان تي ڪاوڙ ۽ بي ادبي هجي. نتيجي طور اهڙو انسان اڪيلو ٿي ويندو آهي.
حڪيم پريم چاندواڻي
انساني سماج جي ارتقا ۾ ڪيترائي عنصر اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، پر انهن مان سڀ کان وڌيڪ اثرائتو عنصر ٻولي آهي. ٻولي صرف لفظن جو مجموعو نه هوندي آهي، پر اها انسان جي فڪر، شعور، تهذيب ۽ تربيت جي عڪاسي پڻ ڪندي آهي. تاريخ جا ورق کولي ڏسجن ته معلوم ٿيندو ته جن قومن پنهنجي ٻوليءَ جي قدر کي سڃاتو، انهن پنهنجي سڃاڻپ کي به محفوظ رکيو. ان جي ابتڙ جيڪي قومون پنهنجي ٻولي ۽ گفتار جي وقار کان غافل ٿي ويون، سي آهستي آهستي پنهنجي اصل وجود کان به پري ٿينديون ويون.
اسان جي بزرگن پنهنجي زندگيءَ جي تجربن مان جيڪي حڪمت ڀريا قول ڇڏيا آهن، سي ڪنهن فلسفي يا وڏي ڪتاب کان گهٽ ناهن. اهڙين ئي دانائيءَ ڀرين ڳالهين مان ٻه چوڻيون تمام گهڻي اهميت رکن ٿيون:
“زبان ۾ شيري ته ملڪ ڪشميري” ۽ “ٻولي نسلن جو پتو ڏيندي آهي.”
اهي ٻئي قول صرف ساديون چوڻيون نه آهن، پر هڪ مڪمل سماجي فلسفو آهن، جيڪو انسان جي شخصيت، تربيت ۽ سماجي تعلقن کي بيان ڪري ٿو.
زبان جو مٺاس محبتن جو سرچشمو
انسان جي زبان سندس دل جو آئينو هوندي آهي. جيڪڏهن دل ۾ محبت، خلوص ۽ نرمي هوندي ته اهي خوبيون لفظن جي صورت ۾ ظاهر ٿينديون. جڏهن چيو ويندو آهي ته “زبان ۾ شيري ته ملڪ ڪشميري”، ته ان جو مطلب صرف ايترو ناهي ته انسان مٺا لفظ ڳالهائي، پر ان جو وسيع مطلب اهو آهي ته انسان جو رويو، انداز ۽ لهجو به محبت سان ڀرپور هجي.
ڪشمير دنيا ۾ پنهنجي قدرتي حسن، سڪون ۽ دلڪشي جي ڪري مشهور آهي. جيڪڏهن انسان جي گفتگو به اهڙي ئي نرم، مهذب ۽ دلنشين هجي ته سندس چوڌاري ماحول به ڪشمير جيان پرامن ۽ حسين بڻجي سگهي ٿو. مٺو لهجو ماڻهن جي دلين کي ويجهو آڻيندو آهي، جڏهن ته تلخ لفظ دلين ۾ فاصلا پيدا ڪندا آهن.
گهڻو ڪري ڏٺو ويو آهي ته وڏا جهيڙا، ناراضگيون ۽ نفرتون صرف هڪ سخت لفظ سبب پيدا ٿينديون آهن. جڏهن ته هڪ نرم جملي سان ٽٽل رشتا به ٻيهر جڙي سگهن ٿا. مٺي گفتگو انسان کي عزت، محبت ۽ احترام جو مستحق بڻائي ٿي.
تلخ لفظن جا سماجي اثر
اسان جي معاشري ۾ ڪيترائي مسئلا اهڙا آهن، جيڪي دراصل ڳالهائڻ جي انداز سان جڙيل آهن. جڏهن ماڻهو هڪ ٻئي سان سختي، طنز يا تذليل سان ڳالهائين ٿا ته ان سان رڳو هڪ فرد نه، پر سڄي سماج جي فضا متاثر ٿيندي آهي.
تلخ زبان انسان جي شخصيت کي به متاثر ڪري ٿي. ماڻهو اهڙي شخص کان پاسو ڪرڻ لڳندا آهن، جنهن جي زبان تي ڪاوڙ ۽ بي ادبي هجي. نتيجي طور اهڙو انسان اڪيلو ٿي ويندو آهي. ان جي ابتڙ جيڪو انسان نرم گفتار هوندو آهي، ان جي چوڌاري هميشه دوستي، محبت ۽ عزت جو ماحول هوندو آهي.
ٻولي: نسل ۽ تربيت جو آئينو
ٻي چوڻي “ٻولي نسلن جو پتو ڏيندي آهي” دراصل انساني تهذيب جي هڪ اهم حقيقت کي بيان ڪري ٿي. انسان جي گفتگو مان رڳو اهو معلوم نه ٿيندو آهي ته هو ڪهڙي علائقي يا قوم سان تعلق رکي ٿو، پر ان مان سندس خانداني تربيت، اخلاقي قدرن ۽ سماجي پس منظر جو به اندازو لڳي ويندو آهي.
هڪ مهذب خاندان جو فرد جڏهن ڳالهائيندو آهي ته سندس لفظن مان احترام، برداشت ۽ شائستگي ظاهر ٿيندي آهي. اهڙي گفتگو ٻڌندڙ کي متاثر ڪري ٿي ۽ اهو محسوس ٿئي ٿو ته هن انسان جي تربيت اعليٰ اصولن تي ٿي آهي.
ان جي ابتڙ جيڪڏهن ڪو ماڻهو بدتميزي، گارگند يا تڪبر سان ڳالهائيندو آهي ته ماڻهو فوري طور سمجهي ويندا آهن ته هن جي تربيت ۾ ڪو نه ڪو خلل موجود آهي.
بزرگن جي تربيت جو اثر
اسان جي پراڻين روايتن ۾ ٻارن کي ننڍپڻ کان ئي ادب ۽ اخلاق سيکاريو ويندو هو. والدين ۽ استاد ٻارن کي اهو سبق ڏيندا هئا ته ڳالهائڻ وقت نرم لفظ استعمال ڪجن، وڏن جي عزت ڪئي وڃي ۽ ڪنهن کي به لفظن سان تڪليف نه ڏني وڃي.
انهن قدرن جي نتيجي ۾ هڪ اهڙو معاشرو وجود ۾ ايندو هو جتي ماڻهو هڪ ٻئي سان احترام سان پيش ايندا هئا. پاڙي، ڳوٺ يا شهر ۾ محبت ۽ همدردي جو ماحول هوندو هو.
پر افسوس سان چوڻو پوي ٿو ته جديد دؤر ۾ مادي ترقي جي باوجود اخلاقي قدرن ۾ ڪجهه گهٽتائي محسوس ڪئي پئي وڃي. ماڻهن وٽ دولت، ٽيڪنالاجي ۽ سهولتون ته وڌي ويون آهن، پر گفتگو ۾ شائستگي گهٽجي وئي آهي.
جديد دؤر ۽ ٻوليءَ جو بحران
اڄ جي دؤر ۾ سوشل ميڊيا، تڪڙي زندگي ۽ مقابلي جي ماحول سبب ماڻهن جي زبان ۾ به سختي اچي وئي آهي. ماڻهو بغير سوچڻ جي هڪ ٻئي تي تنقيد ڪن ٿا، طنز ڪن ٿا يا ڪاوڙ جو اظهار ڪن ٿا.
ان صورتحال ۾ ضروري آهي ته اسان پنهنجي روايتي دانائيءَ ڏانهن موٽي وڃون. بزرگن جا اهي سادا پر گهرا اصول اسان کي ٻيهر ياد ڪرڻ گهرجن.
سماجي هم آهنگي جو راز
جيڪڏهن معاشري ۾ امن، محبت ۽ هم آهنگي پيدا ڪرڻي آهي ته ان جي شروعات زبان جي سڌاري سان ڪرڻي پوندي. جڏهن ماڻهو هڪ ٻئي سان عزت ۽ نرمي سان ڳالهائيندا ته دلين ۾ به ويجهڙائي پيدا ٿيندي.
مٺي زبان رڳو هڪ فرد جي خوبي ناهي، پر اها هڪ سماجي سرمايو آهي. اها ماڻهن کي گڏ ڪري ٿي، اختلافن کي گهٽائي ٿي ۽ محبتن کي وڌائي ٿي.
مٺي ٻولي، مهذب معاشرو
آخر ۾ اهو چئي سگهجي ٿو ته ٻولي انسان جي شخصيت جو سڀ کان نمايان پهلو آهي. انسان جا لفظ ئي سندس اصل سڃاڻپ بڻجن ٿا. جيڪڏهن اسان پنهنجي گفتگو ۾ مٺاس، سچائي ۽ احترام شامل ڪريون ته نه رڳو اسان جي ذاتي زندگي بهتر ٿيندي، پر سڄو معاشرو به امن ۽ محبت جو گهوارو بڻجي سگهي ٿو.
اچو ته اسان سڀ گڏجي اهو عزم ڪريون ته:
اسان پنهنجي زبان کي نرم، شائسته ۽ مهذب بڻائينداسين،
اسان لفظن سان ڪنهن جي دل نه ڏکوئينداسين،
۽ ياد رکون ٿا ته انسان جي اصل عظمت سندس اخلاق ۽ گفتگو ۾ لڪل هوندي آهي.
ڇو ته سچ پچ:
مٺي زبان انسان کي عزت ڏئي ٿي،
۽ مهذب ٻولي نسلن جي سڃاڻپ بڻجي ٿي.
___________
حڪيم پريم چاندواڻي شاعر ۽ ڪالم نگار آھي. ھُو لاڙڪاڻي ضلعي جي شھر ڏوڪريءَ ۾ رھي ٿو
