زندگيءَ جي ماليڪيولي رازن کي سمجهڻ ۾ اڳڀرائي ڪندڙن لاءِ ڪيمسٽريءَ جو نوبيل انعام

پاڪستان لاءِ هن انعام جو سبق رڳو خوشي ملهائڻ تائين محدود ناهي. ڪيمسٽري اسان جي دوائن، پيئڻ جي پاڻي، ڀاڻ، خوراڪ جي معيار ۽ صنعتي عملن تي اثرانداز ٿئي ٿي. بھرحال شاگرد اڪثر ان کي رڳو ياد ڪرڻ وارين مساواتن جي صورت ۾ پڙهن ٿا. جتي ليبارٽريون ناهن، پراڻيون آهن يا گهٽ استعمال ٿين ٿيون، اتي شاگرد مشاهدي، ماپ ۽ ٻيهر ساڳيا نتيجا حاصل ڪندڙ تجربن جو طريقو نٿا سکي سگهن. اسان کي فعال ليبارٽريون، تربيت يافته استاد، محفوظ عملي ڪم ۽ تحقيق لاءِ مستقل مدد گهرجي. سياسي ساراهه آزاد تصديق جو متبادل نٿي ٿي سگهي، نه ئي قومي اعزاز فڪري آزاديءَ جي جاءِ وٺي سگهن ٿا. ڪاگان ۽ سوآئي جا سفر ڏيکارين ٿا ته ڏهاڪن تائين صبر سان ڪيل تحقيق وڏن ۽ بنيادي سوالن جا جواب ڏئي سگهي ٿي. اسان جي ڪلاس رومن کي نوجوانن کي اهڙا سفر پاڻ شروع ڪرڻ لاءِ وسيلا ۽ اعتماد ڏيڻ گهرجي.

ڪلاونتي راجا

ڪيمسٽريءَ جو 2026ع وارو نوبيل انعام ماڻيندڙ فرانس جي هينري بي. ڪاگان ۽ جپان جي ڪينسو سوآئي هڪ حيرت انگيز سوال تي روشني وڌي آهي: ڪيميائي عمل، ماليڪيول جي ٻن آئيني صورتن مان ڪنهن هڪ کي ڪيئن ترجيح ڏئي سگهي ٿو؟ سندن دريافتون سائنسدانن کي جاندار نظامن جي هڪ بنيادي خاصيت سمجهڻ ۽ ڪارائتا مادا ٺاهيندڙ ڪيميائي عملن تي وڌيڪ ضابطو حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿيون.

ستين آڪٽوبر تي اسٽاڪ هوم ۾ اعلان ڪيل هي انعام نامياتي ترڪيب ۾ غيرخطي اثرن ۽ خود تحريڪي عمل جي دريافتن جي مڃتا آهي. 95 ورهين جي ڪاگان فرانس جي پئرس-سُد يونيورسٽيءَ ۾ ڪم ڪيو، جڏهن ته 76 ورهين جو سوآئي ٽوڪيو يونيورسٽي آف سائنس سان وابسته رهيو. ٻنهي مختلف ملڪن ۾ ڪم ڪيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هڪ گڏيل سائنسي اڳڀرائيءَ ۾ حصو وٺندڙ دريافتن جو هڪ ئي ليبارٽريءَ مان جنم وٺڻ ضروري ناهي.

اها ڳالهه پنهنجي هٿن کي ڏسڻ سان وڌيڪ واضح ٿئي ٿي. کاٻو ۽ ساڄو هٿ هڪ ٻئي جا آئيني عڪس آهن، پر هڪ کي ٻئي جي مٿان رکڻ سان اهي مڪمل طور هڪجهڙا نٿا بيهن. ڪيترن ماليڪيولن ۾ به اها خاصيت هوندي آهي، جنهن کي ڪائرالٽي چيو وڃي ٿو. انهن جا ايٽم هڪجهڙي نموني ڳنڍيل هوندا آهن، پر خلا ۾ سندن ترتيب مختلف هوندي آهي. انهن آئيني صورتن کي اينانٽيومر چيو وڃي ٿو.

اهو فرق اهم آهي، ڇاڪاڻ ته جاندار ٻنهي صورتن ۾ فرق ڪن ٿا. پروٽين، اينزائم ۽ ٻيون حياتياتي بناوتون هر صورت سان مختلف نموني عمل ڪري سگهن ٿيون. زندگي پنهنجن ماليڪيولي بنيادي جزن ۾ مخصوص رخن کي وڏي ترجيح ڏئي ٿي؛ ان نموني کي هوموڪائرالٽي چيو وڃي ٿو. اها ترجيح ڪيئن پيدا ٿي سگهي ٿي، اهو سوال ڪيترن نسلن کان سائنسدانن لاءِ چئلينج رهيو آهي.

ڪاگان جي 1986ع واري اهم تحقيق ڏيکاريو ته ڪيميائي عمل کي تيز ڪندڙ مادي، يعني ڪيٽالسٽ، ۾ ٻن آئيني صورتن جي تناسب ۽ ٺهندڙ پيداوار ۾ انهن جي تناسب جو لاڳاپو لازمي طور سڌو ۽ متناسب نه هوندو آهي. مناسب حالتن ۾ ڪيٽالسٽ جي ڪنهن هڪ صورت جي ٿوري گهڻائي، پيداوار ۾ ان صورت جي تمام وڏي گهڻائي پيدا ڪري سگهي ٿي. اهي غيرخطي اثر ڪيمسٽن کي ڪيميائي عملن جو طريقو سمجهڻ ۽ پيداوار جي خالص هجڻ جي درجي کي بهتر ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا.

سوآئي جي ڪاميابي خود تحريڪي عمل بابت هئي: اهڙو ڪيميائي عمل، جنهن ۾ پيداوار پاڻ پنهنجي وڌيڪ پيداوار جي عمل کي تيز ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي. سندس 1995ع واري اهم تحقيق اهڙو نظام ڏيکاريو، جيڪو ٻن آئيني صورتن جي تناسب ۾ موجود فرق کي وڌائي سگهي ٿو. ان مان هڪ ڪيميائي طريقو سامهون آيو، جنهن وسيلي شروعاتي تمام ننڍڙي ترجيح وڏي فرق ۾ بدلجي سگهي ٿي. اهو زندگيءَ جي ماليڪيولي نامتقارنيت کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو، پر ان مان اهو ثابت نٿو ٿئي ته زندگي اصل ۾ ڪيئن شروع ٿي.

هن ڪم جي عملي اهميت وڏي آهي. جڏهن ڪنهن دوا جون آئيني صورتون جسم ۾ مختلف اثر ڏيکارين ٿيون، تڏهن گهربل صورت کي ڀروسي جوڳي نموني ٺاهڻ اهم ٿي پوي ٿو. ڪيميائي عملن تي بهتر ضابطو دوائن لاءِ وڌيڪ خالص جزا تيار ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. ساڳيا اصول زرعي ڪيميائي مادن، ذائقي ڏيندڙ مادن، خوشبوئن ۽ ڪجهه نون مواد لاءِ به اهم آهن. اهي دريافتون وڌيڪ درست ڪيمسٽريءَ جا اوزار ڏين ٿيون؛ البت هر تيار ٿيندڙ شيءِ جي وڌيڪ محفوظ، سستي يا اثرائتي هجڻ جي ضمانت نٿيون ڏين.

بنيادي تحقيق جي اهميت اڪثر تڏهن وڌيڪ آسانيءَ سان سمجهه ۾ اچي ٿي، جڏهن ان جا عملي استعمال سامهون اچن ٿا. اهي دريافتون ياد ڏيارين ٿيون ته فطرت ائين ڇو عمل ڪري ٿي، اهو سوال ضروري شين جي تياريءَ جا طريقا به بهتر ڪري سگهي ٿو. علمي تجسس ۽ عملي فائدو گڏ وڌن ٿا، جڏهن سماج سائنسدانن کي فوري نتيجن جي گهر ڪرڻ بدران سوالن جي تحقيق لاءِ وقت ڏئي ٿو.

سندن مڃتا الفريڊ نوبيل جي وصيت وسيلي قائم ٿيل روايت جو تسلسل آهي. هن سويڊش موجد چاهيو ٿي ته سندس دولت انسانذات کي فائدو پهچائيندڙ ڪم جي عزت افزائيءَ لاءِ استعمال ٿئي. پهريان انعام 1901ع ۾ فزڪس، ڪيمسٽري، جسماني فعليات يا طب، ادب ۽ امن ۾ ڏنا ويا. معاشيات جو انعام 1969ع ۾ سندس ياد ۾ الڳ انعام طور شامل ٿيو. انهن ڇهن شعبن ۾ انعام هر سال ڏنا وڃن ٿا، جيتوڻيڪ ڪڏهن انعام روڪيا به ويا آهن.

2025ع تائين انهن شعبن ۾ 633 انعام ڏنا ويا، جيڪي 990 مختلف فردن ۽ 28 ادارن حاصل ڪيا. ڪيمسٽريءَ جو انعام 117 ڀيرا ڏنو ويو هو؛ 2026ع وارو انعام ان جو 118هون آهي. ڪاگان ۽ سوآئي هڪ ڪروڙ ويهه لک سويڊش ڪرونا برابر ورهائيندا، يعني هر هڪ کي سٺ لک ڪرونا ملندا، ۽ ان سان گڏ هر هڪ کي سون جو تمغو ۽ سندس نالي سان تيار ڪيل ڊپلوما ڏنو ويندو.

رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز ڪيمسٽري، فزڪس ۽ معاشيات جا فاتح چونڊي ٿي؛ طب، ادب ۽ امن جا فاتح ٻيا مقرر ادارا چونڊين ٿا. پنجن شعبن جا انعام سويڊن جو بادشاهه 10 ڊسمبر، نوبيل جي وفات واري ڏينهن، اسٽاڪ هوم ڪنسرٽ هال ۾ پيش ڪري ٿو. امن جو انعام نارويجي نوبيل ڪميٽيءَ جو سربراهه الڳ تقريب ۾ اوسلو ۾ ڏئي ٿو.

ستين آڪٽوبر تائين فزڪس جو انعام فرانسس هالزن کي آئس ڪيوب ۽ ڪائناتي نيوٽرينن بابت ڪم تي مليو هو، جڏهن ته طب ۾ ڪارل ڊائيسروٿ، پيٽر هيگيمان ۽ گيورگ ناگل کي روشنيءَ سان کلندڙ آئن گذرگاهن ۽ آپٽوجينيٽڪس بابت دريافتن تي مڃتا ملي. ادب، امن ۽ معاشيات جا اعلان ترتيبوار 8، 9 ۽ 12 آڪٽوبر تي ٿيندا.

ڪيمسٽريءَ جي مشهور نوبيل فاتحن ۾ ميري ڪيوري شامل آهي، جنهن کي 1911ع ۾ ريڊيم ۽ پولونيم بابت ڪم تي انعام مليو؛ لينس پالنگ، جنهن کي 1954ع ۾ ڪيميائي بندن جي تحقيق تي انعام مليو؛ ۽ فريڊرڪ سينگر، جنهن کي 1958ع ۾ پروٽين جي بناوت ۽ 1980ع ۾ نيوڪليئڪ تيزابن جي بنيادي جزن جي ترتيب معلوم ڪرڻ تي مڃتا ملي. ڀارت ۾ ڄاول وينڪٽرامن رامڪرشنن 2009ع ۾ رائبوسوم جي بناوت ۽ ڪم بابت تحقيق تي گڏيل انعام ماڻيو. پاڪستان مان اڃا ڪنهن به ڪيمسٽريءَ جو نوبيل انعام ناهي ماڻيو. مان خود ڪيمسٽري ۾ ماسٽرس آھيان ۽ تجربن جي موقعن جي تلاش ڪئي پر ناڪام رھيس، 25 سال اڳ لطيف يونورسٽي ۾ اسان جي ھڪ استاد کجين جي پچڻ جي موسم کي مينھن جي موسم کان ٿورو اڳ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي پر ايگريڪلچر وارن سپورٽ نه ڪئي. پاڪستان ۾ ڊاڪٽر سليم الزمان صديقي، پروفيسر عطاءُ الرحمان، ڊاڪٽر محمد اقبال چوڌري، ڊاڪٽر بينا شاهين صديقي ۽ ڊاڪٽر وقارالدين احمد جهڙن محققن ڪيمسٽريءَ ۾ اهم علمي ڪم ڪيو آهي. ضرورت ان روايت کي اڳتي وڌائڻ ۽ نوجوانن کي معياري ليبارٽريون، تحقيق جا وسيلا ۽ فڪري آزادي فراهم ڪرڻ جي آهي.

پاڪستان لاءِ هن انعام جو سبق رڳو خوشي ملهائڻ تائين محدود ناهي. ڪيمسٽري اسان جي دوائن، پيئڻ جي پاڻي، ڀاڻ، خوراڪ جي معيار ۽ صنعتي عملن تي اثرانداز ٿئي ٿي. بھرحال شاگرد اڪثر ان کي رڳو ياد ڪرڻ وارين مساواتن جي صورت ۾ پڙهن ٿا. جتي ليبارٽريون ناهن، پراڻيون آهن يا گهٽ استعمال ٿين ٿيون، اتي شاگرد مشاهدي، ماپ ۽ ٻيهر ساڳيا نتيجا حاصل ڪندڙ تجربن جو طريقو نٿا سکي سگهن.

اسان کي فعال ليبارٽريون، تربيت يافته استاد، محفوظ عملي ڪم ۽ تحقيق لاءِ مستقل مدد گهرجي. سياسي ساراهه آزاد تصديق جو متبادل نٿي ٿي سگهي، نه ئي قومي اعزاز فڪري آزاديءَ جي جاءِ وٺي سگهن ٿا. ڪاگان ۽ سوآئي جا سفر ڏيکارين ٿا ته ڏهاڪن تائين صبر سان ڪيل تحقيق وڏن ۽ بنيادي سوالن جا جواب ڏئي سگهي ٿي. اسان جي ڪلاس رومن کي نوجوانن کي اهڙا سفر پاڻ شروع ڪرڻ لاءِ وسيلا ۽ اعتماد ڏيڻ گهرجي.

(سموريون تصويرون ليکڪ جون فراھم ڪيل)

____________

ڪلاونتي راجا سياسي ۽ سماجي ڪارڪن آهي، جيڪا گذريل ٻن ڏهاڪن کان پاڻي، اقليتن، عورتن ۽ ٻين عوامي مسئلن لاءِ جدوجهد ۽ آگاهي جي ڪم سان وابسته آهي. لکڻ ۽ تقرير ذريعي عوامي مسئلن کي اجاگر ڪرڻ سندس دلچسپي آهي. رابطو kalavanti.raja@gmail.com