جوگندر ناٿ منڊل کي صرف پاڪستان جو پهريون هندو قانون وارو وزير چوڻ ڪافي ناهي. هُو پاڪستان جي قيام، بنگال جي سياست ۽ برصغير جي آئيني تاريخ جو هڪ اهم ڪردار هو. سندس زندگي اسان کي برابر شهريت، اقليتن جي حقن، آئين، مذهب، قانون جي حڪمراني ۽ رياست جي ذميوارين جهڙن بنيادي سوالن تي غور ڪرڻ جو موقعو ڏئي ٿي. پاڪستان جي شاگردن ۽ نوجوانن کي منڊل جي مڪمل تاريخ پڙهڻ گهرجي — سندس پاڪستان جي حمايت، قائداعظم سان تعاون، پهرين حڪومت ۾ سندس خدمتون، آئيني معاملن بابت سندس خدشا ۽ آخرڪار سندس استعيفيٰ.
ڊاڪٽر جئپال ڇاٻڙيا
جوگندر ناٿ منڊل پاڪستان جي شروعاتي تاريخ جي انهن اهم شخصيتن مان هڪ آهي، جنهن جو ڪردار اڄ گهڻو ڪري وساريو ويو آهي. هو بنگال سان تعلق رکندڙ هندو شيڊولڊ ڪاسٽ اڳواڻ هو، جنهن قيامِ پاڪستان کان اڳ محمد علي جناح ۽ مسلم ليگ سان سياسي تعاون ڪيو.
پاڪستان قائم ٿيڻ کان پوءِ جوگندر ناٿ منڊل پاڪستان جو پهريون قانون وارو وزير ھجڻ سان گڏ ۽ پورھيتن جي معاملن وارو وزير بڻيو. هو پاڪستان جي پهرين آئين ساز اسيمبلي جو ميمبر پڻ هو ۽ 10 آگسٽ 1947ع تي اسيمبلي جي پهرين اجلاس ۾ عارضي چيئرمين چونڊيو ويو.
ڪجهه لکڻين ۾ منڊل کي پاڪستان جو شريڪ باني چيو ويندو آهي. هي ڪو سرڪاري آئيني عهدو نه هو، پر اهو اصطلاح سندس سياسي ڪردار جي اهميت ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.
بنگال جي سياست ۾ منڊل
منڊل جو سياسي ڪردار پاڪستان جي قيام کان اڳ ئي اهم هو. 1946ع ۾ هن حسين شهيد سهروردي جي بنگال واري وزارت جي حمايت ڪئي.
پنهنجي 1950ع واري استعيفيٰ واري خط ۾ منڊل بيان ڪيو ته جڏهن سهروردي جي وزارت کي سياسي مشڪلات پيش آيون ته هن شيڊولڊ ڪاسٽ ۽ اينگلو انڊين ميمبرن جي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪوشش ڪئي.
ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته منڊل صرف علامتي اقليتي اڳواڻ نه هو، پر بنگال جي عملي پارلياماني سياست ۾ به سندس اهم ڪردار هو.
عبوري حڪومت ۾ قانون وارو وزير
آڪٽوبر 1946ع ۾ مسلم ليگ برطانوي هندستان جي عبوري حڪومت ۾ شامل ٿي. قائداعظم محمد علي جناح مسلم ليگ جي نمائندي طور جوگندر ناٿ منڊل کي به نامزد ڪيو ۽ کيس قانون جو قلمدان ڏنو ويو.
اهو هڪ غير معمولي سياسي واقعو هو ته هڪ هندو شيڊولڊ ڪاسٽ اڳواڻ کي قائداعظم ۽ مسلم ليگ مرڪزي عبوري حڪومت ۾ قانون جهڙو اهم قلمدان ڏنو.
ان ڪري منڊل پاڪستان قائم ٿيڻ کان اڳ ئي برصغير جي مرڪزي سياسي عمل جو حصو بڻجي چڪو هو.
ڊاڪٽر بي آر امبيڊڪر لاءِ منڊل جو ڪردار
جوگندر ناٿ منڊل جو ڊاڪٽر بي آر امبيڊڪر جي سياسي زندگي ۾ پڻ اهم ڪردار بيان ڪيو ويندو آهي.
جڏهن امبيڊڪر کي بمبئي مان هندستان جي دستور ساز اسيمبلي لاءِ چونڊجڻ ۾ مشڪلات پيش آيون، تڏهن منڊل بنگال مان سندس چونڊ ۾ مدد ڪئي. تاريخي تحقيق موجب منڊل امبيڊڪر کي بنگال مان دستور ساز اسيمبلي تائين پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
هي برصغير جي تاريخ جو هڪ دلچسپ واقعو آهي ته پاڪستان جو پهريون قانون وارو وزير بڻجندڙ منڊل، هندستان جي ھڪ وڏي اڳواڻ ڊاڪٽر امبيڊڪر کي به دستور ساز اسيمبلي ۾ نمائندگي حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڪئي.
پاڪستان جي قيام وقت منڊل
پاڪستان جي پهرين آئين ساز اسيمبلي جو پهريون اجلاس 10 آگسٽ 1947ع تي ڪراچي ۾ ٿيو. لياقت علي خان تجويز پيش ڪئي ته جوگندر ناٿ منڊل کي عارضي چيئرمين بڻايو وڃي ۽ خواجه ناظم الدين ان تجويز جي تائيد ڪئي. ان طرح منڊل پاڪستان جي دستور ساز اسيمبلي جو پهريون عارضي چيئرمين بڻيو.
هتي هڪ اهم تاريخي وضاحت ضروري آهي: منڊل مستقل اسپيڪر يا اسيمبلي جو صدر نه هو. هو ابتدائي اجلاس لاءِ عارضي چيئرمين هو. 11 آگسٽ 1947ع تي قائداعظم محمد علي جناح آئين ساز اسيمبلي جو صدر چونڊيو ويو ۽ ان اهم اجلاس جي ڪارروائي منڊل عارضي چيئرمين جي حيثيت سان هلائي. اهو پاڪستان جي تاريخ جو هڪ غير معمولي منظر هو ته هڪ هندو شيڊولڊ ڪاسٽ اڳواڻ نئين مسلم اڪثريتي ملڪ جي پهرين آئين ساز اسيمبلي جي شروعاتي ڪارروائي جي صدارت ڪري رهيو هو.
قائداعظم ۽ اقليتن جا حق
منڊل کي يقين هو ته قائداعظم جو پاڪستان اقليتن کي برابر جا شهري حق فراهم ڪندو.
11 آگسٽ 1947ع جي قائداعظم جي تاريخي تقرير ۾ شهرين جي مذهبي آزادي، جان ۽ مال جي تحفظ ۽ برابر شهريت تي زور ڏنو ويو. قائداعظم چيو ته پاڪستان جا شهري پنهنجي مذهبي عبادتگاهن ۾ وڃڻ لاءِ آزاد هوندا. منڊل قائداعظم جي انهن ڳالهين کي اقليتن جي تحفظ ۽ برابر شهريت جي بنياد طور سمجهندو هو.
پر قائداعظم جي رياست، مذهب ۽ سياست بابت سوچ جي تشريح تي تاريخدانن جا مختلف رايا موجود آهن. تنهنڪري وڌيڪ محتاط تاريخي انداز اهو آهي ته چيو وڃي ته منڊل قائداعظم جي بيانن کي برابر شهريت ۽ اقليتن جي تحفظ جي واعدي طور سمجهندو هو.
ڇا سڀ مذهبي جماعتون پاڪستان جي خلاف هيون؟
اهو چوڻ تاريخي طور درست نه آهي ته سڀ مذهبي جماعتون پاڪستان جي مخالفت ڪنديون هيون. مذهبي جماعتن ۽ عالمن جا موقف مختلف هئا. مولانا شبير احمد عثماني انهن اهم مذهبي عالمن مان هو، جن پاڪستان جي حمايت ڪئي. جمعيت علماءِ هند اندر پڻ پاڪستان جي سوال تي اختلاف پيدا ٿيو ۽ پاڪستان جي حامي عالمن جي هڪ ڌڙي بعد ۾ جمعيت علماءِ اسلام سان وابسته ٿيو.
ٻئي طرف جمعيت علماءِ هند مسلم ليگ جي پاڪستان واري مطالبي جي مخالفت ڪئي. جماعت اسلامي جي باني مولانا ابوالاعليٰ مودودي پڻ قيامِ پاڪستان کان اڳ پاڪستان جي مطالبي جي مخالفت ڪئي هئي.
ان ڪري تاريخ جي صحيح تصوير اها آهي ته ڪجهه مذهبي حلقا پاڪستان جي مخالفت ڪندا هئا، جڏهن ته ڪجهه مذهبي اڳواڻ پاڪستان جي حمايت ڪندا هئا.
پاڪستان جي پهرين ڪابينا
پاڪستان جي قيام کان پوءِ جوگندر ناٿ منڊل کي پاڪستان جي پهرين ڪابينا ۾ قانون ۽ پورھيتن جي معلاملن وارو وزير بڻايو ويو. اهو سياسي ۽ علامتي طور اهم فيصلو هو. هڪ هندو شيڊولڊ ڪاسٽ اڳواڻ کي نئين ملڪ جي پهرين حڪومت ۾ اهم ڪابينا جو عهدو ڏنو ويو. هي پاڪستان جي شروعاتي دور ۾ اقليتن جي حڪومتي شموليت جو اهم مثال هو.
قراردادِ مقاصد
سيپٽمبر 1948ع ۾ قائداعظم جي وفات کان پوءِ پاڪستان جي آئيني مستقبل بابت بحث وڌيڪ تيز ٿيو. مارچ 1949ع ۾ وزيراعظم لياقت علي خان آئين ساز اسيمبلي ۾ قراردادِ مقاصد پيش ڪئي، جيڪا 12 مارچ 1949ع تي منظور ٿي. قرارداد ۾ حاڪميتِ اعليٰ الله تعاليٰ جي قرار ڏني وئي، جڏهن ته جمهوريت، آزادي، برابري، رواداري ۽ سماجي انصاف جي اصولن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو. قرارداد ۾ اقليتن کي پنهنجي مذهب تي عمل ڪرڻ ۽ پنهنجي ثقافت کي ترقي ڏيڻ جي آزادي جو ذڪر پڻ موجود هو.
منڊل ۽ ٻين اقليتي ميمبرن پاڪستان جي آئيني رخ بابت پنهنجا خدشا ظاهر ڪيا.
منڊل استعيفيٰ ڇو ڏني؟
جوگندر ناٿ منڊل جي زندگي کي سمجهڻ لاءِ 1950ع جو سندس استعيفيٰ وارو خط هڪ انتهائي اهم تاريخي دستاويز آهي. ان وقت تائين منڊل اوڀر بنگال ۾ هندن ۽ شيڊولڊ ڪاسٽ ماڻهن جي صورتحال بابت سخت پريشان ٿي چڪو هو. پنهنجي استعيفيٰ واري خط ۾ هن فرقيوارانه تشدد، جبري مذهب تبديل ڪرائڻ، اغوا، ملڪيتن کان محرومي، امتيازي سلوڪ ۽ انتظامي ناڪامين جو ذڪر ڪيو. هن جو موقف هو ته پاڪستان جي قيام وقت اقليتن کي جيڪي خاطريون ڏنيون ويون هيون، انهن تي مناسب عمل نه ٿي رهيو هو. نيٺ منڊل حڪومت مان استعيفيٰ ڏني ۽ 1950ع ۾ هندستان واپس هليو ويو.
هي تاريخ جو هڪ وڏو تضاد هو ته جيڪو شخص پاڪستان جي پهرين حڪومت جو قانون وارو وزير بڻيو ۽ پاڪستان جي پهرين دستور ساز اسيمبلي جي شروعاتي ڪارروائي جي صدارت ڪئي، اهو ڪجهه ئي سالن کان پوءِ اقليتن جي صورتحال بابت سخت خدشن سبب پاڪستان ڇڏي ويو.
ڇا منڊل خلاف ڪا ايف آءِ آر داخل ٿي هئي؟
ڪجهه لکڻين ۾ منڊل خلاف قانوني ڪارروائي يا گرفتاري جي وارنٽ جو ذڪر ملي ٿو، پر اهڙو مستند بنيادي رڪارڊ موجود ناهي جنهن مان ڪنهن مخصوص ايف آءِ آر نمبر، ٿاڻي، تاريخ، الزام ۽ بعد واري عدالتي ڪارروائي جي پڪ سان تصديق ٿي سگهي. تنهنڪري دستاويزي ثبوت کان سواءِ اهو چوڻ درست نه ٿيندو ته منڊل خلاف ڪا مخصوص ايف آءِ آر ضرور داخل ڪئي وئي هئي.
منڊل جو تاريخي ورثو
جوگندر ناٿ منڊل جي زندگي هڪ غير معمولي تاريخي تضاد پيش ڪري ٿي.
هو هڪ هندو اڳواڻ هو، جنهن پاڪستان جي حمايت ڪئي.
هن قائداعظم محمد علي جناح سان گڏ ڪم ڪيو.
هو برطانوي هندستان جي عبوري حڪومت ۾ قانون وارو وزير رهيو.
هن بنگال ۾ سهروردي جي وزارت جي حمايت ڪئي.
هن ڊاڪٽر بي آر امبيڊڪر کي بنگال مان دستور ساز اسيمبلي تائين پهچڻ ۾ مدد ڪئي.
هو پاڪستان جي پهرين دستور ساز اسيمبلي جو پهريون عارضي چيئرمين بڻيو.
هو پاڪستان جو پهريون قانون ۽ پورھيتن جي معاملن وارو وزير بڻيو.
۽ پوءِ ڪجهه ئي سالن کان پوءِ اقليتن سان ٿيندڙ سلوڪ بابت سخت خدشن جو اظهار ڪندي حڪومت مان استعيفيٰ ڏئي هندستان واپس هليو ويو.
ان ڪري جوگندر ناٿ منڊل کي صرف پاڪستان جو پهريون هندو قانون وارو وزير چوڻ ڪافي ناهي.
هو پاڪستان جي قيام، بنگال جي سياست ۽ برصغير جي آئيني تاريخ جو هڪ اهم ڪردار هو.
سندس زندگي اسان کي برابر شهريت، اقليتن جي حقن، آئين، مذهب، قانون جي حڪمراني ۽ رياست جي ذميوارين جهڙن بنيادي سوالن تي غور ڪرڻ جو موقعو ڏئي ٿي.
پاڪستان جي شاگردن ۽ نوجوانن کي منڊل جي مڪمل تاريخ پڙهڻ گهرجي — سندس پاڪستان جي حمايت، قائداعظم سان تعاون، پهرين حڪومت ۾ سندس خدمتون، آئيني معاملن بابت سندس خدشا ۽ آخرڪار سندس استعيفيٰ.
تاريخ کي مڪمل طور سمجهڻ لاءِ ان جي روشن پاسن سان گڏ ان جي مشڪل ۽ تڪراري پاسن کي به ڄاڻڻ ضروري آهي.
___________
ڊاڪٽر جئپال ڇاٻڙيا، ڪراچي
