جهيڙي ۾ اڪثر ماڻهو اهو وساري ويهن ٿا ته فتح به ڪڏهن ڪڏهن نقصان سان گڏ ايندي آهي. جيڪڏهن ٻنهي ڌرين جو وقت ضايع ٿئي، رشتا ٽٽن، اعتماد ختم ٿئي ۽ دلين ۾ نفرت جا نشان رهجي وڃن، ته پوءِ سوال اهو ناهي ته ڪنهن کٽيو؛ سوال اهو آهي ته ٻنهي ڇا وڃايو؟
حڪيم پريم چاندواڻي
جهيڙو جڏهن ٻن ڌرين جي وچ ۾ جنم وٺندو آهي، تڏهن شروعات ۾ هر ڌر پاڻ کي حق تي ۽ ٻي ڌر کي قصوروار سمجهندي آهي، پر جهيڙي جي باهه ڪنهن هڪ جي گهر تائين محدود نه رهندي آهي؛ ان جون چڻنگون ٻنهي طرفن جي سڪون، عزت، وقت ۽ وسيلن کي ساڙي ڇڏينديون آهن.
اختلاف انسان جي فطرت ۾ آهي، پر اختلاف کي دشمني بڻائڻ انسان جي چونڊ آهي. ٻن ماڻهن، خاندانن، پاڙيسرين يا ڌرين جي وچ ۾ سوچ جو فرق هجي ته ڳالهه ٻولهه سان حل ٿي سگهي ٿو، پر جڏهن انا، ضد ۽ بدگماني وچ ۾ اچي وڃن ٿا، تڏهن ننڍو مسئلو به وڏي ڇڪتاڻ جو روپ اختيار ڪري وٺي ٿو. هڪ لفظ ٻئي لفظ کي جنم ڏئي ٿو، هڪ الزام ٻئي الزام کي، ۽ آخرڪار اها صورتحال پيدا ٿئي ٿي جتي اصل مسئلو پوئتي رهجي وڃي ٿو ۽ هڪ ٻئي کي هارائڻ ئي مقصد بڻجي وڃي ٿو.
جهيڙي ۾ اڪثر ماڻهو اهو وساري ويهن ٿا ته فتح به ڪڏهن ڪڏهن نقصان سان گڏ ايندي آهي. جيڪڏهن ٻنهي ڌرين جو وقت ضايع ٿئي، رشتا ٽٽن، اعتماد ختم ٿئي ۽ دلين ۾ نفرت جا نشان رهجي وڃن، ته پوءِ سوال اهو ناهي ته ڪنهن کٽيو؛ سوال اهو آهي ته ٻنهي ڇا وڃايو؟
سماج جي سڃاڻپ صرف بلند عمارتن، وڏن رستن ۽ ترقيءَ جي دعوائن سان نه ٿيندي آهي. حقيقي ترقي اتي شروع ٿيندي آهي جتي اختلافن کي ڳالهين سان سلجهائڻ جي ثقافت پيدا ٿئي. هڪ باشعور ماڻهو هر بحث کي جنگ نه بڻائيندو آهي ۽ هر اختلاف کي پنهنجي عزت جو مسئلو نه سمجهندو آهي. ڪڏهن هڪ قدم پوئتي هٽڻ شڪست نه، پر وڏي نقصان کان بچڻ جي دانائي هوندي آهي.
اسان جي چوڌاري ڪيترائي اهڙا جهيڙا موجود آهن، جن جي شروعات هڪ معمولي ڳالهه کان ٿي هئي، پر وقت گذرڻ سان ضد، انا ۽ بدگماني انهن کي اهڙي جاءِ تي پهچائي ڇڏيو جتان واپسي ڏکي ٿي وئي. جيڪڏهن شروعاتي لمحي ۾ ڪنهن هڪ طرف کان نرم لفظ، صبر ۽ سمجهوتي جي ڪوشش ٿئي ها ته شايد معاملو ايترو نه وڌي ها.
صلح جو مطلب حق تان هٿ کڻڻ نه آهي؛ صلح جو مطلب اهو آهي ته حق حاصل ڪرڻ جو رستو اهڙو هجي، جنهن ۾ انسانيت زخمي نه ٿئي. انصاف ضروري آهي، پر انصاف تائين پهچڻ لاءِ عقل، قانون ۽ برداشت جو رستو اختيار ڪرڻ به ايترو ئي ضروري آهي.
زندگي مختصر آهي. ان کي هڪ ٻئي کي هيٺ ڪيرائڻ ۾ گذارڻ بدران، اهڙا رستا ڳولڻ گهرجن جتي اختلاف ختم نه به ٿين ته گهٽ ۾ گهٽ دشمنيون پيدا نه ڪجن. ڇو ته جهيڙي ۾ ٻنهي ڌرين جا هٿ مٿي به نظر اچن، پر اندروني طور ٻنهي جا دل زخمي ٿيندا آهن.
آخرڪار جهيڙي جو سڀ کان وڏو سبق اهو ئي آهي: ٻئي کي نقصان پهچائڻ جي ڪوشش ۾ انسان گهڻو ڪري پنهنجو ئي سڪون وڃائي ويهندو آهي. تنهنڪري جتي جهيڙو وڌڻ لڳي، اتي ضد کان اڳ عقل، الزام کان اڳ تحقيق، ۽ انتقام کان اڳ انسانيت کي جاءِ ڏيڻ گهرجي. ڇاڪاڻ ته جڏهن ٻن ڌرين جي وچ ۾ جهيڙو ٿيندو آهي، تڏهن رڳڙو ڪنهن هڪ کي نه، ٻنهي کي ايندو آهي، پوءِ ڪنهن کي گهٽ ته ڪنهن کي وڌيڪ۔
__________
حڪيم پريم چاندواڻي شاعر ۽ ڪالم نگار آھي. ھُو ڏوڪري شھر ۾ رھي ٿو.
