ڊاڪٽر ادل سومرو:  سنڌي ادب جو سگھارو تخليقڪار

ادل سومري جي شاعريءَ ۾ محبت آهي ته محرومي به آهي؛ خواب آهن ته سماج جو درد به آهي؛ حسن آهي ته وقت جي تلخي به آهي. سندس ٻولي عام پڙهندڙ کان پري ڀڄندڙ ٻولي نه، پر دل تائين پهچندڙ ٻولي آهي.

نسيم بخاري

سنڌ جي ادبي تاريخ ۾ ڪي ماڻهو اهڙا هوندا آهن، جيڪي رڳو ڪتاب ناهن لکندا، پر پنهنجي دور جي ادبي مزاج، فڪري سڃاڻپ ۽ ايندڙ نسلن جي ذهني تربيت تي به پنهنجو نقش ڇڏي ويندا آهن.  ادل سومرو به اهڙن ئي ڪردارن  مان هڪ آهي. هُو رڳو شاعر، نثر نگار، محقق يا استاد ناهي، پر سنڌي ادب جي هڪ اهڙي مسلسل سفر جو نالو آهي، جنهن ۾ سکر جي مٽيءَ جي خوشبو، سنڌي ادبي سنگت جي سنگت، شيخ اياز ۽ تنوير عباسيءَ جي فڪري ڇانوَ، ٻار جي معصوم دنيا، محبت جي نرمي ۽ سماج جي درد جي هڪ ئي وقت موجودگي محسوس ٿئي ٿي.

 ادل سومري جو اصل نالو عبدالڪريم ولد محمد صالح سومرو آهي. سندس جنم 15 آگسٽ 1955ع تي سکر ۾ ٿيو. سندس زندگيءَ جو بنيادي حوالو سکر ئي رهيو، اهو سکر جنهن سنڌ کي ڪيترائي شاعر، اديب، صحافي ۽ دانشور ڏنا. شايد اهو ئي سبب آهي جو ادل سومري جي شخصيت ۾ به هڪ ئي وقت شهر جي علمي فضا، سنڌ جي روايتي احساس ۽ جديد ادبي شعور جو امتزاج نظر اچي ٿو.

ادل سومري جي شروعاتي تعليم سکر ۾ ٿي. ميٽرڪ ۽ بي اي پڻ سکر مان ڪرڻ کان پوءِ هن پنهنجي علمي سفر کي اڳتي وڌايو . اقتصاديات ۾ ايم اي ڪرڻ سان گڏ هن سنڌي ادب کي به پنهنجي علمي زندگيءَ جو مرڪز بڻايو ۽ 1979ع ۾ سنڌي ادب ۾ ايم اي فرسٽ ڪلاس فرسٽ پوزيشن سان پاس ڪئي. بعد ۾ 1999ع ۾ شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور مان ڊاڪٽر تنوير عباسيءَ جي نگرانيءَ ۾ ”سنڌي ادبي سنگت: تاريخ ۽ ڪردار“ جي موضوع تي پي ايڇ ڊي ڪئي.

هيءَ ڳالهه خاص اهميت رکي ٿي ته ادل سومري اقتصاديات جهڙي عملي ۽ انگن اکرن واري علم سان گڏ سنڌي ادب جهڙي احساس ۽ فڪر جي دنيا کي به چونڊيو. اهو انتخاب ٻڌائي ٿو ته سندس لاءِ علم رڳو روزگار جو وسيلو نه هو، پر زندگيءَ کي سمجهڻ جو ذريعو به هو.

ادل سومري جي ادبي زندگيءَ جو سڀ کان دلچسپ باب سندس ننڍپڻ سان لاڳاپيل آهي. سندس پهرين مشهور تخليق ”ماءُ بنا ٻار“ جي نالي سان نظم ٻڌايو وڃي ٿو، جيڪو 1969ع ۾ شايع ٿيو..

 اهم ڳالهه اها آهي ته ادل سومري جي تخليقڪاريءَ جو بنياد ٻار جي احساس سان پيو. هڪ اهڙي ٻار جو احساس، جنهن جي زندگيءَ ۾ ماءُ جي موجودگيءَ جو خال هجي. اها ڳالهه پنهنجي اندر ئي اندر هڪ علامت بڻجي وڃي ٿي: جنهن شاعر پنهنجي ادبي سفر جي شروعات ئي محروميءَ جي احساس کان ڪئي، تنهن جي شاعريءَ ۾ پوءِ محبت، جدائي، اميد، انتظار ۽ انسان جي اندروني دنيا جا رنگ ڇو نه اچن؟

ادل سومري جي پنهنجي ادبي اوسر بابت موجود مواد مان معلوم ٿئي ٿو ته سندس مطالعي جي عادت به ننڍپڻ ۾ ئي پختي ٿي. سکر جي مير معصوم شاهه لائبريري سان سندس لاڳاپو ۽ پڙهڻ جي شوق سندس تخليقي شعور کي وڌائڻ ۾ اهم رهيو. رشيد ڀٽيءَ جهڙي شخصيت سان قربت ۽ پوءِ سنڌي ادب جي وڏن نالن سان ملاقاتن سندس فڪري تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

ڪنهن به شاعر جي تخليق کي سمجهڻ لاءِ سندس ڪتابن کان اڳ سندس ادبي ماحول کي سمجهڻ ضروري هوندو آهي. ادل سومري جي ادبي اوسر ۾ سنڌي ادبي سنگت جو ڪردار غيرمعمولي رهيو.

سکر جون اهي ادبي گڏجاڻيون، جتي شيخ اياز، تنوير عباسي، رشيد ڀٽي، فتاح ملڪ ۽ ٻيا اهم اديب موجود هوندا هئا، ادل سومري جهڙي نوجوان لاءِ ڪنهن يونيورسٽي کان گهٽ نه هيون. اتي ڪتابن کان وڌيڪ ماڻهن مان سکڻ جو موقعو هو؛ اتي شاعري صرف پڙهبي نه هئي، پر ٻڌبي، پرکبي ۽ بحث هيٺ ايندي هئي.

اهڙي ماحول ۾ ادل سومري جي شاعريءَ کي نکار مليو. هو محض جذباتي شاعر بڻجڻ بدران ٻولي، صنف، فڪر ۽ سماج جي شعور سان اڳتي وڌيو.

انهيءَ ادبي سفر جو هڪ وڏو نتيجو اهو به نڪتو ته ادل سومرو اڳتي هلي پاڻ سنڌي ادبي سنگت جي تاريخ جو محقق بڻيو. 1999ع ۾ سندس پي ايڇ ڊي جو موضوع ”سنڌي ادبي سنگت: تاريخ ۽ ڪردار“ هو. تحقيق ۾ سنگت جي وجود، ترقي پسند تحريڪ سان ان جي تعلق، شاخن، ادبي سرگرمين، اشاعتي ڪردار، ٺهرائن، پروگرامن، شاعري، ڪهاڻي، تنقيد ۽ ترجمي جي اوسر ۾ سنگت جي ڪردار جو جائزو ورتو ويو. يعني جنهن سنگت کيس ٺاهيو، ادل سومري وري ان ئي سنگت جي تاريخ کي قلمبند ۽ محفوظ ڪري ڄڻ پنهنجو فرض ادا ڪيو ۔

ادل سومري جي شاعريءَ کي ڪنهن هڪ صنف تائين محدود ڪرڻ سندس ادبي حيثيت کي ننڍو ڪرڻ برابر ٿيندو. غزل، نظم، گيت، وائي، بيت ، نثري نظم  ۽ هائيڪي تائين سندس تخليقي سفر پکڙيل آهي.

سندس شاعريءَ ۾ محبت آهي ته محرومي به آهي؛ خواب آهن ته سماج جو درد به آهي؛ حسن آهي ته وقت جي تلخي به آهي. سندس ٻولي عام پڙهندڙ کان پري ڀڄندڙ ٻولي نه، پر دل تائين پهچندڙ ٻولي آهي. شايد ان ئي سبب سندس ڪيترائي شعر ۽ گيت عام ماڻهن جي زبان تائين پهتا. سندس شاعري ريڊيو، ٽيليويزن ۽ اسٽيج ذريعي به ماڻهن تائين پهتي، جنهن سان سندس ادبي سڃاڻپ ڪتابن جي صفحن کان ٻاهر نڪري عوامي ثقافت جو حصو بڻجي وئي ۔

سنڌي ادب جي تاريخ لکندي جيڪڏهن ڪنهن ادبي خلا جو ذڪر ڪجي ته ٻاراڻو ادب انهن شعبن مان هڪ رهيو آهي، جن تي گهڻي عرصي تائين گهربل توجهه نه ڏني وئي. ادل سومري هن خلا کي محسوس ڪيو ۽ ٻارن لاءِ شاعري، ڪهاڻيون ۽ سبق آموز مواد لکيو. ”روز ٽڙن رابيل“، ”چنڊ پشم گولو“، ”آچر جا احوال“، ”پتلين جو تماشو“، پوپٽ جهڙا گيت  ”جيتن جي ڪانفرنس“، ”نئين دؤر جا نوان سبق“ ۽ ”مٽيءَ جا رانديڪا“ جهڙا ڪتاب ان خدمت جا شاهد آهن. انکانسوء يو ايس ايڊ پراجيڪٽ تحت سنڌي نثر ۽ نظم ۾ ٻارن لاء سندس پنجويھ ڪتاب ڇپيل آھن ۔ سندس ڪتابن جي فهرستن ۽ ادبي سوانح ۾ اهي عنوان مسلسل درج ملن ٿا.

ٻارن لاءِ لکڻ کي اڪثر  مجموعي ادب جي مقابلي ۾ گهٽ اهم سمجهيو ويندو آهي، پر حقيقت اها آهي ته ٻار لاءِ لکڻ وڌيڪ ذميواريءَ وارو ڪم آهي. ٻار جي ذهن ۾ جيڪو لفظ داخل ٿئي ٿو، اهو ڪڏهن ڪڏهن سڄي عمر سندس اندر رهندو آهي. ادل سومرو ان شعبي ۾ رڳو ڪتاب نه لکيا، پر سنڌي ٻار کي سنڌي ٻوليءَ ۾ پڙهڻ، سوچڻ، تصور ڪرڻ ۽ خواب ڏسڻ لاءِ هڪ ادبي دنيا  فراھم ڪئي

ادل سومري جي ادبي شخصيت جو ٻيو اهم پاسو سندس تحقيقي ۽ تدويني ڪم آهي. جنهن ۾ ھن پنجويهن کان مٿي  ڪتاب ترتيب ڏنا ۽ سنڌي ادب جي اهم شخصيتن، تحريڪن ۽ ادبي ادارن بابت مواد کي محفوظ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

، ”سنگت ڪهاڻي نمبر“، ”سنگت شاعري نمبر“، ”سنگت ڪارڪردگي نمبر“، ”سنڌالاجي ۽ ساميءَ جا مٽ“، ”ٻارن لاءِ چونڊ ڪهاڻيون“، ”ٻارن لاءِ گيت“ ۽  پنجاھ سالن جي سنڌي شاعرئ جي چونڊ “  پنجاھ سالن جي  سنڌي ڪهاڻئ  جي چونڊ “جهڙا ڪم سندس تدويني ۽ تحقيقي مزاج کي ظاهر ڪن ٿا. سندس پي ايڇ ڊي واري تحقيق خاص طور سنڌي ادبي سنگت جي تاريخ محفوظ ڪرڻ جي حوالي سان اهم حيثيت رکي ٿي.

اهو ڪم ان ڪري به اهم آهي جو ادبي تحريڪن جون تاريخون جيڪڏهن وقت سر قلمبند نه ڪيون وڃن ته پوءِ انهن سان لاڳاپيل ماڻهو، واقعا، فيصلا، اختلاف ۽ ادبي سرگرميون آهستي آهستي اجتماعي يادگيريءَ مان گم ٿين ٿا.

ادل سومرو سنڌي ادبي سنگت سان رڳو هڪ شاعر جي حيثيت ۾ لاڳاپيل نه رهيو، پر تنظيمي سطح تي به فعال ڪردار ادا ڪيائين. هو سنڌي ادبي سنگت جو ٻه ڀيرا سيڪريٽري جنرل پڻ رهيو ۽ سنگت جي اشاعتي ۽ تنظيمي سرگرمين کي اڳتي وڌائڻ ۾ حصو ورتائين. موجود ادبي حوالن ۾ سندس سيڪريٽري جنرل طور مختلف دورن جا سال ڪجهه مختلف نموني ڏنل آهن؛ تنهنڪري حتمي سوانح ۾ سنگت جي مرڪزي رڪارڊ سان انهن تاريخن جي ٻيهر تصديق بهتر ٿيندي.

پر تاريخن کان وڌيڪ اهم ڳالهه سندس ڪم آهي. ”سنگت“ جي ڪهاڻي، شاعري ۽ ڪارڪردگي بابت نمبر شايع ڪرڻ ۽ ادبي سرگرمين کي دستاويزي شڪل ڏيڻ سندس ان سوچ جو ثبوت آهي ته ادب رڳو لکڻ جو نالو نه، پر ادبي تاريخ کي محفوظ ڪرڻ به آهي.

1981ع ۾ ليڪچرار مقرر ٿيڻ کان پوءِ ادل سومري جي زندگيءَ جو هڪ وڏو حصو مٽياري ، منصوره سڪرنڊ ، خيرپور ۽ سکر جي ڪاليجن ۾  درس ۽ تدريس سان وابسته رهيو. شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور جي سنڌي شعبي سان سندس ڊگهي وابستگي کيس صرف استاد نه، پر ڪيترن نسلن جي ادبي تربيت ڪندڙ بڻائي ڇڏيو.

استاد جي حيثيت ۾ ادل سومري جو ڪردار سندس شاعريءَ کان به وڌيڪ وسيع سمجهڻ گهرجي. هڪ شاعر جڏهن استاد بڻجي ٿو ته سندس لکيل ڪتابن کان وڌيڪ اهم ڪڏهن ڪڏهن اهي ذهن هوندا آهن، جيڪي سندس ڪلاس مان نڪري اڳتي ليکڪ، شاعر، استاد ۽ محقق بڻجن ٿا.

شيخ اياز چيئر سان سندس وابستگي پڻ سندس علمي ۽ ادبي سفر جو اهم حصو رهي. مختلف علمي بورڊن، نصاب ڪاميٽين ۽ يونيورسٽيءَ جي ادارن سان سندس لاڳاپا پڻ سندس خدمتن جي وسعت جو پتو ڏين ٿا.

ادل سومري کي مختلف ادبي، علمي ۽ ثقافتي ادارن پاران ڪيترائي ايوارڊ، گولڊ ميڊل ۽ مڃتاون مليون. سندس ڪتابن ۽ ادبي خدمتن کي سنڌالاجي، سنڌي ادبي سنگت، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي ، اڪيڊمي آف ليٽرس ۽ ٻين ادارن پاران مڃتا ڏني وئي.

سندس نالي سان لاڳاپيل مڃتا ۾ شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور ۽ اسلاميه آرٽس اينڊ ڪامرس ڪاليج جا گولڊ ميڊل، سنڌي ادبي سنگت جو ”سنگت-هري دلگير“ ايوارڊ، سگا جو ”عبدالله هارون“ ايوارڊ، سائوٿ ايشيا پبليڪيشن جو ايوارڊ ۽ گولڊ ميڊل، ”ڊاڪٽر محبت ٻرڙو“ ايوارڊ، ”سنڌ رويو ايوارڊ“ انڊس ڪلچرل فورم  لائيف ٽائيم اچيو مينٽ ايوارڊ ، سچل سرمست ايوارڊ ۽ ھائر ايجوڪميشن پارن بهترين استاد جو ايوارڊ ۽ ٻيا ڪيترائي ايوارڊ شامل آهن.

سندس ادبي خدمتن جي قومي سطح تي مڃتا 2011ع ۾ حڪومت پاڪستان پاران صدارتي ايوارڊ  تمغه امتياز جي صورت ۾ سامهون آئي.

 ڪنهن شاعر جي اصل ايوارڊ جي اهميت صرف شيلڊ، تمغو يا سند ناهي. اصل ايوارڊ اهو هوندو آهي، جيڪو وقت کيس ڏئي ٿو. ۽ وقت جيڪڏهن ڪنهن شاعر کي ڪيترن ڏهاڪن کان پوءِ به پڙهڻ، ٻڌڻ ۽ ياد ڪرڻ لاءِ زنده رکي، ته ان کان وڏي مڃتا ٻي ڪهڙي آ

ادل سومري جي ڇپيل ڪتابن جي فهرست سندس تخليقي وسعت جو پتو ڏئي ٿي. ”وليون وڻ ڦلارئا“، ”سمنڊ جاڳي ٿو“، ”وساري نه ڇڏجو“، تنوير عباسي ۔ شخصيت اور ڪردار ،  نيرولئ جو خواب  ”اجرڪ جهڙي عاشقي“، ”اسين مسافر پيار جا“، ” ڪارونجهر کي مون ڏٺو “ سندس ادبي سفر جي مختلف پاسن کي ظاهر ڪن ٿا.

انهن عنوانن کي جيڪڏهن غور سان پڙهجي ته محسوس ٿيندو ته ادل سومري جو ادب هڪ ئي وقت ٻنهي انتھائن کي ڇهي ٿو: هڪ طرف ٻار جي معصوم دنيا، ٻئي طرف مجموعي انسان جي محبت، سماج ۽ زندگيءَ جا مسئلا.

سکر ، سنڌ جي تاريخ ۾ واپار، تعليم ۽ ادب جو اهم شهر رهيو آهي. ادل سومرو به ان شهر جي ادبي روايت جو اهڙو تسلسل آهي، جنهن پنهنجي شهر جي حدن کان اڳتي وڌي سڄي سنڌ سان تعلق جوڙي ورتو آھي ۔

هن جي شاعريءَ ۾ سنڌ آهي، پر سنڌ صرف جاگرافيءَ جو نالو ناهي. سنڌ هتي احساس آهي، ٻولي آهي، محبت آهي، ياد آهي، محرومي آهي ۽ اميد آهي.

هن جو ادب اسان کي اهو به ٻڌائي ٿو ته شاعر جو ڪم رڳو شعر چوڻ نه آهي. شاعر پنهنجي دور جو حافظ به هوندو آهي. محقق ان حافظي کي دستاويز بڻائيندو آهي. استاد ان کي ايندڙ نسل تائين پهچائيندو آهي

 ادل سومري کي جيڪڏهن صرف ”شاعر“ چيو وڃي ته ڳالهه اڌوري رهجي ويندي. کيس صرف ”محقق“ چيو وڃي ته به سندس شخصيت جو وڏو حصو رهجي ويندو. کيس صرف ”استاد“ يا ”ٻاراڻي ادب جو ليکڪ“ چوڻ به انصاف ناھي

هو اهو شاعر آهي، جنهن پنهنجي تخليق جو پهريون آواز هڪ محروم ٻار جي احساس مان ڪڍيو؛ اهو اديب آهي، جنهن سنڌي ادب جي مختلف صنفن کي ڇهيو؛ اهو محقق آهي، جنهن سنڌي ادبي سنگت جي تاريخ محفوظ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي؛ اهو استاد آهي، جنهن اسڪولن ، ڪاليجن  ۽  يونيورسٽيءَ جي ڪلاسن ۾ نسلن کي ادب پڙهايو؛ ۽ اهو ادبي ڪارڪن آهي، جنهن سنگت ۽ ٻين ادارن جي ذريعي سنڌ جي ادبي سرگرمين کي منظم ڪرڻ ۾ حصو ورتو.

شايد ادل سومري جي ادبي اهميت جو سڀ کان سادو پر گهرو تعارف اهو ٿي سگهي ٿو ته:

هو لفظن جو اهڙو مسافر آهي، جنهن سکر کان سفر شروع ڪيو، سنڌي ادب جي ڪيترين ئي واٽن تان گذريو، ٻارن جي دنيا کان  مجموعي  ماڻهن جي احساسن تائين پهتو، تحقيق جي اونداهين ڪمرن ۾ تاريخ جا ورق ڳولھيا.

 ادب ۾ ڪنهن انسان جي اصل عمر سندس ڄم جي تاريخ کان نه، پر ان ڳالهه مان ماپي ويندي آهي ته سندس لفظ ڪيترا نسل پڙهن ٿا.

_______________

نسيم بخاري سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن شڪارپور برانچ جو لائيف ٽائيم ميمبر آهي. هو سنڌي ادبي سنگت شڪارپور برانچ جو چار ڀيرا سيڪريٽري رهي چڪو آهي. گذريل ٽيهه سالن کان سنڌي اخبارن ۽ رسالن ۾ باقاعدگي سان ڪالم لکي رهيو آهي. ماضيءَ ۾ هو ماهوار رسالي “وک ” شڪارپور جو ايڊيٽر پڻ رهي چڪو آهي.