موھن جو دڙو: ڌاتوئي نوادرات، آريائي دور کان اڳ جي ٽيڪنالاجي، هٿيار ۽ زيور

(بنگالي آرڪيالاجسٽ آر. ڊي. بئنرجي جي 1922-23ع واري موھن جي دڙي جي تاريخي کوٽائيءَ بابت وساريل رپورٽ جو ھيءُ آخري حصو آهي، جيڪو موهن جي دڙي جي ثقافت، مذهبي ريتن رسمن ۽ صنعتي مهارت تي تفصيلي روشني وجهي ٿو. هن حصي ۾ اڇي سنگِ مرمر ۽ فائنز يعني شيشي جھڙين چمڪندڙ شين، سِپ جي ڪاريگري ۽ قديم ڌاتوءَ جي نوادرات جو سائنسي انداز ۾ جائزو ورتو ويو آهي. هي رپورٽ ثابت ڪري ٿي ته سنڌو سڀيتا جا ميسوپوٽيميا، ڪريٽ ۽ مصر جهڙين آڳاٽين تهذيبن سان ويجھا تجارتي توڙي مذهبي لاڳاپا هئا، جيڪي ويدڪ دور کان به پراڻا آهن. ھيءَ رپورٽ ڪلڪتي ۾ بنگاليءَ ۾ بہ ترجمو ڪري ڪتابي شڪل ۾ شائع ڪئي وئي ھئي. جيئن تہ اصل رپورٽ جو مُسودو تمام جھونو ھو۽ اڪثر ھنڌن تان لکت ميسارجي وئي ھئي، تنھنڪري انگريزي توڙي بنگالي ڪتاب ۾ انھن جي وضاحت لاءِ سمجھاڻي ڏنل آھي. ھيءُ سنڌي ترجمو بہ انھيءَ حساب سان آھي. سنڌي ترجمي لاءِ بنگالي ترجمي مان بہ مدد ورتي وئي، جنھن لاءِ ناليواري ليکڪا محترما ديباسري چڪرورتيءَ جو سھڪار حاصل رھيو، بلڪ سندس سھڪار کانسواءِ ترجمو ممڪن ڪونہ ھو.)

نصير اعجاز

اڇي سنگِ مرمر جا ڇلا ۽ نوادرات

1922-23ع دوران مليل نمونن مان، ٻئي درجي جي نوادرات جو تعداد وڌيڪ آهي. پهرين درجي جي نمونن مان، سڀ کان وڏو نمونو C.243 آهي، جيڪو اڇي سنگِ مرمر جي هڪ وڏي ڇلي جو اڌ حصو آهي. حقيقت ۾، ان ڇلي جي ٻاهرين سطح تمام خوبصورت آهي، پر لڳي ٿو ته اهو گهڻي وقت تائين گرمي پد (باھ) هيٺ رهيو آهي، جنهن ڪري ان جي سطح تي مختلف طرفن  کان ڏار پئجي ويا آهن. ان ڇلي جو قطر [مسودي ۾ خالي جڳهه ڇڏيل آهي] آهي ۽ ان جي بلڪل وچ ۾ هڪ وڏو سوراخ (کڏو) آهي، جنهن جو قطر [مسودي ۾ خالي جڳهه ڇڏيل آهي] آهي. C.242 وانگر، هن جي به وچين سوراخ جي هڪ ڇيڙي تي ٻه نشان آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿا ته هن جڳهه تان اهو ڪنهن ڪلي يا ريوٽ (rivet) جي ذريعي ڪنهن ٻئي شئي سان ڳنڍيل هو.

1922-23ع ۾، اهڙن نشانن وارن سوراخن سان گڏ ڪيترائي نمونا ديوار نمبر 27 جي ويجهو مليا هئا، ۽ ان سان گڏوگڏ، سائيٽ نمبر 4 مان، پنڊت ماڌو ساروپ وتس اڇي سنگِ مرمر جا ڪجهه نمونا گڏ ڪيا هئا، جيڪي ڪنول جي مکڙيءَ جهڙي شڪل جا هئا. سائيٽ نمبر 2 جي مکيه عبادتگاهه مان، ‘ڪلاس A’ جو واحد نمونو بلڪل صحيح سلامت حالت ۾ مليو، جيڪو اڇي سنگِ مرمر جو ٺهيل هڪ سادو گول ڇلو هو. ڪجهه آرڪيالاجسٽن هن نموني کي گرز (پٿر جو ميس-هيڊ) ڪوٺيو آهي، پر اهو صحيح ناهي، ڇاڪاڻ ته ان جي هڪ سطح ۽ وچين سوراخ جو ترو سنئون آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته اهڙيون ڪيتريون ئي شيون هڪ ٻئي جي مٿان رکي ڪا شئي ٺاهي وئي هئي.

سنڌ جي ضلعي لاڙڪاڻي جي قديم شهر سيوھڻ ۾ لال شهباز قلندر جي درگاهه تي بلڪل هن جهڙو هڪ نمونو موجود آهي. مون اهڙا نمونا اندور رياست جي دودا کيڙي ۾ ڪن ڦٽا يوگي جي مندر ۾ ۽ الور رياست جي سريسڪا ۾ پڻ ڏٺا آهن. بلوچستان جي دمب ڪوه مان مليل ميس-هيڊ (گرز) انڊين ميوزيم ۾ رکيل آهي، ۽ ان سان ڀيٽ ڪرڻ مان اهو واضح ٿئي ٿو ته موهن جي دڙي مان مليل اڇي سنگِ مرمر جا ڇلا ڪڏهن به گرز طور استعمال ڪرڻ لاءِ نه ٺاهيا ويا هئا (اينڊرسن، ڪيٽلاگ اينڊ هينڊ بڪ آف دي آرڪيالاجيڪل ڪليڪشنز ان دي انڊين ميوزيم، حصو ٻيون، صفحو 458، Bn.208. C.245…)

اتي هڪ ٻيو ٽڪرو پڻ آهي جيڪو C.244 جيترو ئي آهي، ۽ ان ۾ هڪ ڪٽيل حصو نظر اچي ٿو. C.348 ۽ C.379 بيضوي (گولائي مائل) شيون آهن جن جي وچ ۾ مستطيل سوراخ آهي. C.374 ۾، اهڙي مستطيل سوراخ جو اندروني حصو ڏسي سگهجي ٿو. C.374 اڇي سنگِ مرمر جي هڪ سڌي سطح جو ٽڪرو آهي، جنهن تي مستطيل ناليءَ جو نشان نظر اچي ٿو. C.302 ۾، اهڙي بيضوي نموني جو اندريون حصو ڏسي سگهجي ٿو، جتي هڪ مستطيل جهري (groove) ان جي پوري ڊيگهه سان گڏ هلي ٿي. هي نمونو ثابت ڪري ٿو ته اهڙيون ڪيتريون ئي بيضوي شيون پاڻ ۾ ڳنڍي ڪنهن پاڻيٺ جي گذرڻ لاءِ نالي ٺاهي وئي هئي، يا ڪو مستطيل ڌاتي فريم فٽ ڪيو ويو هو. C.395 هڪ عجيب نمونو آهي، جنهن جو ٻاهريون پاسو اونڌو (concave) آهي ۽ وچ ۾ هڪ گول سوراخ آهي. (موهن جي دڙي مان گڏ ڪيل سوراخدار پٿر جون شيون – بشڪريه: ويلر).

‘ڪلاس B’ جا نمونا وڌيڪ دلچسپ آهن ڇو ته انهن مان هر هڪ بلڪل منفرد آهي. C.254 ۾، اسان ٻه مستطيل ناليون هڪ ٻئي سان right angle تي ملندي ڏسون ٿا. توهان ساڳي شئي C.375 ۾ به ڏسندؤ، جتي ٻئي جهريون هڪڙي ئي ماپ جون آهن. هن حالت ۾، ۽ C.262 جي حالت ۾، اسان ڏسون ٿا ته جهريون هڪ ئي سطح تي هڪ ٻئي سان ملن ٿيون، پر C.306 ۾ اسان ڏسون ٿا ته مٿاڇري تي هڪ ننڍي جهري هڪ وڏي جهري سان ملي ٿي. انهن سڀني نمونن ۾ اسان ڏٺو آهي ته جهريون هڪ ٻئي سان رائيٽ اينگل تي جڙيل آهن. پر C.373 ۽ C.377 جي حالت ۾، اسان ڏسون ٿا ته جهريون هڪ تکي زاويه (acute angle) تي ملن ٿيون. ٻنهي طبقن جي اڪثر نمونن ۾، ڪنارا گولائي مائل آهن. پر C.253 ۽ C.267 استثنا آهن، ۽ انهن ٻنهي نمونن ۾ ٻاهريون مٿاڇرو سنئون آهي ۽ ٻئي ڇيڙي سان ڪاتبي زاويه يعني رائيٽ اينگل تي ملي ٿو. C.293 ۾، هڪ چورس جهري هڪ بيضوي اڇي سنگِ مرمر جي شئي ۾ ختم ٿئي ٿي. نموني C.267 ۾ ٻه متوازي ناليون آهن، جن جا ڇيڙا سنوان آهن. بيضوي نموني C.261 ۾، هڪ ننڍي سوڙهي نالي هڪ ٻي سطح تي هڪ وڏي نالي سان ملي ٿي. C.425 پهرين درجي جو هڪ نمونو آهي جنهن ۾ ٻاهريون ۽ اندروني ٻئي سطحون گول آهن. ننڍڙن بيضوي اڇي سنگِ مرمر جي شين ۾ وڏين چورس جهرين جي ڪنارن کي C.386، C.295 ۽ C.407 ۾ وڌيڪ تراشيو ويو آهي. C.256 ۽ C.262 اڇي سنگِ مرمر جي هڪ الڳ قسم جون ٻه سنهيون، سنئيون پليٽون (slabs) آهن. C.262 ۾، ٻه ناليون هڪ ٻئي سان ڪاتبي زاويه تي ملن ٿيون، بلڪل ايئن جيئن C.275 ۾ آهي. ڪيترن ئي ڪيسن ۾، اهڙن سڌين اڇي سنگِ مرمر جي پليٽن تي چورس ناليون نظر اچن ٿيون، جيڪي پنهنجي اصل حالت ۾… انهن کي پنهنجي جڳهه تي رکڻ لاءِ، گول ڌاتي پنيون (pins) يا تارون استعمال ڪيون وينديون هيون، ۽ انهن پنين يا تارن کي جهلڻ لاءِ ناليون يا سوراخ C.306 ۽ C.324 ۾ ڏسي سگهجن ٿا. C.283 اڇي سنگِ مرمر جي هڪ ٿانءُ جي گول، ٽيوب جهڙي نلي (spout) جو ٽڪرو آهي، ۽ C.479 هڪ ننڍڙو گول ڇلو آهي جيڪو گهڻو ڪري پيادي (پير) طور استعمال ڪيو ويندو هو. C.201، جيڪو سائيٽ نمبر 1 جي اڱڻ جي اترئين پاسي کان مليو هو، اڇي سنگِ مرمر جو هڪ اوندو-راندو (concave-convex) شڪل جو ڍڪڻ آهي. C.181 ڪرسٽل يا جپسم جي ٺهيل هڪ دٻي جو ڍڪڻ آهي. C.172 گول ڪنارن واري هڪ مستطيل تختي جو ٽڪرو آهي، جيڪا گهڻو ڪري لکڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي.

پٿر جي شين جي سلسلي ۾، مڻڪن (beads) جو ذڪر ڪرڻ ضروري آهي، جيڪي سائيٽ نمبر 1 جي لڳ ڀڳ هر حصي مان وڏي تعداد ۾ مليا هئا ۽ انهن کي گڏ ڪري فوٽوگرافي ڪئي وئي هئي. (موهن جي دڙي مان گڏ ڪيل مڻڪن کي پوئي ٺاهيل هار – بشڪريه: سر جان مارشل).

اڳ ۾ بيان ڪيل اڇي سنگِ مرمر جون اهي عجيب شيون جن ۾ چورس ۽ گول سوراخ آهن، ۽ گڏوگڏ تار جهلڻ لاءِ ننڍا گول سوراخ آهن، اهي واضح طور تي سائيٽ نمبر 2 جي مکيه عبادتگاهه جي اندر ڪنهن اڏاوت (Structure) ۾ استعمال ٿيل هيون. ان اڏاوت ۾ ڪيتريون ئي ننڍيون نليون ۽ ناليون هيون جن مان پاڻياٺ يقيني طور تي وهندو هو. پليٽ فارم نما مٿاڇري وارن ڪيترن ئي ننڍن ۽ وڏن اڇي سنگِ مرمر جي ڇلن جي موجودگي مان اهو سمجهي سگهجي ٿو ته ان اڏاوت ۾ اهڙن ڇلن مان ٺهيل ڪيترا ئي اندران پَورا ٿنڀا (hollow pillars) هئا، جن جي ذريعي مائع مٿان کان هيٺ وهندو هو. سڀ کان مٿئين حصي تي، ڪيتريون ئي ننڍيون ۽ وڏيون…فنيون (funnels) يا ٿانءَ هئا، جيڪي گول ٿنڀن جي اندرين مکيه نالين مان ٻاهر وهڻ کان اڳ، مختلف طبقن سان گڏجي ويندا هئا. ان سان گڏ، اهو پڻ ظاهر ڪري ٿو ته مختلف ديوتائن کي هڪ ئي وقت offeringsپيش ڪيون وينديون هيون.

منهنجو خيال آهي ته اها اڏاوت جيڪا ڪڏهن اڇي سنگِ مرمر جي انهن ڪيترن ئي سؤ ٽڪرن سان ٺاهي وئي هئي، اها ڪنهن حد تائين سائڪرو (Psychro) مان مليل نذراني جي ميز (offering table) سان مشابهت رکي ٿي (ايوانز، دي پيلس آف مينوس ايٽ ننوس، جلد پهرين، لنڊن 1921، صفحو 6-7، شڪل 465).

موهن جي دڙي جي ساڳي جڳهه تان ٻن نلين واري نذراني جي ٿانءُ (double-spouted offering vessel) جي دريافت مان ثابت ٿئي ٿو ته قديم هندستان ۾ ٽئين هزار سال قبل مسيح دوران، هڪ ئي وقت نذرانو پيش ڪرڻ جو رواج موجود هو، بلڪل ايئن جيئن مصر ۽ ڪريٽ جي عبادت ۾ هوندو هو، ۽ اهو ويدڪ طريقي کان مڪمل طور تي مختلف هو.

پيرمبور جي پراگ تاريخي قبرستان مان مليل مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن مان ٻن نلين واري ٿانءُ جي دريافت ۽ مدراس سينٽرل ميوزيم ۾ ان جي حفاظت، بنا ڪنهن شڪ جي ثابت ڪري ٿي ته هڪ ئي وقت نذراني ڏيڻ جو هي رواج قديم ترين آهي ۽ ويدن کان اڳ واري عبادت سان لاڳاپيل آهي. نتيجي طور، اهو ثابت ٿئي ٿو ته قبل از آريائي ريتن رسمن ۽ اولهه توڙي ڏکڻ هندستان جي طريقن، ۽ ڪريٽ ۽ مصر جي قديم رسمن جي وچ ۾ هڪ ناقابلِ ترديد لاڳاپو موجود آهي.

(هي هڪ تمام اهم لکت آهي — هي ٻن نلين وارن پاڻياٺ نذراني جي ٿانون جي ذريعي موهن جي دڙي، ڪريٽ ۽ مصر جي وچ ۾ سڌو سنئون مذهبي/رسمي لاڳاپو ڏيکاري ٿي.)

 الف) فائنز (Faience) جون شيون:

1922-23ع ۾ موهن جي دڙي جي پهرين کوٽائي دوران مليل سڀ کان اهم شين مان هڪ فائنز (چيڪي مٽي ۽ شيشي مان ٺهيل چمڪندڙ مواد) آهي. ميجر ميڪلر ان کان اڳ بلوچستان ۾ فائنز جون شيون دريافت ڪيون هيون، ۽ راءِ بهادر پنڊت ديا رام ساهني کي اهي هڙپا مان مليون هيون، پر اڄ تائين انهن کي عام شيشو سمجهيو پئي ويو آهي.

سر جان ايوانز فائنز جي تعريف بيان ڪئي آهي. [پروفيسر اي. ايڇ. چرچ ۽ مسٽر نوئل هيٽن انهن چمڪندڙ شين جو احتياط سان معائنو ۽ تجزيو ڪيو آهي ۽ ڏيکاريو آهي ته اهي سچ پچ فائنز ٽيڪنالاجي جي نمائندگي ڪن ٿيون. هي مواد لڳ ڀڳ خالص واري ۽ مٽي/پيسٽ آهي جنهن کي سانچي ۾ ڍاليو ويو هو. ان جي تيار ڪرڻ جو اصل عمل اهو واضح ڪري ٿو ته نه رڳو ان شئي جي مٿئين سطح، پر پورو مواد شيشي جهڙي پيسٽ مان ٺهيل معلوم ٿئي ٿو.] (دي پيلس آف مينوس ايٽ ننوس، جلد پهرين، صفحا 489-90) ان مان واضح طور تي ثابت ٿئي ٿو ته هڙپا ۽ بلوچستان جي دڙن مان مليل شيون حقيقي فائنز آهن. موهن جي دڙي مان مليل شيون هڪ مختلف نوعيت جون آهن.

انهن ٽنهي سائيٽن مان هر هڪ تان نيري ۽ اڇي رنگ جي فائنز جي شين جا ڪيترائي سؤ ٽڪرا مليا آهن. سائيٽ 1 کان 2 جي اونهن طبقن ۾ [يعني سنڌو سڀيتا جي دور کان] ۽ سائيٽ 3 تي فائنز تمام عام آهي.

1920-21ع ۾ هڙپا مان دريافت ٿيل داڻيدار ڪنارن وارين خوبصورت چوڙين وانگر، انهن چوڙين جي ڪجهه نمونن ۾ اندر ڏانهن رخ ڪيل هڪ زاويه آهي [هتي پپر جي پن جهڙي شڪل ۽ داڻيدار سطح وارين فائنز جي چوڙين جو حوالو ڏنل آهي. سنڌو سڀيتا ۾، هن قسم جي چوڙي ڪنهن مذهبي يا سماجي رسم سان گهري طرح لاڳاپيل نظر اچي ٿي]. اڪثر ڪيسن ۾، انهن تي نقش نگاري ٿيل آهي، جهڙوڪ جديد مغل اڏاوت جي ’کجورا‘ (ڄاريءَ جو ڪم). سڀني ڪيسن ۾، انهن چوڙين جو اندروني حصو خاص طور تي سنئون آهي.

A.470 نيري فائنز مان ٺهيل هڪ گول، ٻانهين يا پايل (anklet) جو ٽڪرو آهي، جيڪا هڪ اهڙي قسم جي شئي آهي جيڪا اڳ ۾ اڻڄاتل هئي. بلڪل ايئن جيئن يونان ۽ ڪريٽ ۾ هو،ايئن  لڳي ٿو ته قديم سنڌ ۾ فائنز مان ننڍا ۽ وڏا ٿانءَ پڻ ٺاهيا ويندا هئا. A.537 سائي فائنز مان ٺهيل هڪ مرتبان يا ٿانءُ جو هيٺيون حصو آهي.

C.219 اڇي فائنز مان ٺهيل هڪ لکڻ جي تختي آهي [سر جان ايوانز، ڪريٽ جي فائنز بابت ڳالهائيندي چيو هو: “ننوس ۾ فائنز جي ڪاريگريءَ جي اوج واري دور ۾، ان جي سطح جو رنگ هلڪو سائو يا نيرو-اڇو رکيو ويندو هو، جيڪو آهستي آهستي خالص اڇي يا هلڪي ليلڪ (گلابي مائل نيري) رنگ ۾ تبديل ٿي ويو،” دي پيلس آف مينوس ايٽ ننوس، صفحو 490]، جنهن کي ڪجهه ارضيات جي ماهرن غلطيءَ سان ڪريم رنگ جو ‘فائن گرائونڊ’ چُن جو پٿر سمجهيو آهي.

ماپ جي لحاظ کان ڏٺو وڃي ته، فائنز مان ٺهيل انهن ننڍڙن ٿانون مان ڪجهه غير معمولي طور تي خوبصورت آهن. اهڙو ئي هڪ ٿانءُ سائيٽ نمبر 2 مان مليل هڪ ننڍڙو، (pointed-bottom) ٿانءُ آهي. هن حالت ۾، شئي جو رنگ هلڪو پيلو آهي.

1922-23ع ۾ مليل فائنز جي شين ۾ هائپربوليڪل شڪل جي هڪ عجيب شئي آهي، جيڪا پٿر جي شئي جهڙي لڳي ٿي. سائيٽ نمبر 2 مان اڇي فائنز جي سرمي جي سَرائي (kohl stick) دريافت ٿي هئي. اها هڪ سنهي سرائي آهي جنهن جو ڇيڙو چپٽو آهي. ٽي… (جملو اڻپورو)

هر قسم جي ماپ ۽ شڪل جا فائنز مڻڪا تمام وڏي تعداد ۾ سڀني سائيٽن تان مليا آهن. انهن ۾، ڪجهه اڇي فائنز مان ٺهيل سنهيون ۽ ٿلهيون چڪتيءَ جهڙيون (disc-like) مڻڪيون آهن (دي پيلس آف مينوس ايٽ ننوس، صفحو 490، شڪل 351.a)، جڏهن ته گهڻائي ننڍن ۽ وڏن ويلڻ جهڙن (cylindrical) مڻڪن جي آهي (ايضا شڪل 351.b). ڪيترن ئي ويلڻ جهڙن مڻڪن جا ڇيڙا چپٽا [ڍولڪ نما] آهن، جڏهن ته ٻيا ڪيترائي مڪمل طور تي گول يا پيرابولڪ آهن. انهن مڻڪن جو رنگ ٽن قسمن جو آهي: اڇو، نيرو ۽ سائو.

پٿر ۽ فائنز جي مڻڪن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ تمام آسان آهي. فائنز تي، ننهن سان آسانيءَ سان نشان (ليڪو) وجهي سگهجي ٿو. جيتوڻيڪ پٿر جا مڻڪا ترڪڻا هوندا آهن، پر انهن تي نشان نٿو وجهي سگهجي، جڏهن ته فائنز جي صورت ۾، جڏهن ننهن سان دٻاءُ وڌو ويندو آهي، ته هڪ قسم جو گرينولر (ڀرڀريو) احساس ٿيندو آهي ۽ ان تي آسانيءَ سان ليڪو پئجي ويندو آهي.

(موهن جي دڙي مان گڏ ڪيل، داڻيدار پپر جي پن جهڙي شڪل جي فائنز چوڙي، جيڪا اليسٽريٽيڊ لنڊن نيوز ۾ شايع ٿي هئي)

ب) سِپ (Shell) ۽ هڏي جون شيون:

مليل شين مان، اهو يقيني آهي ته ميسوپوٽيميا جي قديم شهرن وانگر، موهن جي دڙي جو قديم شهر پڻ سِپ جي ڪاريگريءَ (shell-craft) جو هڪ اهم مرڪز هو. لگاڙ (Lagash) مان دريافت ٿيل شيون ثابت ڪن ٿيون ته 1922-23ع ۾ موهن جي دڙي مان مليل سِپ جي شين سان انهن جي مڪمل مشابهت آهي، ۽ انهن جو استعمال پڻ ساڳيو هو.

مسٽر ايل. ڊبليو. ڪنگ، لگاڙ جي سِپ جي شين بابت ڳالهائيندي چيو: “قديم ترين دور کان، لگاڙ مان سِپ جا ٽڪرا مليا آهن جيڪي هاٿي جي ڏند (ivory) جي جڳهه تي استعمال ڪيا ويندا هئا ۽ جن جي ذريعي لڳ ڀڳ ساڳيو اثر حاصل ڪيو ويندو هو. هندي وڏي سمنڊ ۾ ملندڙ سِپ جي هڪ خاص نسل جو وچون حصو تمام ٿلهو ٿيندو آهي، ۽ اهي ڪيترن ئي قديم ويلڻ جهڙن مهرن (cylindrical seals) جو مواد بڻجن ٿا. وچين حصي کي ٽيڏو ڪٽڻ سان، ننڍيون تختيون يا لوزينج شڪل (ڊائمنڊ/برفي شڪل) جا ٽڪرا حاصل ٿين ٿا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن سِپ جي وڪڙ واري حصي مان شيون ٺاهيون وينديون هيون جتي ان جو ٻاهريون گولائي وارو حصو استعمال ڪري سگهجي. ڪيتريون ئي برفي شڪل جون تختيون مليون آهن جيڪي فرنيچر ۽ دٻا ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون، ۽ وڪڙ وارا ٽڪرا مليا آهن جيڪي لڳن ٿا ته ننڍڙن پيالن يا ٿانون سان ڳنڍڻ لاءِ ٺاهيا ويا هئا” (ايل. ڊبليو. ڪنگ، هسٽري آف سومر اينڊ اڪاد، چيٽو اينڊ ونڊس، لنڊن، 1916، صفحو 78).

(هتي ذڪر ڪيل ويلڻ جهڙي سِپ جي مهر لگاڙ جي ويجهو ميسوپوٽيميا جي شهر اروڪ (3300-2900 قبل مسيح) مان ملي هئي، جيڪا ٺهيل هئي.)

…اها ٽربينيلا پائرم (Turbinella pyrum) سِپ مان ٺهيل هئي. لڳي ٿو ته سنڌو سڀيتا جا واپاري اتي سِپ جون چوڙيون کڻي ويندا هئا. سنڌو سڀيتا جا ميسوپوٽيميا سان تجارتي لاڳاپا هئا. ميسوپوٽيميا جي لکيتن ۾ چيو ويو آهي ته ملوها (Meluhha)، ماگن (Magan) ۽ دلمون (Dilmun) جا واپاري اتي واپار لاءِ ايندا هئا.

سنهن، بٽڻ جهڙن مڻڪن ۾، ڪيتريون ئي عام سِپ (mother-of-pearl) مان ٺهيل معلوم ٿين ٿيون، پر هر قدم تي اسان کي سِپ جا بيشمار ٽڪرا ملي رهيا هئا جن کي عام طور تي هندستاني سنک يا پاڪ سنک (sacred conch) چيو ويندو آهي. اهو واضح آهي ته اهڙيون ڪيتريون ئي شيون اتي ئي ٺاهيون وينديون هيون، جيڪو سِپ ڪٽڻ جي بچيل مواد (فليٽ) مان ظاهر آهي، جهڙوڪ C.209 ۽ C.206. ڪيترن ئي نمونن مان لڳي ٿو ته اهي نذراني جي ٿانءُ [پاڻي-سنک] طور استعمال ٿيندا هئا. C.574 هڪ اهڙو پيالو آهي جنهن جي تري ۾ گول سوراخ آهي، پر اھي اڪثر هڪ عجيب قسم جو نذراني جو ٿانءُ ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا جنهن کي وڏي نلي (spout) هوندي هئي. اهڙي شڪل جا ٿانءَ ٺاهڻ لاءِ، ازيگيبرانچيا (Azygebranchia) سِپ جو آخري وڪڙ ڪٽي هڪ ڊگهي نلي وارو ٿانءُ ٺاهيو ويندو هو. اهڙن ٿانون جا بيشمار ٽڪرا سڄي علائقي مان مليا آهن، جن مان پهريون ٽڪرو مسٽر دولت رام بيلي رام راجپوت کي سائيٽ نمبر 4 جي اترئين پاسي کان مليو هو. 1922-23ع ۾، ڪل اٺ نمونا دريافت ٿيا، پر هڪ به مڪمل ناهي (C.228, C.232, C.227, C.301, C.229, C.231, ۽ C.579). انهن اٺن مان، C.227 ۽ C.231 ۾، نليءَ سان ڳنڍيل پيالي جو ڪجهه حصو باقي آهي. 1924-25ع ۾، مسٽر ڪي. اين. دڪشٽ هڪ مڪمل نمونو ڳولي لڌو.

پاڻي-سنک وانگر، سِپ مان ٺهيل چمچا پڻ سنڌو سڀيتا ۾ استعمال ٿيندا هئا. سي. ريموسس (C. ramosus) سِپ مان ٺهيل انهن چمچن جو استعمال شايد تمام وسيع هو [مون پنهنجي سنڌو سڀيتا جي چوڙين واري ڪتاب ۾ ان تي تفصيل سان بحث ڪيو آهي]. لوٿل ۾، هڪ مڃتا (fire altar) دريافت ٿي آهي [سنڌو سڀيتا ۾ باهه جي عبادت جي روايت تي منهنجو هڪ الڳ ڪتاب آهي؛ گهرجائو پڙهندڙ ان جو حوالو ڏئي سگهن ٿا]، مڃتا جي ويجهو سِپ جو هڪ چمچو مليو هو. چمچي تي دونهين جا ڪارا چٽ نظر اچن ٿا، جيڪي ظاهر ڪن ٿا ته اهو چمچو مڃتا ۾ گهيهه، تيل يا پاڻي وجهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو (ايس. آر. راؤ، لوٿل: ا هڙپن پورٽ ٽائون، جلد پهرين، 217).

(سنڌو سڀيتا ۾ سنک ڦوڪڻ جو رواج پڻ عام هو. هڙپا مان هڪ اهڙو ٽربينيلا پائرم سنک مليو آهي جنهن جي ٻاهرين سطح ڪافي سنئي آهي ۽ جنهن جو مٿيون حصو ٿورو ٽٽل آهي ته جيئن هوا ڦوڪڻ ۽ آواز پيدا ڪرڻ جي لائق بڻائي سگهجي. يعني، هڪ بلڪل اهڙو سنک جيڪو اڄڪلهه ڦوڪيو ويندو آهي (لاهور ميوزيم، P501) سنڌو سڀيتا جي هڪ سائيٽ تان مليو هو.)

باقي سِپ جون شيون وسيع طور تي ٻن درجن ۾ اچن ٿيون: 1) انساني استعمال جون شيون، ۽ 2) زيورن جون شيون.

پهرين درجي ۾ هڏي جي ڪنٽينرن جا ڪجهه ڍڪڻ آهن C.221 هڪ گول ڍڪڻ آهي جنهن جي بلڪل وچ ۾ هڪ سوراخ آهي جنهن ۾ ٽامي جو هينڊل فٽ ڪيو ويندو هو. C.223 هڪ ٿلهو ڍڪڻ آهي جنهن جو ترو اونڌو آهي. هڪ ٻيو گول ڍڪڻ C.222 آهي، جنهن کي هڪ صاف، گول سوراخ آهي. هي ڍڪڻ سائيٽ نمبر 1 تي ڪمري نمبر 22 مان مليل هڏي جي تبرڪات واري دٻي (bone reliquary) کي ڍڪڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. C.220 هڪ ٻيو گول ڍڪڻ آهي، جنهن جي وچين سوراخ ۾ ٽامي جو ڇلو لڳايو ويو هوندو. اهو سائيٽ نمبر 1 جي ڪمري نمبر 39 مان مليو هو. C.234 ۽ C.225 ننڍڙن دٻين (pyxes) جا ترا آهن.

C.233  سِپ، هاٿي جي ڏند يا هڏي مان ٺهيل ڪنول جي هڪ ٿُلهي، خوبصورت پنکڙي آهي، جنهن جي وچ ۾ ٿورو ڪٽ آهي. C.295 Sent  C.208 هاٿي جي ڏند يا سيمپ جا ٽڪرا آهن جيڪي شايد گولائي وارن ڪنارن وارا ننڍا ٿانءَ يا دٻا ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا هئا. هڪ ٻي مستطيل شئي C.237 آهي، جيڪا لڳي ٿي ته ساڳئي مقصد لاءِ استعمال ڪئي وئي هئي.

هاٿي جي ڏند ۽ سِپ سان گڏ، سڱ (horn) ۽ انليءَ (inlay – جڙتو ڪم) جا ٽڪرا پڻ شيون ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا… [مسودي ۾ خالي جڳهه]…اهڙي سڱ مان ٺهيل هڪ شئي آهي. سائيٽ نمبر 3 مان، جڙتو ڪم لاءِ بيشمار ننڍڙا ٽڪرا مليا هئا، جن مان ڪجهه ڏاڪڻين وارا، اهرام جهڙا، يا ڪنول جي مکڙي جهڙي هلالي (crescent-shaped) نمونن جا هئا. انهن مان ڪيترائي 1924ع ۾ آڻڻ دوران گم ٿي ويا هئا.

(موهن جي دڙي مان گڏ ڪيل سيمپ جون مختلف شيون، جنهن ۾ مٿين قطار ۾ جڙتو ڪم جا ٽڪرا آهن، ٻي قطار ۾ سيمپ جا بٽڻ آهن، ٽين قطار ۾ پاڻي-سنک، سيمپ جو بچيل مواد ۽ مڻڪا آهن، ۽ آخري قطار ۾ سيمپ مان ٺهيل چمچا يا ڊوئيون آهن – بشڪريه: سر جان مارشل) [گور/گاور].

ج_ عام نوادرات (ڌاتوئي شيون

سِڪن کان علاوه، 1922-23ع ۾ مليل ٻين ڌاتوءَ جي شين جو تعداد نسبتاً گهٽ آهي. سڀني سروي ڪيل سائيٽن ۽ ٽنهي سائيٽن جي کوٽائي مان، لوهه جي هڪ به شئي نه ملي سگهي.

اڪثر سِڪا سائيٽ نمبر 1 مان مليا هئا، ۽ ڪجهه سائيٽ نمبر 2 مان. انهن ۾، ٽامي جي ٽن ٿلهين پليٽن جو ذڪر ڪرڻ ضروري آهي، جن مان هر هڪ کي هڪ ڇلو هو، ۽ ان مان هڪ ٿلهي ۽ ڊگهي ٽامي جي پِن(pin) لنگهائي وئي هئي. اهڙين ٻن پليٽن جا ڪيترائي ٽڪرا ملڻ کان پوءِ، انهن کي صاف ڪيو ويو ۽ هڪ پليٽ ۽ پن هٿ ڪئي وئي.

سائيٽ نمبر 2 تي، هڪ وڏي ٽامي جي ٿانءُ يا ڪڙاهي (cauldron) جي بيشمار ٽڪرن سان گڏ، راند جا ڪجهه ٻنٽا (marbles) پڻ مليا هئا. اهي ٽڪرا ايترا ننڍا آهن جو انهن کي پاڻ ۾ ڳنڍي مڪمل نمونو تيار ڪرڻ ممڪن ناهي. ڳچيءَ جي ڪجهه ٽڪرن مان اهو سمجهي سگهجي ٿو ته هن ٿانءُ جي ڳچي ڪافي ڪشادي هئي.

ٽامي جي هڪ سنهي، خوبصورت ٺهيل ٿانءُ جا ڪجهه ننڍڙا ٽڪرا سائيٽ نمبر 1 مان مليا هئا. سائيٽ نمبر 2 جي مکيه عبادتگاهه جي هيٺان واري سرنگ جي اندر کان، هڪ ٻي پن ۽ هڪ ٿلهي پليٽ جا ٻه ٽڪرا پڻ مليا هئا. انهن ٻنهي ٽڪرن مان اهو ڏسي سگهجي ٿو ته اتي پن لنگهائڻ لاءِ هڪ ڪشادو سوراخ هو، جنهن مان اڳ ۾ مليل قسم جي پن لنگهائي سگهجي پئي. انهن سان گڏ، E.70 سان ڳنڍيل پن وانگر هڪ بلڪل سڌي پن پڻ دريافت ٿي هئي.

سائيٽ مان مليل ٽامي جي وڏن نمونن ۾، ٽامي جي هڪ ننڍڙي پيالي جي ٽڪري جو ذڪر ڪرڻ ضروري آهي، جيڪو سائيٽ نمبر 3 تي دفنائڻ واري مٽيءَ جي مٽ (post-cremation urn burial) مان مليو هو. اهو نمونو….. [مسودي ۾ خالي جڳهه] سينٽي ميٽر ڊگهو آهي.

ڪمري نمبر 34 مان ٽامي جي چورس سِڪن جي خزاني سان گڏ، ٽامي جي هڪ سوراخدار ٿانءُ جو ٽڪرو دريافت ٿيو هو. ان ۾ ڪو شڪ ناهي ته ان جو ڪم به ساڳيو هو جيڪو مٽيءَ جي سوراخدار ٿانون جو هوندو هو. اهي ٽڪرا….. [مسودو ٽٽل آهي، پر لڳي ٿو ته اتي هندستان جي آرڪيالاجيڪل ڪيمسٽ، محمد ثناءُ الله جو نالو آهي].

مارچ 1923ع جي آخر ۾ سائيٽ نمبر 3 مان مليل ڪجهه ننڍا نوادرات ڪافي اهم آهن. اهي قطعي طور تي ثابت ڪن ٿا ته سائيٽ نمبر 3 جو استعمال سائيٽ نمبر 1 تي اسٽوپا جي تعمير کان گهڻو اڳ بند ٿي چڪو هو. اهي نوادرات مڪمل طور تي ٽامي جا ٺهيل آهن. انهن مان هڪ جديد چٽڪڻي (latch) وانگر لڳي ٿو. ان جي ڊيگهه… [مسودي ۾ خالي جڳهه] آهي ۽ مٿان ڪو رنگ يا وارنش لڳايو ويو آهي.

گول منڍي وارن ٽامي جي ٻن ٽٽل ڪوڪن (nails) مان اهو سمجهي سگهجي ٿو ته لوهه اڃا تائين اڻڄاتل هو جڏهن سائيٽ نمبر 3 واري عبادتگاهه پنهنجي مڪمل شڪل ۾ موجود هئي. [ٻنهي سائيٽن جا مٿيان طبقا ڪشان دور جا آهن، ۽ تڏهن تائين لوهه استعمال ۾ اچي چڪو هو].

هن جڳهه جي اڇي سنگِ مرمر جي فرش تي، E.70 ۽ E.75 جهڙي هڪ وڏي ٽامي جي پن ملي هئي، پر ان جي منڍي ٽٽل هئي. هڪ وڌيڪ دلچسپ شئي: ساڳي جڳهه تان، ٽامي جي هڪ وڏي ۽ هڪ ننڍي نلي (tube) ملي. وڏي نموني جي اندر ڪو نيرو مادو موجود آهي. بھرحال، ننڍي نلي خالي يعني کوکلي آهي. انهن ٻنهي نلين سان گڏ، ساڳي جڳهه ۽ ساڳئي آرڪيالاجيڪل طبقي مان ٽامي جون ٻه ننڍڙيون مخروطي (conical) شيون هٿ آيون. اهي ايتريون ته ننڍيون ۽ چنجهيون آهن جو ڪوڪن يا ريوٽس طور ڪم نٿيون ڏئي سگهن. اهو ممڪن آهي ته اهي تيرن (darts) طور استعمال ٿينديون هجن، جڏهن ته نليون انهن کي ڦوڪ ذريعي اڳتي اڇلائڻ (blowpipes) جو ڪم ڏينديون هيون.

زيورن تي بحث ڪندي، ٽامي جي ان چوڙي جو ذڪر پڻ ضروري آهي جيڪا ڪمري نمبر 27 جي اوڀر واري ديوار سان مليل ٻار جي دفن واري مٽيءَ جي مٽ (funerary urn) جي اندران دريافت ٿي هئي. اهو نمونو ڪڍڻ دوران ٽٽي پيو هو ۽ فوٽوگرافي ڪرڻ کان اڳ ان کي ٻيهر جوڙڻو پيو. ٽامي جون ٽي وڪڙن واريون ڪاڙهيون، جيڪي چوڙيون معلوم ٿين ٿيون، سائيٽ 2 جي مکيه عبادتگاهه مان هٿ آيون هيون. اهي ٽئي نمونا الڳ الڳ هئا ۽ ڪنهن به طرح پاڻ ۾ ڳنڍيل نه هئا.

1922-23ع جي سيزن دوران ٽنهي سائيٽن تي ڪيل کوٽائي مان، چانديءَ مان ٺهيل صرف ٻه شيون هٿ آيون. چانديءَ جو هڪ خوبصورت ٺهيل ٿانءُ سڀ کان اونهي طبقي مان، سائيٽ 3 تي عبادتگاهه جي اتر-اولھ  ڇيڙي تي قديم فرش جي ويجهو دريافت ٿيو. بدقسمتيءَ سان، اهو ڪڍڻ دوران ڪيترن ئي ٽڪرن ۾ تبديل ٿي ويو. چانديءَ جو هڪ لٽڪندڙ مڻڪو (pendant bead) پڻ مليو هو.

ان کان به وڌيڪ دلچسپ هڪ مرڪب لٽڪندڙ مڻڪو هو، جنهن جو مٿيون حصو ٽامي جو ۽ هيٺيون حصو فائنز جو ٺهيل هو. جيتوڻيڪ مٿيون حصو ڪڍڻ دوران گم ٿي ويو، پر هيٺيون حصو خوشقسمتيءَ سان بچي ويو. هي نمونو سائيٽ 3 مان ٻين ٻن شين سان گڏ مليو هو. پهريون هڪ ٻيو لٽڪندڙ مڻڪو هو، جنهن جو مٿيون حصو ٽامي جو ۽ هيٺيون حصو نيري شيشي جو هو. اهو مسٽر ڌننجي شرما مارچ 1923ع ۾ ڳولي لڌو هو ۽ اهو بلڪل صحيح سلامت حالت ۾ آهي. ٻيو نمونو ٽامي جو هڪ تمام ننڍڙو ڇلو هو، جنهن جو قطر رڳو انچ جو چوٿون حصو (one-quarter of an inch) هو. آخري شئي هڪ زيور جو ٽڪرو هئي جنهن جي اصل نوعيت جي سڃاڻپ نه ٿي سگهي. ان جي سڀ کان نمايان خوبي اها هئي ته ان جي وچ ۾ شيشي جي هڪ گول چڪي (disc) فٽ ٿيل هئي.

___________________  

نصير اعجاز صحافي، اديب، شاعر، محقق، ۽ ھڪ سفرنامي سميت يارھن ڪتابن جو مصنف آھي. انھن ڪتابن ۾ سندس ھڪ انگريزي ڪتاب Hur – The Freedom Fighter بہ شامل آھي جيڪو سوا سئو ورھين جي تاريخ تي ٿيل تحقيقي ڪم آھي.