برطانوي ليکڪ اي. ايم. فورسٽر جي مشھور ناول “ويئر اينجلز فيئر ٽو ٽريڊ“ (Where Angels Fear to Tread) جو اڀياس
برطانوي ادب جي تاريخ ۾ ايڊورڊ مارگن فورسٽر (E. M. Forster) جو شمار انھن آڱرين تي ڳڻڻ جهڙن ناول نگارن ۾ ٿئي ٿو، جن انساني نفسيات، سماجي منافقت ۽ ٻن مختلف ثقافتن جي وچ ۾ موجود وڇوٽيءَ کي تمام گهرائيءَ سان چِٽيو آھي. سندس شاهڪار ناول ‘ويئر اينجلز فِيئر ٽو ٽِرِيڊ’ (Where Angels Fear to Tread) انگريز مٿئين طبقي جي مصنوعي سھپ ۽ ميڊيٽرينين تهذيب جي بي ساختہ گرمجوشيءَ جو ھڪ لاجواب تضاد آھي. ھن اڀياس ۾ فورسٽر جي شروعاتي زندگيءَ جي جهلڪ سان گڏ، انھن اهم اخلاقي ۽ سماجي سبقن جو جائزو ورتو ويو آھي، جيڪي ھي ناول اسان کي سيکاري ٿو.
انگريزي ادب جو اڀياس
ايڊورڊ مارگن فورسٽر (Edward Morgan Forster) جو جنم 1879 ۾ لنڊن ۾ ٿيو. هُو هڪ آرڪيٽيڪٽ پيءُ جو اڪيلو اولاد هو، جيڪو پُٽ جي ٻن سالن جي ٿيڻ کان اڳ ئي سِلھ وگهي وفات ڪري ويو هو. پنهنجي ماءُ، هڪ بيوه وڏي پڦي، ۽ گورنيسز (گهر ۾ پڙهائيندڙ استادياڻين) سميت، مضبوط ارادي وارين عورتن جي ماحول ۾ پرورش پائڻ ڪري، ايڊورڊ مارگن فورسٽر هڪ حساس ۽ ٻاهرين دنيا کي غور سان ڏسندڙ ٻار طور وڏو ٿيو، جنهن اسڪول جي مقابلن ۽ ماحول ۾ پاڻ کي اوپرو محسوس ڪيو. کيس کليل ماحول ۽ آزادي صرف ڪنگز ڪاليج، ڪيمبرج ۾ ملي جتي کيس پنهنجي علمي لاڙن جي پيروي ڪرڻ، هڪ صحت مند مزاج اختيار ڪرڻ، ۽ دوست ٺاھڻ جي آزادي ملي جن کيس سڄي زندگي سهارو ڏنو.
تعليم مڪمل ڪرڻ بعد، فورسٽر پنهنجي ماءُ سان گڏ اٽليءَ جو سفر ڪيو، جنهن سفر سندس تخليقي تصور جا دٻيل تھ لاهي ڇڏيا. اتان جا منظر، آرٽ، ۽ انگريزي تهذيب جي نزاڪت ۽ اٽليءَ جي بي ساختگي جي وچ ۾ ٽڪراءُ سندس پهرين ٻن ناولن جو خام مال بڻجي ويو. سندس پهريون ناول “ويئر اينجلز فِيئر ٽو ٽِرِيڊ” (Where Angels Fear to Tread) سال 1905 ۾ شايع ٿيو، جڏهن فورسٽر جي عمر صرف چوويهه سال هئي. هيءُ سندس پهريون ناول هو، جيڪو هن ان وقت لکيو جڏهن هو اڃا پنهنجو ادبي آواز ڳولي رهيو هو، پر تنهن هوندي به هن ۾ اهي موضوع موجود هئا جيڪي اڳتي هلي سندس ڪئريئر جي سڃاڻپ بڻيا يعني دٻيل انگريز وچولي طبقي ۽ ميڊيٽرينين (ڀونوچ سمنڊ) جي متحرڪ پر اخلاقي طور تي مبهم دنيا جي وچ ۾ ٽڪراءُ؛ سماجي روايتن جي بي رحمي؛ ۽ انساني لاڳاپن لاءِ هڪ خاموش پر اڪثر ناڪام رهندڙ تڙپ.
هيءُ ناول ليليا هيريٽن (Lilia Herriton) جي ڪهاڻي ٻڌائي ٿو، جيڪا هڪ نادان ۽ جذباتي انگريز بيواه عورت آهي، جيڪا هڪ خوبصورت پر غريب اٽليءَ جي ڏندن جي ڊاڪٽر جينو ڪاريلا (Gino Carella) سان شادي ڪري پنهنجي مغرور ساهرن کي حيرت ۾ وجهي ٿي ڇڏي. جڏهن ليليا ٻار جي پيدائش دوران وفات ڪري وڃي ٿي، ته هيريٽن خاندان پنهنجي پٽ فلپ (Philip) کي اٽليءَ موڪلي ٿو ته جيئن هو ٻار کي واپس وٺي اچي ۽ کيس هڪ انگريز شريف زادي وانگر پالي وڏو ڪري. ان کان پوءِ جيڪو ڪجهه ٿئي ٿو، اهو غلط فهمين، ثقافتي غرور، ۽ ان غير متوقع دريافت جي هڪ تلخ شڪل آهي ته اهي “جاهل ۽ عام” اٽليءَ جا ماڻهو شايد ان گرمجوشي ۽ انسانيت جا مالڪ آهن جيڪا “مهذب” انگريز وڃائي چڪا آهن.
فورسٽر اڳتي هلي هن ناول کي “تضادن جو هڪ ننڍڙو ڪتاب” چئي رد ڪري ڇڏيو هو، پر هيءُ ان کان گهڻو وڌيڪ آهي. هي هڪ الميو آهي جيڪو مضحڪه خيزي جي روپ ۾ لڪل آهي، انگريزي سوچ تي هڪ سخت تنقيد آهي، ۽ محبت جي حدن ۽ ٻين جي معاملن ۾ مداخلت جي قيمت تي هڪ يادگار فڪر انگيز غور فڪر آهي.
هن ناول مان ملندڙ پنج وڏا سبق
ڪنهن ٻئي شخص تي پنهنجو اخلاقي ضابطو مڙهڻ جي ڪوشش به تشدد جو هڪ روپ آهي.
هيريٽن خاندان جو خيال آهي ته اهي ليليا جي ٻار کي غربت ۽ ڪيٿولڪ عقيدي جي توهم پرستي واري زندگي کان بچائي رهيا آهن. اهي فلپ کي هڪ واضح مقصد سان اٽلي موڪلين ٿا: ٻار کي خريد ڪري گهر وٺي اچو. پر اهي ڪڏهن به اهو نه ٿا پڇن ته ڇا جينو پنهنجي پٽ کي وڪڻڻ چاهي ٿو، ۽ نه ئي ھُو اهو سوچين ٿا ته جينو پنهنجي ٻار سان محبت ڪري سگهي ٿو. جڏهن فلپ آخرڪار جينو کي ٻار سان کيڏندي ڏسي ٿو، ته هو هڪ سچائيءَ کان متاثر ٿي وڃي ٿو: “اهو پيءُ هو جيڪو عظيم هو.” سبق اهو آهي ته اخلاقي برتري صرف تڪبر جو هڪ نقاب آهي. هيريٽن خاندان ڪنهن کي بچائي نه رهيو آهي؛ اهي هڪ ٻار کي اغوا ڪري رهيا آهن ڇاڪاڻ ته سندن پنهنجي زندگي خالي آهي.
” جهالت يا عام هجڻ” جو انگريزي خوف حقيقي جذبات جي دهشت کان بچڻ جي هڪ ڍال آهي.
هيريٽن خاندان ليليا جي هڪ گهٽ طبقي جي مرد سان شاديءَ تي سخت پريشان آهن، پر سندن اها پريشاني ليليا جي خوشي بڻيل ناهي، بلڪه خاندان جي عزت بابت آهي. اهي جينوءَ جي ان شديد ڏک تي به اوترا ئي حيران آهن جيڪو هن کي پنهنجي پٽ جي موت جي خبر ٻڌي ٿئي ٿو. “هو تمام غير انگريزي هو،” فلپ سوچي ٿو، “هو رڙيون ڪري رهيو هو.” سبق اهو آهي ته پنهنجن جذبات کي دٻائي رکڻ طاقت جي نشاني ناهي، بلڪه اهو جذبات کي محسوس ڪرڻ کان انڪار آهي. اٽليءَ جا ماڻهو، پنهنجي لڙڪن ۽ ڀاڪرن سان، ان سچائيءَ تائين پهچ رکن ٿا جنهن کان هيريٽن خاندان پاڻ کي تعليم ڏئي محروم ڪري ڇڏيو آهي.
ڪنهن ٻئي جي ثقافت بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ ڪا به محفوظ جڳهه ناهي.
هيريٽن خاندان اٽليءَ کي هڪ خوبصورت پر اخلاقي طور تي گهٽ درجي جي تفريح گاهه طور ڏسي ٿو. اٽليءَ جا ماڻهو وري بدلي ۾ انگريزن کي سرد، مضحڪه خيز ۽ حد کان وڌيڪ امير سمجهن ٿا. فورسٽر ڪنهن به هڪ ڌر جي حمايت ڪرڻ کان انڪار ڪري ٿو. انگريز مغرور آهن، پر جينو به ڪو بردبار ناهي. هو ضدي، قبضو ڪندڙ طبيعت جو مالڪ، ۽ تشدد ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو. سبق اهو آهي ته ثقافتي نسبتي پسندي جو مطلب هر شيءِ کي صحيح قرار ڏيڻ ناهي؛ پر ان جو مطلب اهو تسليم ڪرڻ آهي ته هر ثقافت جون پنهنجون خوبيون ۽ پنهنجيون خاميون ٿين ٿيون. واحد ايماندارڻو موقف عاجزي آهي: اهو تسليم ڪرڻ ته توهان ٻئي کي پوريءَ طرح نه ٿا سمجهو، ۽ توهان جو پنهنجو يقين ئي شايد توهان جي سڀ کان وڏي حد (ڪمزوري) هجي.
جيڪو شخص “بهتري لاءِ” مداخلت ڪري ٿو، اهو اڪثر سڀ کان وڌيڪ نقصان پهچائيندو آهي.
فلپ هيريٽن ڪو ولين ناهي. هو هڪ نيڪ نيت ۽ ذهين انسان آهي جيڪو صحيح ڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. هو ناگواريءَ سان اٽلي وڃي ٿو، بي ڍنگي انداز ۾ ڳالهين جي ڪوشش ڪري ٿو، ۽ آخرڪار ٻار کي اغوا ڪرڻ جي هڪ سازش جو حصو بڻجي وڃي ٿو. جڏهن ٻار فرار ٿيڻ دوران بگيءَ جي حادثي ۾ فوت ٿي وڃي ٿو، ته فلپ سخت ٽٽي پوي ٿو. سبق اهو آهي ته رڳو سٺيون نيتون ڪافي ناهن هونديون. اڪثر تباهيءَ جو رستو نيڪ مقصدن سان ئي جڙيل هوندو آهي. فلپ ٻار کي غربت جي زندگيءَ کان بچائڻ چاهيندو هو، پر هو ان جي موت جو سبب بڻجي ويو.
محبت لاءِ تبديل ٿيڻ خطري کي مُنھن ڏيڻ جي جرئت جي ضرورت هوندي آهي.
ناول جو سڀ کان وڌيڪ متاثر ڪندڙ وقت اهو آهي جڏهن فلپ کي اوچتو اهو احساس ٿئي ٿو ته کيس جينوءَ سان ھڪ لڳاءُ ٿي ويو آھي. ھن لاءِ هڪ گهرو ۽ اڻ بيان ٿيندڙ احساس، جيڪو سندس سڃاڻپ کي ٽوڙي ڇڏي ٿو. فورسٽر لکي ٿو: “هو جينوءَ جي احساس ۾ گرفتار هو، ۽ اهو احساس تمام ناگوار هو.” فلپ پنهنجي سڄي زندگي هڪ تماشائيءَ طور گذاري هئي، جيڪو جذبات کان پري ۽ پنهنجي طنزيه مزاج جي پٺيان محفوظ هو. جينو ان ڍال کي ٽوڙي ڇڏي ٿو. سبق اهو آهي ته احساس کي سنڀالي يا عقل سان نٿو هلائي سگهجي. اهو اوچتو اچي ٿو ۽ مطالبو ڪري ٿو ته توهان هڪ نئون انسان بڻجي وڃو. فلپ ان تبديليءَ لاءِ تيار ناهي. ناول ڪنهن فيصلي تي نه، پر هڪ سوال تي ختم ٿئي ٿو: هاڻي هو ڇا ڪندو؟
اي. ايم. فورسٽر “ويئر اينجلز فيئر ٽو ٽريڊ” پنهنجي جوانيءَ ۾ لکيو هو، جڏهن هو انگريز وچولي طبقي جي زندگيءَ جي دم گهُٽيندڙ ماحول کي ڏسي چڪو هو ۽ جنهن اٽليءَ جي اس ۽ مٽيءَ ۾ هڪ متبادل رستو ڳولي لڌو هو. هي ناول هڪ ڪاميڊي آهي جيڪا بغير ڪنهن اڳواٽ اطلاع جي هڪ الميي ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي. هي مغروريت تي هڪ طنز آهي جيڪو اڳتي هلي انساني سمجهه جي حدن تي هڪ فڪري غور بڻجي وڃي ٿو. فورسٽر ڪو خوشگوار پڄاڻي پيش نه ٿو ڪري. ٻار فوت ٿي چڪو آهي؛ فلپ ذهني طور ٽٽي چڪو آهي؛ هيريٽن خاندان واپس پنهنجي آرامده منافقت ۾ هليو وڃي ٿو.
پر جينوءَ جي ڏک ۾، ۽ فلپ جي حيران ڪندڙ احساس ۾، هڪ نادر شيءِ جو ٻج موجود آهي: اهو اعتراف ته احساس کي سنڀالي نٿو سگهجي. ھيءُ اهو سبق آهي جيڪو فرشتا (مغرور ۽ پاڻ کي برتر سمجھندڙ ماڻهو)، جيڪي مٿان کان محفوظ طريقي سان منظر کي ڏسن ٿا، ڪڏهن به سکي نه سگهندا. ۽ ان ڪري ئي بيوقوف (جذباتي ماڻهو) اڳتي وڌندا آهن. ان ڪري نه ته اهي بيوقوف آهن، پر ان ڪري جو اهي ناڪام ٿيڻ جي به جرئت رکندا آهن.
فورسٽر جو ناول هڪ خاموش پر اصرار ڪندڙ چئلينج بڻيل آهي: ته پنهنجي محفوظ ڊرائنگ رومن مان ٻاهر نڪرو، اس ۾ قدم رکو، ۽ خطرو کڻو. فرشتا شايد اتي وڃڻ کان ڊڄن، پر اسان مان باقي ماڻهن کي هلڻو پوندو. اهو ئي هڪ زندگي گذارڻ جو رستو آهي جيڪو موت جي ريھرسل ناهي. فورسٽر، جنهن پنهنجي سڄي زندگي روايتن ۽ خواهشن جي وچ ۾ تنگ رستن تي سفر ڪندي گذاري، ان رستي کي چڱيءَ طرح سڃاڻندو هو. اهو رستو اڃا به اتي موجود آهي، اڃا به منتظر آهي، اڃا به پڪاري رهيو آهي. واحد سوال اهو آهي ته ڇا اسان وٽ ان رستي تي هلڻ جي جرئت آهي؟
_____________
انگريزيءَ مان ترجمو: جيمناءِ
ايڊيٽنگ: نصير اعجاز
