موھن جو دڙو: خزاني جي چورن ھٿان قديم آثارن کي پهتل نقصان

هيءُ باب آرڪيالاجسٽ رکلداس بئنرجيءَ جي تاريخي رپورٽ جي موهن جي دڙي جي سائيٽ 2 جي اتر-اوڀر واري حصي بابت آھي. هن دستاويز ۾ رڳو قديم طرزِ تعمير ۽ ماپن جو ذڪر ناهي، پر ان دور جي مذهبي رسمن، پاڪيزگيءَ جي تصورن ۽ پاڻيءَ جي نيڪال واري نظام جي باري ۾ پڻ نهايت اهم معلومات مليل آهي. ان کان علاوه، هتان هٿ آيل شيون جهڙوڪ سنگِ مرمر جا ٿانو، سپين مان ٺهيل چمچا ۽ پيالا ان ڳالهه جي شاهدي ڏين ٿا ته اٽڪل ساڍا چار هزار سال اڳ سنڌو سڀيتا جا ماڻهو مذهبي تقريبن ۾ مختلف پاڻياٺ جو استعمال ڪندا هئا. رپورٽ ۾ خزاني چورن ھٿان آثارن کي پھتل نقصان جو بہ ذڪر آھي.

نصير اعجاز

اتر-اوڀر واري حصي جي مکيه اڏاوت

حقيقت ۾، گهٽي نمبر 21 (Passage No. 21) هن علائقي جي سڀ کان اهم عبادتگاهه (مقدس ھنڌ) جي الهندي پاسي کان اڳتي وڌندي هئي ۽ نمبر 23 ۽ 24 وارين عبادتگاهن جي اڳيان لنگهندي هئي. اها مکيه عبادتگاهه مستطيل هئي، جنهن جا اوڀر ۽ اتر وارا پاسا سائيٽ 2 جي ٻاهرين بچاءَ وارين ڀِتِين کان ٻاهر نڪتل هئا. عبادتگاهه نمبر 24 جي اڳيان ملندڙ هڪ ڀِت جي سِرُن مان اندازو ٿئي ٿو ته هن گهٽيءَ جي اصل ڊيگهه 39 فٽ ۽ 10 انچ هئي.

هڪ ٻي سوڙهي گهٽي هن سان سڌي اچي ٿي ملي، جيڪا ڏاکڻي ڇيڙي کان 4 فٽ 9 انچ اڳيان شروع ٿئي ٿي. هيءَ ثانوي گهٽي يا گهٽي نمبر 22، اٽڪل 2 فٽ 3 انچ ويڪري هئي، جيڪا اوڀر طرف 8 فٽ 10 انچ اڳتي وڃڻ کان پوءِ هڪدم اتر ڏانهن تيز موڙ کائي، عبادتگاهه يا کڻي چئجي ته طاق (Niche) نمبر 23 سان وڃي ٿي ڳنڍجي. هن حصي ۾ گهٽي نمبر 22 وڌيڪ ويڪري ٿي وڃي ٿي، جنهن جي ڊيگهه 6 فٽ 6 انچ ۽ ويڪر 3 فٽ 6 انچ ٿي وڃي ٿي. ان جو فرش، گهٽي نمبر 21 جي فرش کان 2 فٽ 3 انچ مٿانهون هو.

گهٽي نمبر 22 تان اڳتي وڌندي ماڻهو مکيه عبادتگاهه جي الهندي پاسي پهچندو هو، جتي سڀ کان اڳيان عبادتگاهه نمبر 23 نظر ايندي هئي، جيڪا 10 فٽ 9 انچ ڊگهي ۽ 6 فٽ 6 انچ ويڪري هئي. ان جو فرش سنهين ۽ سهڻي نموني گهڙيل سرن سان ٻڌل هو، بلڪل اهڙيون ئي سرون ڪمري نمبر 1 جي قربان گاهه ۽ گهٽي نمبر 13 ۾ به استعمال ٿيل هيون. فرش جو رنگ گهرو نيرو يا ڪارو هو، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته سرن جي مٿئين تهه تي ڪنهن خاص قسم جي پلاسٽر يا رنگ جو لَيپو ڏنو ويو هو. (رکلداس بئنرجيءَ هڪ ٻئي ڪتاب ۾ لکيو آهي ته شايد اهو ڪارو رنگ قربانيءَ جي رت جي ڪري ٿيو هجي، پر اها ڳالهه مڃڻ جوڳي نٿي لڳي.)

اهو فرش ڪمري نمبر 1 جي قربان گاهه کان 2 فٽ مٿي هو، پر ڪمري نمبر 4 جي سڀ کان مٿانهين فرش جي سطح کان 3 فٽ 3 انچ هيٺ هو. هن عبادتگاهه جون ڀِتِيون اهڙين ئي اعلي معيار جي سرن ۽ گاري سان جوڙيل هيون، جهڙيون سائيٽ 1 جي اڱڻ جي ڪناري تي ڪمري نمبر 3 جي هيٺان لنگهندڙ نالي ۽ اوڀر واري بچاءُ واري ڀِت جي بنيادن ۾ مليون آهن. هڪ ئي نظر ۾ پڌرو ٿي پيو ته عبادتگاهه نمبر 23 جي تعميراتي سامان جو مٽ عبادتگاهه نمبر 24 سان ڪو نه هو. اهڙي ئي نموني، گهٽي نمبر 21 ۽ 22 جا نالا ۽ ڀِتِيون پڻ ان ئي اعلي درجي جي تعمير جو حصو هيون.

جڏهن عبادتگاهه نمبر 23 ظاهر ٿي، ته ان جو فرش ڏاڍو ڀڳل هو. مکيه عبادتگاهه جي اوڀر واري پاسي کان خزاني جي ڳولا ڪندڙن (چورن) هڪ سرنگهه کوٽي هئي، جيڪا اچي هن جڳهه تي ختم ٿي هئي. اهو ڏٺو ويو ته ان سرنگهه جي کوٽائي جي ڪري سائيٽ 2 جو اوڀر وارو ڪنارو لڙي ويو هو. اهو نقصان ڊسمبر 1919ع تائين ظاهر نه هو. نتيجي طور، عبادتگاهه نمبر 23 سان لڳل ڀِتِيون خطرناڪ حد تائين جهڪي پيون هيون. جيڪڏهن ان سرنگهه کي فرش جي سطح تائين ڀري، فرش جي مرمت نه ڪئي وڃي ها، ته اهي ڀِتِيون ڪنهن به وقت ڪري سگهيون ٿي.

عبادتگاهه نمبر 23 جي اترين ڀِت کان 12 فٽ 3 انچن جي مفاصلي تي اتر طرف هڪ ٻيو طاق يا جارو يا عبادتگاهه ملي. اها سائيز ۾ ڪافي ننڍي هئي ۽ عام قسم جي سامان سان ٺهيل هئي، جهڙو سامان 1922ع کان 1923ع جي کوٽائي واري موسم دوران موهن جو دڙو جي ٽنهي سائيٽن جي مٿئين رهائشي تهن مان مليو هو.

مکيه عبادتگاهه جي الهندي پاسي اڳيان هن مذهبي جڳهه جي هجڻ مان اندازو ٿئي ٿو ته شايد اصل ۾ اها مکيه عمارت چئني طرفن کان اهڙن ئي طاقن يا جارن سان گهيريل هئي. طاق نمبر 23 ۽ 24 جي سائيز ۾ وڏو فرق هو. جيتوڻيڪ عبادتگاهه نمبر 24 تقريبن ان ئي سطح تي ٺهيل هئي، پر عبادتگاهه نمبر 23 ڪنهن اڳوڻي دور جي هئي ۽ لڳي ٿو ته نمبر 24 بعد ۾ ٻيهر اڏي وئي هئي. گمان آهي ته هن اڏاوت جو اڌ حصو، جنهن ۾ اوڀر واري ڀِت به شامل هئي، ڪِري پيو هو ۽ پوءِ ان کي ٻيهر اڏيو ويو.

عبادتگاهه نمبر 24 جي ڊيگهه 8 فٽ 3 انچ ۽ ويڪر 3 فٽ 10 انچ هئي. ان جو فرش هال نمبر 13 جي فرش کان رڳو 2 انچ هيٺ هو، پر عبادتگاهه نمبر 23 جي فرش کان 11 انچ هيٺ هو. عبادتگاهه نمبر 24 جي اتر طرف، سائيٽ 2 جي مکيه عبادتگاهه جي اتريون پاسي جي سموري فنِ تعمير جا نشان هاڻي مڪمل طور مٽجي چڪا آهن.

سائيٽ 2 جو سڀ کان مٿانهون حصو عبادتگاهه نمبر 23 ۽ 24 جي بلڪل اوڀر ۾ ۽ گهٽي نمبر 15 جي اتر ۾ آهي. هتان جي بچيل نالين واري نظام مان معلوم ٿئي ٿو ته سائيٽ 2 جي مکيه عبادتگاهه چورس هئي، جيڪا وڏين ۽ مضبوط ڀِتِين سان گهيريل هئي. هڪ “E” جي شڪل واري قربان گاهه يا ڪُنڊ کانسواءِ، ان جي اندرين حصي ۾ رڳو لنگهه (دروازا) ۽ ڀِتِين جي اندر طاق يا جارا ٺهيل هئا. اندروني حصو مڪمل طور گڏوگڏ آهي، مٽي ۽ گاري جي دڙن سان ڀريل آهي، ۽ ڪا به وڏي تعميراتي نشاني هٿ نه اچي سگهي آهي. اڏاوتن جي هن اڻهوند جي ڪري اها خبر نٿي پوي ته هن عبادتگاهه جي اصل حيثيت ڇا هئي.

سائيٽ 2 جي اتر-اوڀر واري حصي جي هنن ڀڳل ٽُٽل کنڊرن ۾ چار مختلف گروپ سڃاڻي سگهجن ٿا. مرڪز جي ويجهو، عبادتگاهه نمبر 23 جي پوئين (اوڀر واري) ڀِت کان 21 فٽ اوڀر طرف، پڪين سرن جي هڪ “E” جي شڪل جهڙي اڏاوت (نقشي تي نمبر 25) آهي، جيڪا اوڀر کان اولهه تائين پکڙيل آهي ۽ ان جي ڊيگهه 6 فٽ 7 انچ آهي. “E” جي ننڍن ٻانهن مان هر هڪ جي ماپ 1 فٽ 9 انچ هئي. کوٽائيءَ مهل اها مڪمل طور نرم ۽ لوز مٽيءَ هيٺ دٻيل هئي، جيڪا 1 فٽ 3 انچ کان به گهٽ اونهي هئي. تنهنڪري ائين لڳي ٿو ته هيءَ ڪنهن حوض يا کڏ جو ٻاهريون گهيرو (ڀِت) هئي. ان جي بنياد جو سڀ کان هيٺيون تهه عبادتگاهه نمبر 23 جي فرش کان تقريبن 3 فٽ مٿي هو. جيتوڻيڪ هن جو تري وارو حصو سرن سان ٻڌل هو، پر اهو سائيٽ 2 جي ڪنهن به ٻئي اڏاوت سان ڳنڍيل نه هو.

مکيه عبادتگاهه جي اتر-اوڀر ڪنڊ جي کنڊرن ۾ هڪ وڏي ڀِت اوڀر-اولهه هلي ٿي، جنهن ۾ ٽي کليل جڳهيون يا لنگهه هئا. ان جي الهندي ڇيڙي تي هڪ لنگهه يا در هو، جيڪو 8 فٽ ڊگهو ۽ 3 فٽ 4 انچ ويڪرو هو. طاق يان جاري نمبر 23 ۽ 24 جي ابتڙ، هن لنگهه جي پٺيان ڪا ڀِت ڪا نه هئي، تنهنڪري اهو طاق نه پر گهڻو ڪري هڪ دَرُ (داخلي لنگهه) هو. هن دروازي جي چائنٺ عبادتگاهه نمبر 23 جي فرش کان پوريءَ ريت 5 فٽ مٿي هئي. نقشي تي ان کي نمبر 26 سان ظاهر ڪيو ويو آهي.

هن دروازي ۽ ايندڙ کليل جڳهه (نمبر 28) جي وچ ۾ هڪ ڀِت هئي، جيڪا 7 فٽ ڊگهي ۽ 2 فٽ 6 انچ ويڪري هئي. اڄڪلهه ان ڀِت جو رڳو 5 فٽ 3 انچ حصو دروازي نمبر 26 جي چائنٺ کان مٿي بچيو آهي. جڏهن اسان ان جي پٺيان مٽي ۽ گند صاف ڪري رهيا هئاسين، ته اسان کي سنگ مرمر (Alabaster) جي ٿانون جا سو کان وڌيڪ ٽڪرا، ڇلا ۽ ٻيون ڀڳل شيون مليون، جيڪي کوٽائيءَ جي سامان ۾ شامل ڪيون ويون آهن. مجموعي طور تي هن علائقي مان سنگِ مرمر جا لڳ ڀڳ ٽي سؤ ٽڪرا مليا، جيڪي طاق يا دروازي نمبر 28 جي چائنٺ کان اٽڪل هڪ فٽ مٿان هئا.

ملندڙ شين ۾ سنگِ مرمر جو هڪ وڏو اڌ گول ڇلو، ان ئي مٽيريل جو هڪ ننڍو پر سلامت ڇلو، اهڙن ئي ڇلن جا سوين ٽڪرا ۽ ڪجهه تعميراتي ٽڪرا مليا جن ۾ ڊگها ۽ چورس سوراخ هئا. اهي سوراخ ايئن پيا لڳن ڄڻ پاڻياٺ جي وهڪري لاءِ ناليون هجن، ڇو ته ڪيترن ئي مثالن ۾ هڪ ننڍي چورس نالي ڪنهن تکي زاويي تي وڏي نالي سان وڃي ٿي ملي. ڪو به ٽڪرو ٻئي سان ڳنڍجي نه سگهيو. سنڌو سڀيتا ۾ اهڙا سوراخ وارا پٿر جا ڇلا عام طور تي ڪاٺ جي ٿنڀن يا جهنڊن جي پيڙهه (بنياد) طور استعمال ٿيندا هئا.

اترين ڀِت ۾ مکيه داخلي لنگهه يا دروازو نمبر 28 هو، جيڪو 4 فٽ 8 انچ ڊگهو ۽ 2 فٽ 6 انچ ويڪرو هو. بعد ۾ ڪنهن دور ۾، هن دروازي کي هڪ آڏي ڀِت ڏئي بند ڪيو ويو هو. ان بند ڪيل ڀِت جي اوچائي مکيه عبادتگاهه جي اترين ڀِت جي هاڻوڪي اوچائيءَ جيتري ئي آهي. هن دروازي جي چائنٺ دروازو نمبر 26 جي چائنٺ کان 1 فٽ 6 انچ مٿي هئي.

دروازي نمبر 28 جي اوڀر طرف هڪ ٻيو طاق، لنگهه يا دروازو هو، جنهن کي نمبر 29 سان ظاهر ڪيو ويو آهي. ان جي اڳيان سرن جو هڪ ننڍو حوض هو، جيڪو اتر ڏانهن ويندڙ هڪ ڍڪيل نالي سان ڳنڍيل هو. هن نالي جو تري وارو حصو (نقشي تي نمبر 30) دروازي نمبر 26 جي چائنٺ کان 1 فٽ 7 انچ هيٺ هو. ڍڪيل نالي جي اوڀر ۾ اهو حوض هو جنهن جو ذڪر مٿي ٿي چڪو آهي، جنهن جون ڀِتِيون سرن جي رڳو هڪ تهه سان ٺهيل هيون.

راءِ بهادر پنڊت ديا رام ساهني هڙپا مان پڻ بلڪل اهڙو ئي سرن جو حوض هٿ ڪيو هو، جنهن ۾ سرن جي هڪ ننڍي نالي اچي ڪرندي هئي. (آئون پنهنجي دوست راءِ بهادر پنڊت ديا رام ساهني، ايم.اي جو ٿورائتو آهيان، جنهن هن اڏاوت جو فوٽو مون کي ڏنو.) حوض مان وڌيڪ پاڻي ڪڍڻ لاءِ هڪ ٻي سوڙهي نالي هئي، جيڪا اوڀر طرف وڃي پوءِ تيزيءَ سان ڏکڻ ڏانهن مڙي ٿي (نقشي تي نمبر 31). هن نالي مان ظاهر ٿئي ٿو ته اسان سائيٽ 2 جي اصل اتر-اوڀر واري ڪنڊ جي بلڪل ويجهو هئاسين. هن نالي جو تري وارو حصو طاق نمبر 29 جي اڳيان واري پهرين نالي جي تري کان 12 انچ هيٺ هو. ان سان لڳو لڳ هڪ فرش جا نشان هئا (نقشي تي نمبر 32)، جيڪو نالي جي تري کان 11 انچ مٿي هو.

طاق نمبر 29 جي بلڪل پٺيان، ملبي جي هڪ دڙي تي بعد واري دور جو هڪ فرش ٻڌل هو. اهو فرش (نقشي تي نمبر 33) مکيه عبادتگاهه جي اندر سڀ کان آخري ۽ نئين دور جي فرش جي سطح کي ظاهر ڪري ٿو. اهو اتر-اوڀر جي ٻاهريون ڪنڊ واري نالي جي فرش کان پوريءَ ريت 6 فٽ 6 انچ مٿي هو. حقيقت ۾، اهو سائيٽ 2 تي سڀ کان مٿانهون فرش هو، جيڪو ڪمري نمبر 4 جي سڀ کان مٿانهين فرش کان 6 فٽ 9 انچ مٿي، ڪمري نمبر 2 جي فرش کان 6 فٽ مٿي، ۽ عبادتگاهه نمبر 23 جي فرش کان 10 فٽ 10 انچ مٿي هو.

مکيه عبادتگاهه جي اتر-اوڀر ڪنڊ جا کنڊر هڪدم ختم ٿي وڃن ٿا، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته اوڀر وارو پاسو هن تکي لاهيءَ تان ڪِري تباهه ٿي ويو هوندو. طاقچي نمبر 29 ۽ مکيه عبادتگاهه جي ڏاکڻي-اوڀر ڪنڊ جي وچ ۾ هڪ وڏو کليل ميدان آهي، جتي اڃا به عمارتن جا نشان ڏسي سگهجن ٿا.

هن مٿانهين فرش (نمبر 33) جي بلڪل پٺيان، ۽ طاقچي نمبر 29 جي پوئين ڀِت کان 2 فٽ اوڀر طرف، ٽي وڏيون ٽامي جون پليٽون مليون. هر هڪ پليٽ ۾ سوراخ هو، جنهن ۾ ٽامي جو بولٽ وڌو ويو هو. رڳو ٻن پليٽن جا ٽڪرا بچيا هئا، جڏهن ته ٽين پليٽ پوريءَ ريت سلامت هئي.

ڏاکڻي ڇيڙي جي کنڊرن ۾ ٻن چورس ڪمرن جا آثار هئا. انهن مان هڪ ڪمرو، ڪمرو نمبر 34، هال نمبر 20 مان نڪرندڙ ڏاکڻي-اوڀر گهٽي جي آثارن جي مٿان اڏيو ويو هو. ان جون ڏاکڻيون ۽ اوڀر واريون ڀِتِيون مڪمل طور مٽجي چڪيون هيون. بچيل فرش جا آثار دروازي نمبر 26 جي چائنٺ کان 7 انچ مٿي هئا.

هن ڪمري جي اوڀر ۾ ۽ هال يا گهٽي نمبر 15 جي اوڀر طرف، اسان کي هڪ ٻئي ڪمري جا آثار مليا جنهن کي نقشي تي نمبر 35 سان ظاهر ڪيو ويو آهي. ان جي ويڪر 10 فٽ 3 انچ هئي، جيتوڻيڪ ان جو ڏاکڻو-الهندو حصو مڪمل طور تي تباهه ٿي چڪو هو.

اڄڪلهه سائيٽ 2 جي اتر-اوڀر واري حصي ۾ موجود هن عبادتگاهه جي اصل شڪل ۽ حيثيت کي سمجهڻ نهايت ڏکيو آهي. پر اتر-اوڀر ڪنڊ ۾ مختلف نالين جي ترتيب مان اندازو ٿئي ٿو ته هتي مذهبي رسمن دوران وڏي مقدار ۾ پاڻياٺ استعمال ڪيو ويندو ھو.

عبادتگاهه جي مرڪز جي ويجهو ملندڙ حوض ۽ اترين ڀِت جي ويجهو سنگِ مرمر جا سوراخن وارا ٽڪرا اهو ڏيکارين ٿا ته پاڻياٺ جو وهڪرو مذهبي تقريبن جو هڪ لازمي حصو هو. اهو پاڻياٺ گهڻو ڪري ننڍين نالين مان ٿيندي سنگِ مرمر جي وڏي نالي ۾ ويندو هو ۽ پوءِ اندروني حوض ۾ گڏ ٿيندو هو. جيئن ته هن حوض جو ٻاهرئين ڪنڊ واري حوض سان ڪو به سڌو لاڳاپو نه هو، تنهنڪري انهن ٻنهي جي وچ ۾ ڪو سڌو تعلق قائم ڪرڻ مشڪل آهي.

اتر-اوڀر ڪنڊ جي ٻاهرئين پاسي وارا آثار ڏيکارين ٿا ته طاق نمبر 29 کان اتر ڏانهن ويندڙ نالي جو مقصد باقي نالين واري نظام کان مختلف هو. اها نالي اچي طاق نمبر 29 جي اڳيان واري حوض ۾ ختم ٿيندي هئي. تنهنڪري اهو فرض ڪرڻ صحيح لڳي ٿو ته عام ناليون گندي پاڻي کي ٻاهر ڪڍڻ لاءِ هيون، جهڙوڪ عبادتگاهه جي اندر ڌوئڻ ۽ صفائيءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ پاڻي.

پر حوض مان نڪرندڙ ننڍي نالي شايد ان متبرڪ پاڻي (پوتر پاڻي) کي اڳتي وڌائڻ لاءِ هئي جيڪو حوض مان وڌي ويندو هو. هي حوض بعد جي دور جي هندو مندرن ۾ ملندڙ “چرنامرت ڪُنڊن” (Charanamrita Kunds) سان ڪافي ميل کائي ٿو، جهڙوڪ ڪاشي وشواناٿ مندر ۽ جڳن ناٿ مندر، جتي مورتيءَ کي سنان ڪرائڻ کان پوءِ پوتر ٿيل پاڻي گڏ ڪيو ويندو آهي.

هڙپا جي هڪ وڏي دڙي جي مٿان اهڙي ئي حوض جو ملڻ اهو ٻڌائي ٿو ته هڙپا ۽ موهن جو دڙو جا رهواسي هڪ جهڙيون ئي مذهبي رسمون ادا ڪندا هئا. عبادتگاهه جي اندر مليل ننڍي قربان گاهه جهڙي اڏاوت پڻ اهو ڏيکاري ٿي ته هتي پاڻياٺ جا نذرانا (ڀيٽا) چاڙهيا ويندا هئا.

هن قديم ماڳ جي سروي دوران، دڙن جي مٿان اڪيچار مذهبي ٿالهيون (Offering tables) ۽ سپين مان ٺهيل پيالا نما گلاس (Libation cups) مليا، جن کي ننڍيون نليون (Spouts) لڳل هيون. اهي شيون ثابت ڪن ٿيون ته اٽڪل چئن کان ساڍا چار هزار سال اڳ موهن جي دڙي جي ماڻهن ۾ ارپنا (نذرانو ڏيڻ) جون رسمون مذهبي عبادت جو هڪ وڏو حصو هيون.

موهنچو دڙو ۽ سنڌو سڀيتا جي ٻين ماڳن تان سپين جا ڪيترائي چمچا به مليا آهن، جيڪي مذهبي رسمن ۾ استعمال ٿيڻ جو وڏو ثبوت آهن. انهن مان هڪ قسم اهڙن ننڍن چمچن جو هو، جن جي ڳن تي لڪيرون (Grooves) ڪٽيل هيون؛ اهي اوزار اھڙن ڪمن لاءِ به ڪم ايندا هوندا، جهڙوڪ ٻارن کي کير يا پاڻياٺ پيارڻ. چانهون جي دڙي مان اهڙي ئي مليل هڪ نموني کي نمبر 2453 طور فهرست ۾ شامل ڪيو ويو آهي.

هڙپا ۾ هڪ قبر مان سپ جو هڪ وڏو چمچو مليو هو (هڙپا ميوزيم H88-1192 ) هڪ قبر ۾ ان جي موجودگي اها پيئي ڏيکاري ته ان جي ڪا مذهبي يا مڃتا واري حيثيت هئي، ۽ شايد ان جو تعلق مئل ماڻهن جي آخري رسمن سان هو. ان شئي جي اهميت جو اندازو ان مان لڳائي سگهجي ٿو ته جڏهن ان جي پيالي واري حصي ۾ سوراخ ٿي پيو، ته ان کي اڇلائڻ بدران ڳاريل شيھي(Lead) سان ڳنڍيو ويو هو.

سنڌو سڀيتا ۾ مذهبي رسمن لاءِ مڃيل مِٺي پاڻيءَ جي پاتارن (سِنک) جو استعمال به عام هو. موهن جي دڙي مان مليل هڪ اهڙي سِنک تي گول لڪيرون اڪريل آهن، جن جي اندر اڃا به ڳاڙهي رنگ جا نشان موجود آهن، جيڪي شنگرف (Vermilion) جهڙا آهن. (بلڪل اهڙو ئي هڪ نمونو ڍولاويرا مان به مليو آهي، جيتوڻيڪ اتي ڪو ڳاڙهو رنگ مليل ناهي.)

سنگِ مرمر جي شين کان علاوه، مکيه عبادتگاهه مان مليل ٻيون اهم شيون هي هيون:

مٽيءَ جو هڪ رنگيل نانگ جو مٿو، جيڪو چٽڪمري وائپر (Viper) نانگ جهڙو آهي ۽ ڳاڙهي پسمنظر تي ڪاري رنگ سان چٽيل آهي.

مٽيءَ جا ڪيترائي گول گولا.

هڪ رَک جو ٿانو (Cinerary urn) جنهن ۾ خاڪ ۽ هڏن جا ٽڪرا هئا، ۽ ان جي ٻاهرين پاسي اڇي رنگ جو چمڪندڙ ليپو ڏنل هو.

مٽيءَ جون ڪيتريون ئي ناري مورتيون (Female figurines) جيڪي نانا (Nana) ۽ استارتي (Astarte) ديوين سان ميل کائين ٿيون.

سائي رنگ جي چمڪندڙ پيالي جو هڪ ٽڪرو، جيڪو شايد فيانسا (Faience) جو ٺهيل هو.

ميتن سان گڏ رکڻ وارا ننڍا ٿانو، جن تي جانورن جا چِٽَ چٽيل هئا.

مکيه عبادتگاهه جي اتر-اوڀر ڪنڊ جي سڀ کان مٿانهين فرش تان، اسان کي مٽيءَ جي هڪ تختي (Plaque) جو اڌ حصو مليو، جنهن تي هڪ مندر چٽيل آهي جيڪو ٻُڌ گيا جي مشهور مهاٻُڌي مندر (Mahabodhi Temple) جهڙو لڳي ٿو. اهڙيون هزارين تختيون ٻُڌ گيا مان مليون آهن، جيڪي ٻڌ زائرين پاڻ سان کڻي ويندا هئا. هيءَ تختي اٺين صدي عيسويءَ کان اڳ جي نٿي ٿي سگهي.

عبادتگاهه جي اتر-اوڀر ڪنڊ واري حوض جي اندر مان، اسان کي ڪاري سنگِ مرمر يا ڪنهن آتش فشاني پٿر جي ٺهيل هڪ مُهري (Pestle) ملي، جيڪا شايد تورڻ جي وٽ طور به استعمال ٿيندي هوندي. ان سان گڏ عقيق (Carnelian) جون ٽي ڊگهيون پائپ نما نليون، سفيد فيانسا جا مڻيا ۽ سپين جا ڪيترائي ٽڪرا به مليا.

عبادتگاهه جي اندر ملندڙ “E” جي شڪل واري حوض جي اندران چانديءَ جي هڪ ٿانو جا ڪيترائي ٽڪرا، ٽامي جا ٻه وڏا ٿانو ۽ کوڙ چقمق پٿر جا بليڊ (Flint blades)، ڇلڻا ۽ پٿر جا اڀا حصا (Cores) مليا.

ڪمري نمبر 35 جي صفائيءَ دوران، سنگِ مرمر جي هڪ مورتيءَ جو ٽڪرو مليو، ۽ ان سان گڏ ماڻهوءَ جي کوپڙيءَ مان ٺهيل هڪ ٿانو به هٿ آيو. ان کان سواءِ هاٿي ڏند جا ٻه چورس ٽڪرا ۽ سنڱ جا ٽي اهڙي ئي شڪل جا ٽڪرا مليا، جيڪي جڙت جي ڪم (Inlay work) لاءِ ٺاهيا ويا هئا.

(جيڪڏهن اسان ابتدائي ۽ آخري تعميراتي دورن جي پاڻ ۾ تعلق جو جائزو وٺون، ته سائيٽ 2 جي تهدار تاريخ (Stratigraphy) سائيٽ 1 جي ڀيٽ ۾ ڪافي وڌيڪ دلچسپ آهي. جيتوڻيڪ سائيٽ 1 مان ڪيتريون ئي قديم شيون مليون آهن، پر اتي قديم ترين اڏاوتن ۽ تاريخي دور جي آخري اڏاوتن جي وچ ۾ ڪو چٽو لاڳاپو ثابت نه ٿي سگهيو آهي.

سائيٽ 1 تي قديم ترين اڏاوت جا آثار ڪمري نمبر 32 جو فرش، ڪمري نمبر 34 جي هيٺيان موجود ڀِتِيون، ۽ اڱڻ جي ڪمري نمبر 3 جي هيٺان ملندڙ قديم نالين وارو نظام ۽ مکيه اسمبلي هال جي اوڀر واري بچاءُ واري ڀِت آهن. هنن اڏاوتن جو اڱڻ، اسٽوپا واري سرن جي پليٽ فارم، يا ٻي صدي عيسويءَ ۾ ڪچين سرن مان ٺاهيل خالي خانقاهه (śūnyagarbha chaitya) سان ڪو سڌو سنئون لاڳاپو جوڙڻ ناممڪن آهي.)

رڳو ايترو چئي سگهجي ٿو ته سائيٽ 1 جي اڱڻ جي اترئين حصي وارو فرش ڪنهن اهڙي اڏاوت يا عبادتگاهه جو حصو هو، جيڪا تمام گهڻو قديم ۽ وچين دور جي عمارتن جي کنڊرن تي اڏي وئي هئي. اهڙي ئي نموني، اهو پليٽ فارم جنهن تي اسٽوپا بيٺل آهي، تڏهن اڏيو ويو جڏهن قديم فرش سان لاڳاپيل اڳوڻي اڏاوت تباهه ٿي چڪي هئي.

سائيٽ 2 جي صورتحال هن کان مختلف آهي. ان جي الهندي اڌ جي کنڊرن مان پهرين واسوديو First Vasudevaجا سڪا ملڻ مان ثابت ٿئي ٿو ته مٿيون اڏاوتون گهٽ ۾ گهٽ ٻي صدي عيسويءَ تائين استعمال ۾ هيون. اٽڪل پهرين صدي قبل مسيح کان پهرين صدي عيسويءَ تائين، ڪمرن جا اهي ٽي جوڙا بند عبادتگاهن طور ڪم ايندا هئا؛ ان کان اڳ، جيتري حد تائين معلوم ٿي سگهيو آهي، اهي ٻي صدي قبل مسيح دوران کليل اڪاشي عبادتگاهن طور استعمال ٿيندا هئا.

ڪمري نمبر 1 جي قربان گاهه ۽ هال نمبر 13 جي نالي سائيٽ 1 مان مليل قديم ترين اڏاوتن جي همعصر (هڪ ئي دور جون) آهن. ان کان سواءِ، ڪمري نمبر 1 جي قربان گاهه ان ئي دور جي آهي جنهن دور جا گهٽي نمبر 21 ۽ 22 ۽ مکيه عبادتگاهه جي الهندي پاسي اڳيان موجود طاقچي يا عبادتگاهه نمبر 23 سان لاڳاپيل نالين جا نظام آهن.

وڌيڪ هي ته، عبادتگاهه نمبر 23 هڪ وڏي عرصي تائين قائم رهي، تان جو ان جي اتر طرف واري عبادتگاهه نمبر 24 ٻيهر اڏي وئي. عبادتگاهه نمبر 24 جي سرن جي گهڙت ۽ تعميراتي سامان، ۽ گهٽي نمبر 13، 21 ۽ 22 سان لاڳاپيل نالين جو مٽيريل عبادتگاهه نمبر 23 کان ڪافي مختلف آهي. پر اهي بعد جي دور جي اڏاوتن سان ڏاڍو ميل کائين ٿا، جهڙوڪ سائيٽ 2 جي الهندي حصي ۾ ڪمرن جي ٽن جوڙن مان ٺهيل کليل ۽ بند عبادتگاهون.

اهو ظاهر ڪري ٿو ته عبادتگاهه نمبر 23، سائيٽ 1 سان گڏ، موهن چي دڙي جي قديم ترين اڏاوتن ۾ شمار ٿئي ٿي. ان جو لاڳاپو هتان مليل سوميرائي طرز جي تصويري مُهرن (Pictographic seals) ۽ ڪمري نمبر 34 مان مليل چِٽيل مٽيءَ جي ٿانون سان آهي. تنهن هوندي به، پنهنجي تمام گهڻي قدامت جي باوجود، لڳي ٿو ته هيءَ عبادتگاهه هزارين سالن تائين استعمال هيٺ رهي.

جيتري حد تائين پرکي سگهجي ٿو، هن اڏاوت جو هندو-آريائي مذهبي تصورن سان ڪو به ميلاپ ناهي. بلڪ، هي هندستاني مهاڪاوين (رزمي داستانن) ۾ ملندڙ انهن واضح اشارن جي تصديق ڪري ٿو ته اتر-اولهه هندستان ۾ هڪ بلڪل الڳ ۽ منفرد تهذيب هئي. بعد جي روايتن ۾ اتان جي رهواسين کي اسُر (Asuras)، دانو (Danavas) يا ديتيا (Daityas) ڪري ڪوٺيو ويو آهي. سندن شهرن کي بي پناهه دولت وارو ڏيکاريو ويو آهي، ۽ جاگرافيائي حوالن مان اندازو ٿئي ٿو ته اهي ماڻهو—جيڪي شايد سنڌو سڀيتا جا رهواسي هئا، مهاڀارت جي هيرو شري ڪرشن جي دور ۾ ڪاٺياواڙ جي اوکامنڊل واري علائقي جي دوارڪا (Dwāravatī) واري پَٽَ ۾ هندو-آريائي يادون (Yadavas) لاءِ مسلسل لڙائيءَ جو سبب بڻيل هئا.

نوٽ: آخري پيراگراف ويهين صديءَ جي شروعاتي دور جي آرڪيالاجسٽ جي تاريخي تفسير ۽ قياس آرائيءَ تي ٻڌل آهي. جديد آرڪيالاجيڪل علم سنڌو سڀيتا جي ماڻهن کي مهاڀارت جي اسُرن، دانون يا ڪردارن سان جوڙڻ کي هڪ اندازو سمجهي ٿو، ڪو ثابت ٿيل تاريخي سچ نه. (ھلندڙ)

______________

نصير اعجاز سينئر صحافي، اديب، شاعر، محقق، ۽ ھڪ سفرنامي سميت يارھن ڪتابن جو مصنف آھي. انھن ڪتابن ۾ سندس ھڪ انگريزي ڪتاب Hur – The Freedom Fighter بہ شامل آھي جيڪو سوا سئو ورھين جي تاريخ تي ٿيل تحقيقي ڪم آھي.