ڪولمبو گھوٽالي ۾: سريلنڪا جي نئين حڪومت ۽ چيني سيڙپ آڌار ھلندڙ سياست

نيشنل پيپلز پاور  جي حڪومت، جيڪا معاشي بدانتظامي ۽ غير شفاف غير ملڪي معاهدن خلاف سخت تنقيد جي لهر تي سوار ٿي اقتدار ۾ آئي هئي، هاڻي پاڻ کي چيني سيڙپ جي آڌار بيٺل ڏسي رهي آهي، جنهن اڳوڻين حڪومتن کي جڪڙي رکيو هو.

ليو نرشا درشن

ڪولمبو: 2017ع ۾، وڌندڙ قرضن جي بحران سبب مفلوج ٿيل سريلنڪا، حڪمت عملي جي لحاظ کان انتهائي اهم هيمبنتوٽا بندرگاهه جو انتظامي ڪنٽرول 99 سالن جي ليز تي هڪ چيني سرڪاري ملڪيت واري اداري جي حوالي ڪري ڇڏيو هو. لڳ ڀڳ هڪ ڏهاڪي کان پوءِ، هن ٻيٽ واري ملڪ ۾ چيني سيڙپڪاريءَ آڌار هلندڙ سياست هڪ ڀيرو ٻيهر ساڳئي نقطي تي اچي بيهي رهي آهي.

نيشنل پيپلز پاور (NPP) جي حڪومت، جيڪا معاشي بدانتظامي ۽ غير شفاف غير ملڪي معاهدن خلاف سخت تنقيد جي لهر تي سوار ٿي اقتدار ۾ آئي هئي، هاڻي پاڻ کي چيني سرمائي تي ان ئي ساختي انحصار تي بيٺل ڏسي رهي آهي، جنهن ان جي اڳوڻين حڪومتن کي جڪڙي رکيو هو.

اڄوڪي ڇڪتاڻ صرف قرضن جي ڄار واري داستان يا جيو پوليٽيڪل رقابت جي روايتي نموني تائين محدود ناهي. ڪولمبو لاءِ بنيادي مسئلو اهو آهي ته ڇا اهو بيجنگ سان پنهنجي اقتصادي ۽ سياسي لاڳاپن جي شرطن تي ٻيهر ڳالهيون ڪري سگهي ٿو، بغير ڪنهن اهڙي عمل جي جيڪو ان جي اڳي ئي نازڪ معاشي بحالي کي وڌيڪ نقصان پهچائي.

ورثي ۾ مليل گھوٽالي جو بار

اقتدار سنڀالڻ کان پوءِ، سريلنڪا جي نئين قيادت گذريل حڪومتن پاران ڪيل ڪيترن ئي تڪراري غير ملڪي سيڙپڪاري جي فريم ورڪ جو جائزو وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور تي اهي جيڪي چيني بنيادي ڍانچي جي مالي مدد سان لاڳاپيل هئا. ان ۾ ڪولمبو پورٽ سٽي ۽ هيمبنتوٽا جهڙن وڏن منصوبن سان جڙيل ٽيڪس رعايتن، ريگيوليٽري موڪلن، توانائي جي معاهدن، ۽ گورننس جي طريقن جي ڇنڊڇاڻ شامل هئي.

2022ع جي معاشي ڏيوالي کان پوءِ وارين حالتن عوامي سوچ کي بنيادي طور تي تبديل ڪري ڇڏيو. ڪيترن ئي سريلنڪن لاءِ، غير ملڪي فنڊن سان هلندڙ بنيادي ڍانچو بدعنواني، غير شفاف خريداري، ۽ قومي خودمختياري لاءِ خطرن جي علامت بڻجي چڪو هو. پنهنجي وڏي پيماني ۽ نمايان هجڻ ڪري، چين جي حمايت يافته منصوبا ان عوامي ڪاوڙ جو خاص نشانو بڻيا.

ان جي باوجود، سريلنڪا جي معاشي حقيقت اڃا تائين انتهائي سخت آهي. ملڪ کي فوري طور تي غير ملڪي سيڙپ جي ضرورت آهي؛ بيروني قرض اڃا تائين تمام گهڻو آهي، پرڏيهي مٽاسٽا جا ذخيرا نازڪ آهن، ۽ معاشي واڌ جو دارومدار وڏي پيماني تي سيڙپ جي آمد تي آهي. بيجنگ انهن چند ڌرين مان هڪ آهي جيڪو وڏي پيماني تي بنيادي ڍانچي ۽ صنعتي منصوبن جي مالي مدد ڪرڻ لاءِ تيار ۽ اهل آهي.

اهو ئي تضاد واضح ڪري ٿو ته ڇو هڪ اهڙي انتظاميا، جنهن پراڻن معاهدن تي نظرثاني ڪرڻ جي نعري تي مهم هلائي هئي، تنهن جنوري 2025ع ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌندي چين جي ‘سائنوپيڪ’ (Sinopec) ڪمپني سان هيمبنتوٽا ۾ تجويز ڪيل 3.7 بلين ڊالر جي تيل ريفائنري جي معاهدي کي تيزي سان منظور ڪيو، جنهن کي مقامي اختيارين ملڪ جي تاريخ ۾ سڀ کان وڏي سڌي پرڏيهي سيڙپ قرار ڏنو.

ڇڪتاڻ جا مرڪز: پورٽ سٽي ۽ هيمبنتوٽا

ڪو به منصوبو هيمبنتوٽا انٽرنيشنل پورٽ جيتري اهميت نٿو رکي. جيتوڻيڪ ماهر اڃان تائين ان بحث ۾ رڌل آهن ته ڇا هن اثاثي جي ليز هڪ سوچيل سمجهيل قرض جي چال هئي يا گهريلو مالي بدانتظامي جو نتيجو، پر سريلنڪا اندر ان جا سياسي اثر ناڪاري آهن.

نئين حڪومت کي اهو سياسي بار ورثي ۾ مليو آهي. چين جي ڪنٽرول هيٺ حڪمت عملي جي لحاظ کان اهم اثاثن جي سخت نگراني جا گهريلو مطالبا اڃا تائين مضبوط آهن، جيڪي معاشي تباهي جي چوڌاري موجود وسيع تر خدشن کي ظاهر ڪن ٿا. ڪولمبو پورٽ سٽي (هڪ اربين ڊالرن جو مالي مرڪز جيڪو هڪ الڳ ريگيوليٽري فريم ورڪ تحت هلي ٿو) لاءِ ٽيڪس رعايتن تي نظرثاني بابت ڳالهيون پڻ ان عوامي ڪاوڙ سان جڙيل آهن، جيڪا سخت معاشي قدمن دوران ان برابر مالي بوجھ کڻڻ جي ڪري پيدا ٿي هئي.

آئي ايم ايف (IMF) جي بحاليءَ واري پروگرام کان پوءِ، ڪولمبو پورٽ سٽي فريم ورڪ جي اندر جوڙجڪ کي سخت ڪرڻ ۽ ڪجهه ٽيڪس ڇوٽ واپس وٺڻ جي ڪوشش ڪئي وئي  آهي. تنهن هوندي، انهن رعايتن کي واپس وٺڻ سان انهن سيڙپڪارن جي حوصلي شڪني جو خطرو آهي جن جي سريلنڪا کي سخت ضرورت آهي.

ٻيٽ جي بحاليءَ واري حڪمت عملي اڃا تائين هندي وڏي سمنڊ ۾ پاڻ کي هڪ بحري ۽ مالي مرڪز طور مڃائڻ تي ٻڌل آهي – هڪ اهڙو عزم جتي چين جو جوڙيل بنيادي ڍانچو بنيادي حيثيت رکي ٿو.

نتيجي طور، ايندڙ ۽ ويندڙ حڪومتون حڪومتي حقيقتن سان منهن ڏيڻ کان پوءِ پنهنجي چونڊ مهم واري سخت رويي کي نرم ڪري ڇڏينديون آهن: گهريلو سياست غير ملڪي مخالف جذبن تي هلي سگهي ٿي، پر حڪومت هلائڻ لاءِ سرمائي جي ضرورت هوندي آهي.

بحري خدشن تي معاشي گهرائي جي برتري

سريلنڪا ۽ چين جي حوالي سان عالمي سطح تي ٿيندڙ اڪثر بحثن جو مرڪز رڳو جيو پوليٽڪس – خاص طور تي هندي وڏي سمنڊ ۾ بيجنگ جي بحري موجودگي تي هوندو آهي. جيتوڻيڪ هيمبنتوٽا جو عالمي بحري رستن جي ويجهو هجڻ قدرتي طور تي نئين دهلي ۽ واشنگٽن ۾ سيڪيورٽي خدشن کي جنم ڏئي ٿو، پر اڄ جي دور ۾ بيجنگ جو اصل اثر رڳو فوجي نه پر ساختي (Structural) آهي.

چين جو اثر ان ڪري قائم آهي ڇاڪاڻ ته اهو سريلنڪا جي اصل معيشت ۾ گهريون پاڙون رکي ٿو – جنهن ۾ لاجسٽڪ، توانائي، تعميرات، ۽ ڊگهي  عرصي تي ترقياتي ماليات شامل آهن. چيني ڪمپنيون صنعتي زونن جي توسيع ۽ توانائي جي نون منصوبن ۾ اڃا تائين سرگرمي سان مصروف آهن.

ڪولمبو بيجنگ سان لاڳاپا ختم ڪرڻ نٿو چاهي؛ اهو صرف هڪ توازن قائم ڪرڻ (Recalibration) چاهي ٿو. چئلينج اهو آهي ته بيجنگ وٽ انهن معاهدن کي بنيادي طور تي تبديل ڪرڻ جو ڪو وڏو سبب ناهي، جيڪي اڳي ئي ان جي ڊگهي  مُدي تي تجارتي ۽ اسٽريٽجڪ مفادن کي تحفظ فراهم ڪن ٿا.

ڪولمبو هڪ نازڪ توازن واري عمل ۾ ڦاٿل آهي. ان کي چيني سرمائي جي ضرورت آهي، جڏهن ته پنهنجي ووٽرن کي اهو پڻ ڏيکارڻو آهي ته هن پرڏيهي اثر اڳيان گوڏا ناهن ٽيڪيا. اهو عالمي مارڪيٽن کي خوفزده ڪرڻ کان سواءِ خودمختيار لچڪ چاهي ٿو.

اهو مامرو انهن ننڍن قومن جي وسيع چئلينج کي ظاهر ڪري ٿو جيڪي گهريلو معاشي ڪمزوري جي وچ ۾ سپر پاورز جي رقابتن مان رستو ڳولي رهيون آهن. سريلنڪا لاءِ، هاڻي هي بحث صرف بندرگاهن يا قرضن تائين محدود ناهي – پر اهو ان باري ۾ آهي ته هن ٻيٽ جي معاشي مستقبل جا شرط ڪير مقرر ڪندو.

______________

ڏکڻ ڪوريائي خابرو اداري The AsiaN  جي انگريزي سروس جي ٿورن سان