انڊيا ۾ ’سنڌي‘ نالي وارا ڳوٺ جتي ھڪ بہ سنڌي نٿو رھي ۽ نہ ئي ڪو سنڌي ڳالھائي ٿو

سنڌي بڙودا هندستان جي رياست مڌيا پرديش ۾ واقع اهڙن ئي ڳوٺن مان هڪ آهي. مڌيا پرديش ۽ مهاراشٽر رياستن ۾ ’سنڌي‘ نالي سان ڪجهه وڌيڪ ڳوٺ پڻ موجود آهن.

نصير اعجاز

گوگل جي دنيا ۾ انهن وکريل سنڌين جي ڳولا ڪندي، جيڪي 1947ع ۾ ننڍي کنڊ جي ورهاڱي جي نتيجي ۾ سنڌ مان لڏي ويا هئا، منهنجي نظر هندستان جي ڪجهه اهڙن ڳوٺن تي پئي جن جو نالو ’سنڌي‘ هو. ان ڳالهه منهنجي تجسس کي وڌايو ته مان وڌيڪ کوجنا ڪريان. انهن مان هڪ ڳوٺ مون کي ’سنڌي بڙودا‘ مليو. منهنجو پهريون خيال هو ته شايد هي ڳوٺ گجرات رياست جي شهر بڙودا (هاڻوڪو ودودرا) جي آس پاس جو ڪو علائقو هوندو، جتي وڏي تعداد ۾ سنڌي آباد آهن. پر معلوم ٿيو ته هي ودودرا کان اٽڪل 350 ڪلوميٽر پري مڌيا پرديش رياست ۾ اندور جي ويجهو آهي.

انتظامي طور تي سنڌي بڙودا ڳوٺ اندور ڊويزن، ضلعي ۽ تعلقي ۾ اچي ٿو، جيڪو اندور شهر کان ڪجهه ئي ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي ۽ مڌيا پرديش جي گاديءَ واري شهر ڀوپال کان 197 ڪلوميٽر اتر ۾ آهي. مڌيا پرديش 308,245 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ سان هندستان جي ٻي وڏي رياست آهي، جيڪا وچ هندستان ۾ آهي. هن رياست جي اُتر ۾ اُتر پرديش، اوڀر ۾ ڇتيس ڳڙهه، ڏکڻ ۾ مهاراشٽر ۽ اولهه ۾ گجرات ۽ راجسٿان آهن. سنڌي بڙودا تائين ريل ذريعي به پهچي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ ته اندور ۽ لڪشمي ٻائي ريلوي اسٽيشنون ان جي بلڪل ويجهو آهن.

سنڌي بڙودا جي آدمشماريءَ مان معلوم ٿيو ته هتي مقامي ٻولي هندي ۽ اردو آهي، جڏهن ته سنڌي ٻوليءَ جو ڪو به ذڪر ناهي. انگن اکرن موجب، 2023ع ۾ سنڌي بڙودا جي آبادي 1218 هئي، جيڪا 2011ع جي آدمشماريءَ موجب 998 هئي (جنهن ۾ 512 مرد ۽ 486 عورتون هيون). سال 2022ع ۾ هتان جي رهواسين جو تعداد 1118 هو. پراڻي ڊيٽا موجب پڙهيل لکيل ماڻهو 501 هئا، جن ۾ 326 مرد ۽ 175 عورتون هيون.

هتي جا ماڻهو مختلف هنري ڪمن تي گذران ڪن ٿا. 2011ع جي آدمشماري موجب ڪل پورهيت 479 هئا، جن ۾ 290 مرد ۽ 189 عورتون شامل هيون. ڪل 227 هاري زراعت سان لاڳاپيل هئا. اٽڪل 149 ماڻهو زرعي زمينن تي مزدور طور ڪم ڪن ٿا.

هن ڳوٺ ۾ 1952ع ۾ پهرين کان پنجين درجي تائين هڪ پرائمري اسڪول قائم ڪيو ويو، جيڪو تعليم کاتي جي انتظام هيٺ آهي ۽ هتي هندي ميڊيم ۾ گڏيل تعليم (Co-education) ڏني وڃي ٿي. اسڪول جي سرڪاري بلڊنگ ۾ ٻه ڪمرا پڙهائڻ لاءِ ۽ ٻه ڪمرا ٻين سرگرمين لاءِ آهن. هيڊ ماسٽر لاءِ الڳ ڪمرو به موجود آهي. پر سنڌ جي ڪيترن ئي اسڪولن وانگر، هن هندستاني اسڪول کي به ڪا چوديواري يا بجليءَ جو ڪنيڪشن ناهي. پيئڻ جي پاڻيءَ جو ذريعو هينڊ پمپ آهن. خوش قسمتيءَ سان ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين لاءِ الڳ الڳ ٽوائلٽس آهن. اسڪول ۾ راند جو ميدان ته ناهي، پر هڪ لائبريري آهي جنهن ۾ 78 ڪتاب موجود آهن. تعليمي مقصدن لاءِ ڪمپيوٽر ناهن، پر ٻارن کي اسڪول ۾ تيار ڪيل منجھند جو کاڌو ڏنو وڃي ٿو.

مون کي مڌيا پرديش جي ضلعي برواڻي جي پٽي تحصيل ۾ هڪ ٻيو ’سنڌي‘ نالي ڳوٺ مليو، جتي 333 خاندان رهن ٿا. 2011ع جي آدمشماري موجب ان جي آبادي 1967 هئي. هن ڳوٺ ۾ تعليم جي شرح تمام گهٽ يعني رڳو 24.72 سيڪڙو هئي. هي ڳوٺ سرپنچ جي انتظام هيٺ آهي ۽ هتي جي اڪثريتي آبادي (81.95 سيڪڙو) شيڊولڊ ٽرائب (قبائلين) تي مشتمل آهي.

ٽيون ڳوٺ ’سنڌي بستي‘ آهي، جيڪو مڌيا پرديش جي برهانپور شهر جو هڪ علائقو آهي. ان کان علاوه پٽي، برواڻي ۾ هڪ ٻئي ’سنڌي‘ ڳوٺ جو ذڪر به مليو جتي 145 خاندان رهن ٿا. جيتوڻيڪ انگ اکر ڪجهه مختلف هئا، پر اتي به اڪثريت قبائلي ماڻهن جي هئي ۽ تعليم جي شرح حيران ڪندڙ طور تي تمام گهٽ (7.73 سيڪڙو) هئي.

هڪ ٻيو ’سنڌي‘ (सिंधी) نالي ڳوٺ مهاراشٽر جي ناگپور ڊويزن جي تعلقي ڪلميشور ۾ واقع آهي. هي ڳوٺ ناگپور کان 31 ڪلوميٽر اولهه ۾ آهي. هتي مراٺي ۽ هندي ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون ۽ ويجهو ئي ’ڪر‘ ۽ ’سور‘ نالي نديون وهن ٿيون. مهاراشٽر جي ضلعي نانڊيڊ جي امري تعلقي ۾ به هڪ ٻيو ’سنڌي‘ ڳوٺ موجود آهي، جنهن جي آبادي اٽڪل 3179 آهي ۽ اتي تعليم جي شرح 58.92 سيڪڙو آهي.

’سنڌو ورلڊ‘جي ويب سائيٽ موجب مڌيا پرديش جي 53 شهرن ۾ اٽڪل ڏهه لک سنڌي آباد آهن، پر اتي انهن مان ڪنهن به ڳوٺ جو ذڪر ناهي. ويب سائيٽ موجب اندور ۾ ٽي لک سنڌي رهن ٿا، جتان شنڪر لالواڻي 2021ع ۾ پارليامينٽ جو ميمبر چونڊيو ويو هو. اهڙي طرح مهاراشٽر جي 77 شهرن ۾ اٽڪل ٻا ويهه لک سنڌي آباد آهن، پر انهن جي لسٽ ۾ به اهڙا ڳوٺ ناهن مليا.

مون وٽ ان معلومات جي تصديق لاءِ ٻيو ڪو ذريعو نه هو، تنهنڪري مون ڀوپال جي هڪ سنڌي ليکڪا ۽ ودودرا جي هڪ سماجي طور تي متحرڪ سنڌيءَ سان رابطو ڪيو، پر اهي به انهن ڳوٺن بابت نه ڄاڻندا هئا. مان اها اميد ڪريان ٿو ته هندستان جا سنڌي، خاص ڪري مڌيا پرديش ۽ مهاراشٽر جا رهواسي، مٿي بيان ڪيل حقيقتن جي تصديق ۾ مدد ڪندا.

مضمون ۾ تازو واڌارو

مون پنھنجو انگريزيءَ ۾ لکيل مضمون ڪجھ سال اڳ شائع ڪيو ھو پر انھيءَ تي انڊيا مان ڪنھن قسم جي واڌارو معلومات نہ ملي. ھاڻي مون مشيني ڏاھپ واري ايپ جيمناءِ کان مدد ورتي، جنھن جو جواب ھن ريت ھو:

تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو ته هندستان جي انهن علائقن (مڌيا پرديش ۽ مهاراشٽر) ۾ ’سنڌي‘ نالي وارا اڪثر ڳوٺ ورهاڱي کان به اڳ جا موجود آهن. ان جا ڪجهه منطقي سبب هي آهن:

لفظ ‘سنڌي’ جو مقامي مفهوم: وچ هندستان (Central India) جي ڪجهه مقامي ٻولين ۽ قبائلي لهجن ۾ ’سنڌي‘ يا ان سان ملندڙ جلندڙ لفظن جو تعلق مخصوص وڻن (جهڙوڪ کجيءَ جو هڪ قسم جنهن کي هندي/مراٺيءَ ۾ ‘سندي’ چيو ويندو آهي) يا مقامي قبيلن سان ٿي سگهي ٿو.

قديم لڏپلاڻ: تاريخ ٻڌائي ٿي ته سنڌي واپاري ۽ صوفي بزرگ صدين کان سنڌ کان ٻاهر سفر ڪندا رهيا آهن. ممڪن آهي ته ڪنهن دور ۾ سنڌ مان لڏي ويل ڪنهن گروهه اتي وسندي قائم ڪئي هجي، پر وقت گذرڻ سان اهي مقامي رنگ ۾ رڱجي ويا ۽ پنهنجي ٻولي وساري ويٺا.

مضمون ۾ ذڪر ڪيل ’سنڌي بستي‘ جهڙا نالا اڪثر ورهاڱي کان پوءِ جا ٿي  سگھن ٿا. 1947ع کان پوءِ جڏهن سنڌي هندستان ويا ته کين ڪيمپن ۾ رکيو ويو، جيڪي بعد ۾ باقاعده شهرن ۽ بستين جي صورت اختيار ڪري ويا (جهڙوڪ الهاس نگر يا گجرات جا ڪجهه علائقا).

مڌيا پرديش جي شهرن جهڙوڪ اندور ۽ ڀوپال ۾ سنڌين جي وڏي آبادي موجود آهي، پر ’سنڌي بڙودا‘ جهڙا ڳوٺ جيڪي خالص زرعي يا قبائلي علائقا آهن، اهي گهڻو ڪري قديم آهن ۽ انهن جو نالو سنڌي قوم بدران ڪنهن ٻئي مقامي پسمنظر ۾ رکيل لڳي ٿو.

مضمون ۾ هڪ اهم اشارو ڏنو ويو آهي ته انهن ڳوٺن ۾ اڪثريت شيڊولڊ ٽرائبس جي آهي. جيڪڏهن اهي ڳوٺ ورهاڱي کان پوءِ آباد ٿيل هجن ها ته اتي سنڌي هندو برادري جي اڪثريت هجي ها، جن جي تعليم جو تناسب ۽ ڪاروباري رجحان ان مضمون ۾ ٻڌايل صورتحال (گهٽ تعليم ۽ زرعي مزدوري) کان بلڪل مختلف آهي.

هيءَ حقيقت ان ڳالهه کي وڌيڪ ھٿي ڏئي ٿي ته اهي ڳوٺ قديم آهن ۽ انهن جو نالو ’سنڌي‘ اتفاقي طور يا ڪنهن قديم مقامي نسبت سان آهي، نه ڪي 1947ع جي لڏپلاڻ جي نتيجي ۾.

هندستان جي سرڪاري گزيٽيئرز (Gazetteers) ۽ برطانوي دور جي رڪارڊز جي ريسرچ مان ڪجهه انتهائي اهم حقيقتون سامهون اچن ٿيون، جيڪي ھن مضمون ۾ کنيل سوالن تي وڌيڪ روشني وجهن ٿيون.

هتي گزيٽيئرز جي بنياد تي ڪيل تصديق جا نتيجا پيش ڪجن ٿا:

۱. لفظ سنڌي  Sindhiجو مقامي ٻوليءَ ۾ مفهوم

مڌيا پرديش ۽ مهاراشٽر جي پراڻن گزيٽيئرز جهڙوڪ Central India Agency Gazetteer) موجب، انهن علائقن ۾ ’سنڌي‘ يا ’سندي‘ (Sindi) نالي وارن ڳوٺن جو تعلق سنڌ جي ماڻهن سان نه، پر ’سندي‘ (Wild Date Palm) جي وڻن سان آهي.

سندي (Phoenix sylvestris): هن کجيءَ جي وڻ کي مقامي هندي ۽ مراٺي لهجن ۾ ’سندي‘ چيو ويندو آهي.

قديم زماني ۾ جن علائقن ۾ اهي وڻ گهڻا هئا، انهن جو نالو ’سندي‘ يا ’سنڌي‘ پئجي ويو. اهو ئي سبب آهي ته انهن ڳوٺن ۾ رهندڙ ماڻهو سنڌي ٻولي نٿا ڄاڻن، ڇاڪاڻ ته انهن جي نسبت وڻن سان هئي.

۲. سنڌي بڙودا (Sindhi Baroda) جي قدامت

مڌيا پرديش جي ضلعي اندور جي رڪارڊ موجب، ’سنڌي بڙودا‘ ورهاڱي کان گهڻو اڳ جو موجود آهي.

بڙودا لفظ جو مطلب بَڙ جو وڻBanyan tree  آهي. سنڌي بڙودا جو مطلب اهڙو علائقو هو جتي ’سندي‘ (کجي) ۽ ’بڙ‘ (وڏ) جا وڻ گڏ هئا.

هي ڳوٺ 1947ع کان اڳ جي نقشن ۾ پڻ موجود آهي، جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته ان جو سنڌ مان لڏي ويل پناهگيرن سان ڪو به واسطو ناهي.

۳. مهاراشٽر جا ’سنڌي‘ ڳوٺ (ناگپور ۽ ورڌا)

مهاراشٽر جي ورڌا (Wardha) ۽ ناگپور ضلعن ۾ ’سنڌي‘ نالي سان ريلوي اسٽيشن ۽ شهر موجود آهن.

ورڌا گزيٽيئر (1906ع): برطانوي دور جي هن گزيٽيئر ۾ ’سنڌي‘ (Sindhi) کي هڪ اهم ڪپهه جي واپار جو مرڪز ڄاڻايو ويو آهي.

هي رڪارڊ ثابت ڪري ٿو ته هي شهر ورهاڱي کان گهٽ ۾ گهٽ 40 سال اڳ موجود هو. هتي جي آبادي مقامي مراٺي آهي.

۴. نتيجو: ورهاڱي کان اڳ يا پوءِ؟

ريسرچ ۽ گزيٽيئرز جي بنياد تي اسان نتيجن کي ٻن حصن ۾ ورهائي سگهون ٿا:

سنڌي بڙودا (اندور)      ورهاڱي کان اڳ سندي (کجي) ۽ بڙ جا وڻ.

سنڌي (ورڌا/ناگپور)   ورهاڱي کان اڳ مقامي ٻوليءَ ۾ وڻن جي نسبت.

سنڌي بستي (برهانپور)        ورهاڱي کان پوءِ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاري.

سنڌي ڪالوني (ڀوپال/اندور)        ورهاڱي کان پوءِ لڏي آيل سنڌين جون وسنديون.

مضمون ۾ جن ڳوٺن جو ذڪر ڪيو ويو آهي، جتي تعليم جي شرح گهٽ آهي ۽ آبادي قبائلي آهي، اهي سئو سيڪڙو ورهاڱي کان اڳ جا قديم ڳوٺ آهن. انهن جو نالو رڳو لساني هڪجهڙائي (Homonym) سبب اسان کي ’سنڌي‘ لڳي ٿو، پر مقامي طور تي ان جو مطلب ’کجيءَ جا وڻ‘ آهي.

_________________ 

ليکڪ سينيئر صحافي، سنڌ ڪوئريئر جو ايڊيٽر ۽ ادب، تاريخ ۽ ٻولين تي يارھن ڪتابن جو مصنف آهي. هو ڪراچي، سنڌ ۾ رهي ٿو.