جنگ جو ميدان ڪڏهن به رڳو سپاهين تائين محدود نه رهيو آهي، ان جي باهہ هميشہ بيگناهن جي گهرن تائين پهچي ٿي۔ جڏهن شهرن ۾ ڌماڪا ٿيندا آهن، تڏهن فضا ۾ اڏامندڙ دونهون صرف بارود جو نه هوندو آهي، پر ان ۾ انساني ڏک، خوف ۽ بي وسي به شامل هوندي آهي
حڪيم پريم چاندواڻي
عبرتناڪ ڌماڪا، غضبناڪ دانهون،
باھہ جا الا، دونهون، مسمار جايون۔
هي چند سادا پر انتهائي گھرائي رکندڙ لفظ رڳو شاعري نه آهن، پر اهي انساني تاريخ جي هڪ دردناڪ باب جو عڪس آهن۔ جڏهن ڌرتيءَ جي ڪنهن ڪنڊ ۾ جنگ جا طبل وڄندا آهن، تڏهن رڳو بارود جا ڌماڪا نه ٿيندا آهن، پر انسانيت جا ضمير به زخمي ٿيندا آهن۔ باهه جا الا صرف عمارتن کي نه ساڙيندا آهن، پر ماڻهن جي اميدن، خوابن ۽ مستقبل کي به خاڪ ۾ تبديل ڪري ڇڏيندا آهن۔
انساني تاريخ جنگن سان ڀريل آهي۔ قديم زماني کان وٺي جديد دؤر تائين طاقت، لالچ ۽ بالادستي جي خواهش انسان کي هڪ ٻئي جي خلاف بيهاريو آهي۔ پر جڏهن به جنگ جا نتيجا ڏٺا ويا آهن ته هڪ ئي منظر سامهون آيو آهي، ويراني، بربادي ۽ انساني نسل ڪشي۔ جنگ جو ميدان ڪڏهن به رڳو سپاهين تائين محدود نه رهيو آهي، ان جي باهہ هميشہ بيگناهن جي گهرن تائين پهچي ٿي۔
جڏهن شهرن ۾ ڌماڪا ٿيندا آهن، تڏهن فضا ۾ اڏامندڙ دونهون صرف بارود جو نه هوندو آهي، پر ان ۾ انساني ڏک، خوف ۽ بي وسي به شامل هوندي آهي۔ ٻار جيڪي کلڻ ۽ کيڏڻ جا مستحق هوندا آهن، اهي خوف جي ڇانيل ماحول ۾ زندگي گذارڻ تي مجبور ٿي ويندا آهن۔ مائرون جيڪي پنهنجي اولاد جي مستقبل جا خواب ڏسنديون آهن، اهي اوچتو پنهنجي گهرن جي کنڊرن ۾ بيهي آسمان ڏانهن سوال ڀري نگاهن سان ڏسنديون آهن۔
جنگ جي حقيقت اها آهي ته اها ڪڏهن به ڪنهن لاءِ به مڪمل فتح نه آڻيندي آهي۔ تاريخ شاهد آهي ته وڏيون سلطنتون جنگن جي باهه ۾ پاڻ به سڙي ويون آهن۔ جيڪي قومون پاڻ کي طاقتور سمجهي ٻين کي دٻائڻ جي ڪوشش ڪنديون آهن، اهي به آخرڪار وقت جي وهڪري ۾ ڪمزور ٿي وينديون آهن۔ جنگ جي باهہ هڪ اهڙو طوفان آهي جيڪو دشمن ۽ دوست جي فرق کي گهڻي وقت تائين قائم نه رکندو آهي۔
اڄ جو جديد دؤر سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جو دؤر آهي۔ انسان چنڊ تي قدم رکي چڪو آهي، سمنڊ جي تهن تائين پهچي چڪو آهي، ۽ ڪائنات جا راز ڳولڻ ۾ مصروف آهي۔ پر افسوس جو اهڙي ترقيء جي باوجود انسان اڃا تائين جنگ جهڙي تباهيءَ واري رستي کان مڪمل طور تي آزاد نه ٿي سگهيو آهي۔ بارود جا ذخيرا وڌندا پيا وڃن، هٿيارن جون نيون نيون صورتون تيار ٿي رهيون آهن، ۽ انسانيت اڃا تائين امن جي حقيقي معنيٰ ڳولي رهي آهي۔
جنگ جي سڀ کان وڏي قيمت هميشه عام ماڻهو ادا ڪندا آهن۔ حڪمرانن جا فيصلا ۽ طاقتور قوتن جا مفاد جڏهن ٽڪراءَ ۾ ايندا آهن، تڏهن ان جا نتيجا غريبن ۽ بيگناهن جي زندگيءَ تي ظاهر ٿيندا آهن۔ ڪنهن جو گهر اجڙي ويندو آهي، ڪنهن کان خاندان وڇڙي ويندو آهي، ۽ ڪنهن جي سڄي زندگيء جي ڪئي ڪمائي هڪ لمحي ۾ خاڪ ۾ بدلجي ويندي آهي۔
اهو به هڪ تلخ سچ آهي ته جنگ جي منظرن کي ڏسندي انسان جي دل ڪڏهن ڪڏهن پٿر جهڙي ٿي وڃي ٿي۔ مسلسل تباهي ۽ تشدد جا منظر ڏسندي ڏسندي ماڻهو انهن کي عام ڳالهہ سمجهڻ لڳن ٿا۔ پر حقيقت اها آهي تہ هر ڌماڪو هڪ ڪهاڻي آهي، هر مسمار ٿيل گهر هڪ خاندان جي تاريخ آهي، ۽ هر دانهن هڪ انساني دل جي فرياد آهي۔
انسانيت جي بقا جو رستو جنگ نه، پر سمجھداري، برداشت ۽ باهمي احترام ۾ لڪل آهي۔ جڏهن قومون ڳالهہ ٻولهہ، انصاف ۽ تعاون کي ترجيح ڏينديون آهن تڏهن ئي حقيقي امن جو بنياد رکجي سگهندو آهي۔ جنگ جي باهه عارضي طور تي طاقت جو مظاهرو ته ڪري سگهي ٿي، پر اهو دلين کي فتح ڪرڻ جي صلاحيت نٿي رکي۔
اڄ جي دنيا کي سڀ کان وڌيڪ ضرورت انهيءَ شعور جي آهي ته انسانيت ڪنهن به سرحد، نسل يا مذهب کان وڏي حقيقت آهي۔ جڏهن ماڻهو اهو سمجهندا ته هر انسان جو درد هڪ جهڙو آهي، تڏهن شايد ڌرتيءَ تان جنگ جا پاڇا آهستي آهستي گهٽجڻ لڳندا۔
آخرڪار تاريخ هميشه انهن لمحن کي ياد رکندي آهي، جڏهن انسان تباهيءَ بدران تعمير جو رستو چونڊيو جڏهن نفرت بدران محبت کي اوليت ڏني وئي۔ جڏهن طاقت بدران انصاف کي اهميت ڏني وئي۔
ڇاڪاڻ تہ جنگ جا نتيجا هميشه هڪ ئي تصوير پيش ڪندا آهن:
عبرتناڪ ڌماڪا، غضب ناڪ دانهون،
باھہ جا الا، دونهون، مسمار جايون۔
_____________
حڪيم پريم چاندواڻي شاعر ۽ ڪالم نگار آھي. ھُو لاڙڪاڻي ضلعي جي ڏوڪري شھر ۾ رھي ٿو
