جتي سياست مُراعتن جي غلام هجي، اتي زرخيز زمينون به اُجڙي وڃن ٿيون

جتي نظام عادل هجن، اتي بيابان به سرسبز ٿي وڃن ٿا. غربت ڪڏهن ختم نه ٿي آهي. نه انقلاب ان کي مِٽائي سگهيو، نه مذهب ۽ نه ئي ڪو معاشي نظام

ايڊووڪيٽ نُور محمد مري، اسلام آباد  

مان هڪ سادي پر تلخ حقيقت سان شروعات ڪندس: غربت ڪڏهن ختم نه ٿي آهي. نه انقلاب ان کي مِٽائي سگهيو، نه مذهب ۽ نه ئي ڪو معاشي نظام. بادشاھت آئي ۽ وئي، جمهوريت قائم ٿي، سرمايه دارانه ۽ سماجي نظام آزمايا ويا، نوآبادي ختم ٿي، آزادي ملي، پر غربت موجود رهي. ان جي اُبتڙ صورتون ۽ متاثر ٿيندڙ طبقا بدلجن ٿا، پر غربت پنھنجي جاءِ تي برقرار رهي. اها ئي حقيقت آهي جيڪا ظاهر ڪري ٿي ته غربت نه فطري آهي، نه خدائي فيصلو ۽ نه ئي اتفاق. غربت نظام جي پيداوار آهي.

هڪ عام خيال آهي ته قومون ترقي ڪن ٿيون ڇو ته اهي قدرتي وسيلن سان مالا مال آهن. تاريخ ان خيال کي غلط ثابت ڪري ٿي. ڪيترائي ملڪ تيل، گيس، معدنيات، زرخيز زمين ۽ دريائن سان ڀرپور آهن، پر اڃا تائين غريب، غير مستحڪم ۽ محتاج آهن. ٻئي طرف ڪجهه ملڪ جيڪي غير زرعي، بيابان ۽ وسيلن کان محروم آهن، خوشحال ۽ طاقتور بڻجي ويا. اهو تضاد هڪ ناقابل ترديد حقيقت ظاهر ڪري ٿو تہ ”قومون وسيلن ھوندي بہ ترقي نه ٿيون ڪن. وٽن سڀ ڪجھ آهي، پر ھنن وٽ اختيار ڪيل نظام خراب آهي.

قدرتي وسيلا پاڻ ۾ ڪا طاقت نه رکندا آهن. تيل ادارا نه ٿو ٺاهي، سون انصاف پيدا نه ٿو ڏئي سگھي، زرخيز زمين برابري قائم نٿي ڪري. وسيلا ايستائين بي معني آهن جيستائين ڪو سياسي يا انتظامي نظام انهن کي رستو نه ڏئي. جتي نظام استحصالي آهي، اتي وسيلا غربت کي وڌيڪ وڌائين ٿا. جتي نظام منظم ۽ منضبط آهي، اتي گهٽتائي به پيداوار بڻجي وڃي ٿي.

جپان ان جو واضح مثال آهي. ان وٽ قدرتي وسيلا نہ ھجڻ جي برابر آهن، قدرتي آفتن جو مستقل خطرو آهي، ۽ ٻي عالمي جنگ کانپوءِ مڪمل طور تي تباهه ٿي چڪو هو. جيڪڏهن وسيلن تي تقدير منحصر هجي ها، ته جپان غريب ئي رهندو اچي ھا. پر ايئن نه ٿيو، ڇاڪاڻ ته جپان نظم و ضبط، تعليم، ميرٽ ۽ ادارتي تسلسل تي ٻڌل نظام اختيار ڪيو. سياست کي صرف مراعات جي تقسيم جو ذريعو نه بڻايو، پر ان کي پيداوار ۽ تنظيم لاءِ استعمال ڪيو ويو. گهٽتائي سنجيدگي پيدا ڪئي، ۽ سنجيدگيءَ ترقيءَ جا در کوليا.

ڏکڻ ڪوريا پڻ ساڳي ڪهاڻي ٻڌائي ٿو. 1950ع ۾ اهو گهڻن ئي آفريقي ۽ ايشيائي ملڪن کان وڌيڪ غريب هو، جن وٽ معدنيات ۽ زمين گھڻي هئي. انھن وٽ وڪڻڻ لاءِ ڪجهه نه هو سواءِ محنت ۽ نظم جي. ڪوريائي رياست، جيتوڻيڪ ابتدا ۾ آمرانه هئي، پر ھنن سياسي طاقت کي اقتصادي ڪارڪردگي سان جوڙي ڇڏيو. تعليم، صنعت ۽ برآمدات کي جذباتي سياست کان مٿاهون رکيو ويو. ڪرپشن موجود هئي، پر ان کي پيداوار جي جاءِ وٺڻ جي اجازت نه هئي. سياست معيشت جي خدمت ڪئي. نتيجو واضح هو: تبديلي.

سنگاپور ان دليل کي انتها تائين پهچائي ٿو. ان وٽ ڪوبه قدرتي وسيلو ناهي. نه تيل، نه معدنيات، نه پاڻي، نه زرعي زمين. جاگرافيءَ ان کي ڪجهه نه ڏنو. ان جي باوجود، اڄ اهو دنيا جي امير ترين ملڪن مان آهي. ان جو سبب اهو آهي ته ڪرپشن کي ثقافتي عادت نه سمجهيو ويو، پر جرم قرار ڏنو ويو. قانون کي اڳڪٿي لائق بڻايو ويو. بيوروڪريسي کي پيشه ورانہ بنيادن تي قائم ڪيو ويو. سياست جذباتي اُڀار کان پاسو ڪيو ۽ قابليت کي مرڪز بڻايو. سنگاپور ثابت ڪري ٿو ته چڱو نظام خراب جاگرافي کي شڪست ڏئي سگهي ٿو.

متحده عرب امارات کي اڪثر غلط سمجهيو ويندو آهي. صرف تيل ئي ان کي ڪامياب نه ڪيو، نه ته هر تيل پيدا ڪندڙ ملڪ خوشحال هجي ها. يو اي اي ڪامياب ٿيو ڇاڪاڻ ته ان تيل کي تقدير نه بڻايو. تيل کي سرمائي طور استعمال ڪيو ويو، مستقل انحصار طور نه. فيصلا سازي مرڪزي پر حڪمت تي مبني رهي. انفراسٽرڪچر، تنوع ۽ عالمي انضمام کي ترجيح ڏني وئي. مختصر مدتي سياسي فائدي جي جاءِ تي ڊگھو مدتي ويزن اختيار ڪيو ويو. تيل کي ادارن ۾ بدلايو ويو، ۽ ادارن ترقي ۽ استحڪام پيدا ڪيو.

هاڻي انهن مثالن جو مقابلو انهن ملڪن سان ڪيو جيڪي وسيلن کان مالا مال پر ناڪام رهيا.

نائجيريا وٽ وڏو تيل آهي، پر غربت وڏي پيماني تي موجود آهي. تيل آمدنيءَ ٽيڪس جي جاءِ ورتي، ۽ جڏهن حڪمران عوام تي مالي انحصار نه ڪندا رهيا، ته جوابدهي ختم ٿي وئي. سياست ادارا سازيءَ بجاءِ مال جي ونڊ ورڇ جي مقابلي ۾ تبديل ٿي وئي. رياست ذميواري جي بدران انعام بڻجي وئي. وسيلن نائجيريا کي بچايو نه، پر ڪمزور ڪيو.

جمھوريه ڪانگو اڃان وڌيڪ عبرتناڪ مثال آهي. اهو معدني دولت جي لحاظ کان دنيا جي امير ترين علائقن مان آهي، پر معاشرتي طور تي غريب ترين ملڪن ۾ شامل آهي. نوآبادياتي استحصال ادارن کي تباهه ڪيو، ۽ آزادي کان پوءِ مقامي اشرافيه اهو ئي استحصالي منطق اختيار ڪيو. نظام تبديل نه ٿيو، صرف منتظم بدليا. دولت مٿي ۽ ٻاهر ويندي رهي، غربت هيٺ برقرار رهي.

وينزويلا اهو ڏيکاري ٿو ته نظريو ڪيئن فراوانيءَ کي تباهه ڪري سگهي ٿو. دنيا جي سڀ کان وڏن تيل جي ذخيرن باوجود، اهو محفوظ نه رهيو. تيل جي آمدني کي پيداوار وڌائڻ جي بجاءِ سياسي وفاداري خريد ڪرڻ ۾ استعمال ڪيو ويو. ادارن کي عوامي بنائڻ جي نالي تي ڪمزور ڪيو ويو. جڏهن تيل جي قيمت ڪري پئي، ته فريب وائکو ٿي ويو. غربت مڪمل شدت سان واپس آئي، ۽ اهو ظاهر ٿيو ته ادارن کان سواءِ وسيلا خطرو پيدا ڪن ٿا.

اهي سڀ مثال هڪ ئي اصول کي ثابت ڪن ٿا: غربت ۽ خوشحالي فطري نه، پر سياسي نتيجا آهن.

اهو ئي سبب آهي ته حڪومت جي تبديلي ورلي ئي غربت کي بدلائيندي آهي. هر نئون اقتدار وعدن، نعرن ۽ دعوائن سان اچي ٿو. حقيقت ۾ اڪثر صرف مستفيد طبقي ۾ تبديلي ٿيندي آهي. هڪ اشرافيه ٻئي جي جاءِ وٺي ٿي. هڪ گروهه مٿي ٿو وڃي ۽ اڪثريت هيٺ ئي رهي ٿي. غربت ختم نٿي ٿئي، صرف ورهائجي وڃي ٿي.

هر انقلاب ساڳئي نموني جي تصديق ڪري ٿو. فرانسيسي انقلاب بادشاهي ختم ڪئي، پر نيون طبقاتي تڪليفون پيدا ڪيون. روسي انقلاب نجي ملڪيت ختم ڪئي، پر بيوروڪريٽڪ مراعات پيدا ڪيون. نوآبادياتي آزادي غير ملڪي حڪمران هٽايو، پر استحصالي ڍانچا برقرار رهيا. طاقت جا هٿ بدلجي ويا، نظام نه.

مذهب پڻ غربت ختم نه ڪري سگهيو. مذهبي ادارن غربت کي سڃاتو، ان کي نرم ڪيو ۽ خيرات ۽ اخلاقي ذميواري جي ذريعي ان جي شدت کي گهٽايو. زڪوات، صدقات ۽ خيرات تڪليف گهٽائي، پر غربت پيدا ڪندڙ ڍانچن کي نه ٽوڙيو. مذهب ضمير کي مخاطب ڪري ٿو؛ غربت طاقت جي ترتيب مان پيدا ٿئي ٿي.

معاشي نظام پڻ ساڳئي سبب ناڪام رهيا. سرمائيداري دولت پيدا ڪري ٿي، پر مرڪوز ڪري ٿي. سماجي نظام مساوات جو وعدو ڪري ٿو، پر اڪثر قلت ۽ نئين درجي بنديون پيدا ڪري ٿو. فلاح و بھبود واريون رياستون غربت کي منظم ڪن ٿيون، پر مضبوط ادارن ۽ مستقل پيداوار تي انحصار ڪن ٿيون. ڪو به نظام غربت ختم نه ڪري سگهيو ڇاڪاڻ ته ڪنهن به طاقت کي مڪمل طور تي جمع ڪري نه بڻايو.

تلخ حقيقت اها آهي ته غربت مفادن کي فائدو ڏئي ٿي. اها سستي محنت، سماجي ڪنٽرول ۽ سياسي علامت فراهم ڪري ٿي. ان کي ختم نه ڪيو ويندو، پر سنڀاليو ويندو آهي. ان جو مڪمل خاتمو طاقت جي حد بندي، مراعات جي روڪ ۽ ادارن جي بالادستيءَ جي گھُر ڪري ٿو، ۽ ڪو به نظام اهو خوشي سان نه ڪندو.

هي ئي اصل نقطو آهي. قومون ناڪام نه ٿينديون ڇو ته انهن وٽ وسيلا نه آهن، پر ڇو ته اهي اهڙو نظام نه ٺاهي سگهيون جيڪو وسيلن کي موقعن ۾ بدلائي. جڏهن سياست وفاداريءَ کي ميرٽ تي، مراعات کي پيداوار تي، ۽ مختصر مدتي فائدي کي ڊگھي مدتي منصوبابندي تي ترجيح ڏئي ٿي، ته غربت مستقل ٿي وڃي ٿي.

حڪمرانن جي تبديلي بغير نظام جي تبديلي محض فريب آهي. هر حڪومت جيڪا ادارتي غير جانبداري جي قيمت تي ڪنهن خاص طبقو کي مٿي کڻي اچي ٿي، پوري سماج کي ڪمزور ڪري ٿي. ميرٽ ختم ٿي وڃي ٿي، اعتماد ٽٽي وڃي ٿو، پيداوار گهٽجي وڃي ٿي، ۽ غربت وڌي وڃي ٿي، چاهي انگ اکر ڪهڙا به هجن.

تاريخ آخرڪار هڪ واضح فيصلو ڏئي ٿي:

جتي نظام عادل هجن، اتي بيابان به سرسبز ٿي وڃن ٿا.

جتي سياست مُراعات جي غلام هجي، اتي زرخيز زمينون به اُجڙي وڃن ٿيون.

غربت پنهنجو طبقو بدلائي ٿي، پر برقرار رهي ٿي، جيستائين طاقت کي قابو ۾ نه آندو وڃي.

_____________

ايڊووڪيٽ ۽ ميڊيئيٽر نور محمد مري فريلانس ليکڪ آھي ۽ اسلام آباد ۾ رھي ٿو