خاموش جين مندرن جو سڏ: ڪرتارپور جيان نگرپارڪر امن راھداري کولي وڃي  

جيڪڏهن ڪرتارپور دنيا کي اهو پيغام ڏئي سگهي ٿو ته هڪ مقدس ماڳ ٻن ملڪن جي وچ ۾ نفرت جي ديوار بدران امن جي پُل بڻجي سگهي ٿو، ته پوءِ نگرپارڪر جا جين مندر به اهڙي ئي سوچ جو حصو ڇو نه بڻجن؟ پاڪستان ۽ ڀارت وٽ مذهبي زيارتن بابت 1974ع جو هڪ سفارتي فريم ورڪ پڻ موجود آهي. ان فريم ورڪ کي استعمال ڪندي نگرپارڪر جي چونڊيل جين ماڳن کي مذهبي زيارتن جي انتظام ۾ شامل ڪرڻ بابت ڳالهه ٻولهه شروع ڪري سگهجي ٿي. اهڙي راهداري جو فائدو صرف جين ياترين تائين محدود نه رهندو. نگرپارڪرعالمي مذهبي سياحت جي نقشي تي اچي سگهي ٿو. هندستان، يورپ، آمريڪا۽ ٻين ملڪن ۾ رهندڙ جين پنهنجي مذهبي تاريخ سان لاڳاپيل هن سرزمين ڏانهن اچڻ ۾ دلچسپي وٺي سگهن ٿا. سياح ايندا ته رستا بهتر ٿيندا، رهائش جا وسيلا وڌندا، مقامي دستڪاريءَ کي مارڪيٽ ملندي، نوجوانن لاءِ روزگار پيدا ٿيندو ۽ ٿرپارڪر جي ماڻهن جي معاشي زندگيءَ ۾ به نئين حرڪت اچي سگهي ٿي. سڀ کان وڏي ڳالهه اها ته پاڪستان جي قديم تهذيبي ورثي جو هڪ اهڙو پاسو دنيا آڏو ايندو، جنهن بابت اڄ به تمام گهٽ ماڻهو ڄاڻن ٿا.

ڪلاونتي راجا

ڪارونجهر جي پهاڙين تي جڏهن شام جا پاڇا لهندا آهن ۽ ٿر جي واريءَ تي سج جا آخري ڪرڻا پکڙجي ويندا آهن، تڏهن نگرپارڪر جا قديم پٿر ڄڻڪ ڪنھن وسريل زماني جي ڪهاڻي ٻڌائڻ لڳندا آهن. اهي پٿر رڳو کنڊر ناهن، اهي تاريخ جا شاهد آهن؛ اهي انهن ماڻهن جا يادگار آهن، جيڪي صديون اڳ هن ڌرتيءَ تي رهندا هئا، واپار ڪندا هئا، عبادت ڪندا هئا، پنهنجي فن ۽ فڪر جا نشان ڇڏيندا هئا ۽ پوءِ وقت جي وهڪري ۾ منظر تان غائب ٿي ويا. پر سندن مندر اڄ به اتي بيٺا آهن، ڄڻ ڪنهن پراڻي دروازي وانگر، جيڪو اڃا ڪنهن ياتريءَ جي اچڻ جو انتظار ڪري رهيو هجي.

نگرپارڪر جو نالو اچڻ سان اسان جي ذهن ۾ عام طور ٿر، ڪارونجهر، برساتن کان پوءِ جا رنگ، مور ۽ ريگستاني زندگيءَ جا منظر اچن ٿا، پر هن سرزمين جي هڪ ٻي سڃاڻپ به آهي، جيڪا اڃا تائين دنيا کان گھڻي حد تائين اوجهل آهي: هي خطو جين تهذيب ۽ ڌرم جي ورثي جو به هڪ اهم مرڪز رهيو آهي. گوڙي، ويراواهه، ڀوڏيسر ۽ ٻين هنڌن تي پکڙيل جين دور جا آثار ان شاندار ماضيءَ جا خاموش پر سگھارا ثبوت آهن. سنڌ حڪومت جو قديم آثارن وارو کاتو به انهن ماڳن کي پنهنجي سرڪاري ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪري ٿو. ويراواهه جو جين مندر پٿر جي ٿنڀن ۽ اُڪريل سرن سان پنهنجي اڏاوتي حسن جي شاهدي ڏئي ٿو، جڏهن ته اتان لڌل هڪ خوبصورت سنگِ مرمر جو اُڪريل ٽڪرو اڄ ڪراچي جي قومي عجائب گهر ۾ محفوظ آهي.

پر نگرپارڪر جي جين ورثي کي سمجهڻ لاءِ اسان کي اڄ جي نقشي کان ٿورو پوئتي وڃڻو پوندو. جديد سرحدون اڃا وجود ۾ نه آيون هيون. سنڌ، ڪڇ، گجرات ۽ راجسٿان جي وچ ۾ واپاري رستا هئا، جن تي ماڻهو، مال، خيال، فن ۽ مذهب سفر ڪندا هئا. جين واپاري هن وسيع علائقي جي واپاري سرگرمين ۾ اهم ڪردار ادا ڪندا هئا. انهيءَ ڪري نگرپارڪر جا جين مندر ڪنهن ڌار ٻيٽ تي پيدا ٿيل مذهبي اڏاوتون نه، پر سنڌ ۽ اولهه هند جي گڏيل ثقافتي سفر جا نشان آهن.

هتي هڪ علمي وضاحت به ضروري آهي. جين ڌرم، ٻڌ ڌرم ۽ سک ڌرم کي هندومت جون ”ٽي شاخون“ چوڻ تاريخي طور درست نه ٿيندو. اهي برصغير جي قديم ۽ وچئين دور جي فڪري دنيا مان جنم وٺندڙ الڳ ڌرمي روايتون آهن. هندومت جي ڪا هڪ مقرر پيدائش جي تاريخ يا هڪ باني شخصيت نه آهي؛ ان جون پاڙون قديم ويدڪ ۽ ٻين هندستاني روايتن ۾ پکڙيل آهن. جين ڌرم پنهنجي روايت کي 24 تيرٿنڪرن سان ڳنڍي ٿو، جن مان مهاوير تاريخي طور سڀ کان نمايان آخري تيرٿنڪر آهي ۽ عام طور پنجين کان ڇهين صدي قبل مسيح جي زماني سان وابسته ڪيا وڃن ٿا. ٻڌ ڌرم گوتم ٻڌ جي تعليمات مان پنجين کان چوٿين صدي قبل مسيح جي دور ۾ اڀريو، جڏهن ته سک ڌرم پندرهين صدي عيسويءَ ۾ گرو نانڪ جي تعليمات سان ظاهر ٿيو، اڄ ھڪ اندازي موجب هندو آبادي لڳ ڀڳ 96.63 ڪروڙ، سک 2.08 ڪروڙ، ٻڌ 84.43 لک ۽ جين 44.52 لک آھن.  انگن جي لحاظ کان جين برادري ننڍڙي آهي، پر ان جو اثر پنهنجي تعداد کان گهڻو وڏو آهي.

جين سماج بابت هڪ دلچسپ حقيقت ان جي تعليمي ۽ معاشي حيثيت آهي. انگن اکرن موجب جين برادريءَ جي خواندگي جي شرح 94.9 سيڪڙو هئي، جيڪا ان وقت سڀني وڏين مذهبي برادرين ۾ سڀ کان بلند شرح هئي. جين سماج جا ڪيترائي خاندان صدين کان واپار، صنعت، زيورن، هيرن، ماليات، بئنڪنگ ۽ ٻين ڪاروباري شعبن ۾ نمايان رهيا آهن. تنهنڪري جين برادريءَ کي ”دنيا جي امير ترين مذهبي برادري“ چوڻ لاءِ ڪا مستند عالمي رينڪنگ موجود نه هئڻ باوجود، ان کي ڀارت جي وڌيڪ خوشحال۽ معاشي طور مضبوط برادرين مان هڪ چوڻ مناسب آهي. اها معاشي قوت جيڪڏهن پنهنجي تاريخي ورثي جي حفاظت لاءِ منظم نموني استعمال ٿئي، ته نگرپارڪر جي قديم مندرن لاءِ هڪ نئون دور شروع ٿي سگهي ٿو.

هتي پاڪستان لاءِ هڪ وڏو موقعو موجود آهي. جيڪڏهن جين برادري پنهنجي وس آهر گوڙي، ويراواهه، ڀوڏيسر ۽ ٻين جين آثارن جي بحاليءَ لاءِ مالي مدد ڪرڻ چاهي ٿي، ته پاڪستان ان کي هڪ شفاف، قانوني ۽ ماهراڻي فريم ورڪ اندر ڀليڪار ڪري سگهي ٿو. اهو ڪنهن ٻاهرين ملڪ کي پنهنجي ورثي جواختيار ڏيڻ نه هوندو؛ اختيار ۽ نگراني پاڪستاني ادارن وٽ ئي رهي سگهي ٿي، جڏهن ته جين برادري پنهنجي مذهبي ڄاڻ، تاريخي وابستگي، ماهر ۽ مالي وسيلا مهيا ڪري سگهي ٿي. اهڙي ڀائيواريءَ سان پاڪستان جا اهي آثار محفوظ ٿي سگهن ٿا، جيڪي وقت، موسم ۽ بي ڌيانيءَ سبب آهستي آهستي ختم ٿي رهيا آهن.

۽ جڏهن مندر بحال ٿين، ته سوال رڳو پٿرن کي بچائڻ جو نه رهندو؛ سوال انهن دروازن کي ٻيهر کولڻ جو به ٿيندو، جن مان ڪڏهن جين ياتري پنهنجي مقدس ماڳن ڏانهن ويندا هئا. جين ياترين کي مناسب سفارتي ۽ حفاظتي انتظامن تحت نگرپارڪر جي انهن تاريخي تيرٿن جي زيارت جي اجازت ڏيڻ هڪ اهڙو قدم ٿي سگهي ٿو، جنهن جا فائدا ڪيترن ئي پاسن کان ظاهر ٿيندا.

پاڪستان وٽ ان لاءِ هڪ خوبصورت مثال اڳ ئي موجود آهي: ڪرتارپور. ڪرتارپور راهداري جو افتتاح 2019ع ۾ ٿيو ۽ ان ذريعي ڀارتي سک ياترين کي دربار صاحب ڪرتارپور تائين ويزا کان سواءِ پهچ جو رستو مليو. هن قدم کي پاڪستان پاڻ مذهبي سياحت، بين المذهبي هم آهنگي ۽ امن جي علامت طور پيش ڪيو آهي. پاڪستان جي پرڏيهي وزارت ڪرتارپور کي ”امن جي راهداري“ سان تعبير ڪيو، جڏهن ته گڏيل قومن جي اڳوڻي سيڪريٽري جنرل انتونيو گوتريس ان کي اميد جي راهداري قرار ڏنو هو.

جيڪڏهن ڪرتارپور دنيا کي اهو پيغام ڏئي سگهي ٿو ته هڪ مقدس ماڳ ٻن ملڪن جي وچ ۾ نفرت جي ديوار بدران امن جي پُل بڻجي سگهي ٿو، ته پوءِ نگرپارڪر جا جين مندر به اهڙي ئي سوچ جو حصو ڇو نه بڻجن؟ سوال ڪنهن هڪ مذهب کي ٻئي تي فوقيت ڏيڻ جو ناهي؛ سوال برابريءَ سان تاريخي ۽ مذهبي ورثي کي عزت ڏيڻ جو آهي.

پاڪستان ۽ ڀارت وٽ مذهبي زيارتن بابت 1974ع جو هڪ موجود سفارتي فريم ورڪ پڻ آهي. ان فريم ورڪ کي وڌيڪ وسيع نظر سان استعمال ڪندي نگرپارڪر جي چونڊيل جين ماڳن کي مذهبي زيارتن جي انتظام ۾ شامل ڪرڻ بابت ڳالهه ٻولهه شروع ڪري سگهجي ٿي. شروعات محدود ياتري وفدن کان ٿي سگهي ٿي؛ پوءِ تجربو ڪامياب ٿيڻ جي صورت ۾ وڌيڪ منظم ۽ آسان نظام ڏانهن وڌي سگهجي ٿو.

اهڙي راهداري جو فائدو صرف جين ياترين تائين محدود نه رهندو. نگرپارڪرعالمي مذهبي سياحت جي نقشي تي اچي سگهي ٿو. هندستان، يورپ، آمريڪا۽ ٻين ملڪن ۾ رهندڙ جين پنهنجي مذهبي تاريخ سان لاڳاپيل هن سرزمين ڏانهن اچڻ ۾ دلچسپي وٺي سگهن ٿا. سياح ايندا ته رستا بهتر ٿيندا، رهائش جا وسيلا وڌندا، مقامي دستڪاريءَ کي مارڪيٽ ملندي، نوجوانن لاءِ روزگار پيدا ٿيندو ۽ ٿرپارڪر جي ماڻهن جي معاشي زندگيءَ ۾ به نئين حرڪت اچي سگهي ٿي. سڀ کان وڏي ڳالهه اها ته پاڪستان جي قديم تهذيبي ورثي جو هڪ اهڙو پاسو دنيا آڏو ايندو، جنهن بابت اڄ به تمام گهٽ ماڻهو ڄاڻن ٿا.

نگرپارڪر جي جين ورثي جي بحاليءَ سان گڏ هڪ جديد جين ورثو مرڪزقائم ڪري سگهجي ٿو، جتي جين ڌرم جي سنڌ ۾ تاريخ، قديم واپاري رستا، گوڙي ۽ ويراواهه جي اڏاوت، ٻوڌيسر جا آثار، ڪارونجهر جي مذهبي تاريخ ۽ سنڌ، ڪڇ، گجرات ۽ راجسٿان جي ثقافتي لاڳاپن کي دستاويزي شڪل ۾ محفوظ ڪيو وڃي. جديد ٽيڪنالاجيءَ سان انهن ماڳن جي ڊجيٽل آرڪائيو، 3D دستاويزڪاري ۽ تحقيق جو ڪم پڻ ٿي سگهي ٿو.

اهو منصوبو پاڪستان لاءِ صرف سياحت جو منصوبو نه هوندو؛ اهو پنهنجي تاريخ کي پاڻ سان ٻيهر متعارف ڪرائڻ جو منصوبو هوندو. اسان جي ڌرتيءَ جي تاريخ رڳو انهن دورن تي مشتمل ناهي، جيڪي اڄ اسان جي مذهبي يا سياسي سڃاڻپ سان مطابقت رکن ٿا. سنڌ جي تاريخ ۾ ٻڌ، هندو، جين، سک، مسلم ۽ ٻين ڪيترين ئي روايتن جا نقش موجود آهن. انهن سڀني کي محفوظ ڪرڻ ئي سنڌ جي اصل گهڻ رخي روح کي محفوظ ڪرڻ آهي.

جين برادريءَ جي معاشي قوت هتي هڪ مثبت ڪردار ادا ڪري سگهي ٿي. ڀارت ۾ اهڙا ڪيترائي مشهور جين صنعتڪار ۽ واپاري خاندان ۽ شخصيتون موجود آهن، جيڪي خيراتي اسپتالن، اسڪولن، يونيورسٽين، مذهبي ادارن، جانورن جي تحفظ ۽ ثقافتي منصوبن تي وڏي پئماني تي خرچ ڪندا رهيا آهن. پر اهڙي تعاون کي شخصيتن جي دولت جي نمائش بدران هڪ منظم Heritage Partnership جي صورت ڏيڻ وڌيڪ مناسب هوندو، جنهن ۾ هر رپئي جو حساب، هر مرمتي ڪم جي فني نگراني ۽ هر تاريخي ماڳ جي اصليت جي حفاظت يقيني بڻائي وڃي.

جيڪڏهن پاڪستان اهو در کولي، ته جين برادريءَ لاءِ اهو پنهنجي ابن ڏاڏن جي ڌرتيءَ ڏانهن واپسيءَ جو جذباتي سفر هوندو؛ سنڌ لاءِ پنهنجي وسريل تاريخ سان ملاقات؛ ٿرپارڪر لاءِ معاشي ۽ سياحتي موقعو؛ ۽ پاڪستان لاءِ دنيا آڏو هڪ نئون ثقافتي چهرو.

ڪرتارپور راهداري سان پاڪستان جي نالي کي جيڪو عالمي احترام ۽ مثبت توجهه مليو، ان مان هڪ سبق ضرور ملي ٿو: مذهبي رواداري جڏهن لفظن مان نڪري عملي صورت اختيار ڪري ٿي، تڏهن اها سفارتڪاريءَ کان به وڌيڪ اثرائتي ٿي سگهي ٿي. جيڪڏهن سڀاڻي نگرپارڪر جا قديم جين مندر بحال ٿين، انهن جي حفاظت لاءِ جين برادري ۽ پاڪستاني ادارا گڏجي ڪم ڪن، ۽ جين ياترين لاءِ عزت، حفاظت ۽ برابريءَ جي بنياد تي زيارت جا دروازا کوليا وڃن، ته پاڪستان جو نالو هڪ ڀيرو ٻيهر روشن ٿي سگهي ٿو، هن ڀيري برابري، رواداري، ورثي جي حفاظت ۽ مذهبي آزاديءَ جي حوالي سان. هي ڪنهن هڪ ملڪ جي فتح نه هوندي، ڪنهن هڪ مذهب جي فتح نه هوندي؛ اها انسان جي پنهنجي تاريخ سان ٻيهر ملڻ جي فتح هوندي.

نگرپارڪر جا مندر اڄ خاموش آهن، پر سندن خاموشيءَ ۾ به هڪ سڏ آهي. اهي ڄڻ چئي رهيا آهن ته اسان کي وساريو نه؛ اسان کي کنڊرن ۾ دفن نه ڪريو؛ اسان کي ٻيهر پڙهو، محفوظ ڪريو ۽ انهن ماڻهن لاءِ در کوليو، جن جا ڪوريل صديون پراڻا  نشان اڃا تائين ڪارونجهر جي انهن  پٿرن تي موجود آهن. شايد وقت اچي ويو آهي ته ڪارونجهر جي انهن پٿرن مان نڪرندڙ صديون پراڻي آواز کي ٻڌو وڃي. مندر بحال ڪيا وڃن، جين ياترين لاءِ رستو کوليو وڃي، ۽ نگرپارڪر کي ورثي، رواداري ۽ امن جي اهڙي راهداري بڻايو وڃي، جيڪاپاڪستان جي نالي کي دنيا جي سامهون نئين عزت سان روشن ڪري. ڇو ته سرحدون نقشن تي ٺهنديون آهن، پر ورثو دلين ۾ رهندو آهي؛ ۽ جيڪو ملڪ پنهنجي ڌرتيءَ تي رهجي ويل هر تهذيب جي نشان کي عزت ڏئي ٿو، اهو پنهنجي تاريخ کي به عزت ڏئي ٿو ۽ پنهنجي مستقبل کي به.

__________

ڪلاونتي راجا سياسي ۽ سماجي ڪارڪن آهي، جيڪا گذريل ٻن ڏهاڪن کان پاڻي، اقليتن، عورتن ۽ ٻين عوامي مسئلن لاءِ جدوجهد ۽ آگاهي جي ڪم سان وابسته آهي. لکڻ ۽ تقرير ذريعي عوامي مسئلن کي اجاگر ڪرڻ سندس دلچسپي آهي. رابطو: kalavanti.raja@gmail.com