سنڌ جي موجوده بدليل حالتن ۾، روايتي بندوقي يا خوني انقلاب جي گنجائش في الحال نه هجڻ جي برابر آهي، پر هڪ خاموش فڪري انقلاب جا آثار واضح آهن. تبديليءَ جو واحد رستو اڄ به ان سچائيءَ ۾ لڪل آهي ته: جيسين سنڌ جو پڙهيل لکيل مڊل ڪلاس پنهنجي ذاتي خوفن ۽ مصلحتن کان ٻاهر نڪري، هارين ۽ پورهيتن جي بنيادي حقن (تعليم، صحت، پاڻي، ۽ آئيني تحفظ) جي مالڪي نه ڪندو، تيسين ڪا به وڏي تبديلي نه اچي سگهندي. تبديلي تڏهن ئي جنم وٺندي جڏهن مڊل ڪلاس جو “شعور” ۽ هيٺئين پورهيت طبقي جي “سگھ” گڏجي هڪ هٽي رکندڙ نظام کي چيلينج ڪندا.
وچولي طبقي جي تاريخي ارتقا: دنيا ۽ سنڌ جو طبقاتي سفر
انساني تهذيب جي تاريخ بنيادي طور تي طبقاتي جدوجهد ۽ سماجي تبديلين جي تاريخ آهي. هر دور ۾ سماج جي ترقي، استحڪام ۽ انقلابن جو دارومدار ان ڳالهه تي رهيو آهي ته ان سماج جو مادي ڍانچو ڪيئن جڙيل آهي. انهن سماجي طبقن ۾ ’مڊل ڪلاس‘ يا وچولو طبقو تاريخ جو هڪ اهڙو عجيب اکر آهي، جنهن کي ڪڏهن انقلاب جو روح روان سڏيو ويو ته ڪڏهن وري کيس سماج جو سڀ کان مصلحت پسند ۽ ڊڄڻو حصو قرار ڏنو ويو.
هن مضمون ۾ اسان دنيا کان وٺي قديم توڙي جديد سنڌ ۾ وچولي طبقي جي اڀرڻ، انقلابن ۾ ان جي ٻه-رخي ڪردار، ۽ پاڪستان توڙي سنڌ جي موجوده بدليل تناظر جو هڪ تفصيلي جائزو پيش ڪريون ٿا.
دنيا ۾ مڊل ڪلاس جو تصور ڪڏهن کان آيو؟
تاريخي طور تي، قديم ۽ وچين دور جو سماج بنيادي طور تي ٻن حصن ۾ ورهايل هو: هڪ حڪمران اشرافيه (بادشاهه، نواب ۽ مذهبي پيشوا) ۽ ٻيو پورهيت يا هاري طبقو. پر انهن ٻنهي جي وچ ۾ هڪ نئين طبقي جو جنم اٽڪل ۱۴ هين کان ۱۷ هين صديءَ جي وچ ۾ يورپ اندر تڏهن شروع ٿيو، جڏهن جاگيرداري نظام (Feudalism) پنهنجو اثر وڃائڻ لڳو.
بورجوازي جو جنم: يورپ جي نون اڀرندڙ شهرن ۾ جڏهن ننڍو واپار، بينڪنگ، ۽ هنرن جا ماهر وڌڻ لڳا، ته هڪ نئون طبقو وجود ۾ آيو، جنهن کي فرينچ ٻوليءَ ۾ “Bourgeoisie” (بورجوازي) چيو ويو. هي اهي ماڻهو هئا جيڪي نه ته زميندار هئا ۽ نه ئي غلام پورهيت.
اصطلاح جو استعمال: انگريزي ٻوليءَ ۾ “Middle Class” جو اصطلاح پهريون ڀيرو ۱۷۶۰ع جي ڏهاڪي ۾ لکيل دستاويزن ۾ نظر اچي ٿو.
صنعتي انقلاب جو ڪردار: ۱۹ هين صدي جي صنعتي انقلاب هن طبقي کي هڪ نئين ۽ مضبوط جديد شڪل ڏني. فيڪٽرين جي قيام ۽ انتظامي ڍانچي جي وڌڻ سبب هاڻي ان ۾ رڳو واپاري نه، پر ڊاڪٽر، وڪيل، استاد، مئنيجر، انجنيئر ۽ سرڪاري ملازم به شامل ٿي ويا. هي طبقو هاڻي تعليم ۽ پيشيور مهارت جي بنياد تي پنهنجو پاڻ کي مٿاهون ثابت ڪرڻ لڳو.
قديم سنڌ: راجا ڏاهر جي دور کان اڳ ۽ پوءِ جو طبقاتي جائزو
جيڪڏهن اسان قديم سنڌ، خاص ڪري راجا ڏاهر جي دور (اٺين صديءَ جي شروعات) جو جائزو وٺون، ته ان وقت سنڌ جو سماجي ڍانچو سخت مذهبي ۽ طبقاتي بندشن ۾ جڪڙيل هو.
قديم سنڌ جو سماجي ڍانچو نمائنده قبيلا ۽ ڪاردار
حڪمران ۽ عسڪري طاقت برهمڻ شاهي خاندان (ڏاهر ۽ چچ)، راجپوت ۽ ٺاڪر
مذهبي ۽ علمي اشرافيه برهمڻ پنڊت ۽ ٻڌ ڀِڪشو
پيداواري وچولو طبقو وڻجارا (واپاري)، درٻاري منشي، ڪاريگر ۽ هنرمند
محڪوم ۽ پورهيت طبقو جت، لوهاڻا، ملاح ۽ ڀيل
قديم سنڌ ۾ ذات پات واري نظام ۽ مقامي قبيلائي قاعدن سبب هيٺئين طبقي تي چچ نامي موجب سخت سماجي پابنديون لاڳو هيون.
ڇا قديم سنڌ ۾ مڊل ڪلاس هو؟
معاشي لحاظ کان ها، پر سماجي لحاظ کان نه. ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ نيرون ڪوٽ جهڙن شهرن ۾ وڏا وڻجارا (واپاري) موجود هئا، جن جو سمنڊ ۽ خشڪيءَ رستي دنيا سان واپار هلندو هو. درٻار جو حساب ڪتاب رکندڙ منشي ۽ شهري ڪاريگر پنهنجي معاشي حيثيت ۾ وچولي درجي جا هئا. پر ذات پات جي سختيءَ سبب اهي ڪڏهن به هڪ آزاد ‘سماجي طاقت’ يا شعور رکندڙ مڊل ڪلاس طور اڀري نه سگهيا، ڇاڪاڻ ته ذات جي برتريءَ اڳيان مادي حيثيت بي معنيٰ هئي.
سنڌ ۾ انگريزن کان اڳ ۽ پوءِ واري تبديلي
صدين تائين سنڌ تي حڪومت ڪندڙ سمن، سومرن، ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جي دورن ۾ به سماج بنيادي طور تي جاگيرداراڻو ئي رهيو. پر ان ۾ به ڪجهه پائيدار وچولا طبقا موجود هئا:
هندو واپاري (عامل ۽ لوهاڻا): شڪارپور، حيدرآباد ۽ ڪراچيءَ جا هندو سيٺيون سِلڪ روڊ ذريعي وچ ايشيا تائين واپار ڪندا هئا ۽ رياستن کي قرض ڏيندا هئا.
مذهبي ۽ ادبي گهراڻا: ٺٽي، پاٽ، سيوهڻ ۽ مٽياري جا مخدوم، قاضي ۽ عالم، جيڪي علمي اڳواڻي ڪندا هئا.
انتظامي منشي: ميرن جي دور جا ديوان، جيڪي رياست جو حساب ڪتاب هلائيندا هئا.
انگريزن جي دور ۾ جديد مڊل ڪلاس جو اڀرڻ
1843ع ۾ انگريزن جي سنڌ تي قبضي کان پوءِ سڀ ڪجهه تبديل ٿي ويو. انگريزن سنڌي ٻوليءَ کي سرڪاري ٻولي تسليم ڪيو، جديد اسڪول کوليا، ريلوي ۽ روڊن جو نظام آندو. ان سان سنڌ ۾ پهريون ڀيرو جديد پڙهيل لکيل مڊل ڪلاس (Modern Educational Middle Class) اڀريو. هن طبقي اڳتي هلي سنڌي صحافت، سياست ۽ ادب جي واڳ سنڀالي ۽ انگريزن سان گڏ مقامي جاگيردارن جي لٽ مار خلاف آواز اٿاريو.
انقلابن ۾ وچولي طبقي جو ڪردار
“دماغ” يا “مصلحت”؟تاريخ جي فلسفي ۾ مڊل ڪلاس جو ڪردار هميشه تڪراري رهيو آهي. هُو هڪ ئي وقت ٻن مختلف متضاد ڪردارن ۾ نظر اچي ٿو.
الف. انقلاب جو دماغ (The Brain of Revolution):دنيا جو ڪو به انقلاب پڙهيل لکيل وچولي طبقي جي رهنمائيءَ کان سواءِ ڪامياب ناهي ٿيو.فرينچ انقلاب هجي يا روسي انقلاب (لينن پاڻ هڪ مڊل ڪلاس وڪيل جو پٽ هو)، يا برصغير جي آزاديءَ جي تحريڪ (قائد اعظم ۽ گانڌي وڪيل هئا)، انقلابن کي نظريو، پڌرناما ۽ سياسي حڪمت عملي هميشه مڊل ڪلاس جي تعليم يافته ماڻهن ئي ڏني. پورهيت ۽ هاري سڄي عمر ظلم سھي به خاموش رهندا آهن، پر مڊل ڪلاس جو اديب يا وڪيل ان ظلم کي ٻولي ۽ نظرياتي طاقت بخشيندو آهي.
ب. هڪ ڪمزور ۽ ڊڄڻو طبقو:ڪارل مارڪس چيو هو ته پورهيتن وٽ وڃائڻ لاءِ رڳو سندن غلاميءَ جون زنجيرون آهن، پر مڊل ڪلاس وٽ پنهنجي ننڍڙي نوڪري، ٻارن جي اسڪول جي في، گهر ۽ سماجي حيثيت وڃائڻ جو خوف هوندو آهي. تنهنڪري هُو تمام جلدي لوڏن ۾ اچي ويندو آهي، هُو حڪمران طبقي جي ننڍڙين رعايتن تي خاموش ٿي ويندو آهي، هُو هميشه مٿئين طبقي (Elite) جو نقل ڪرڻ ۽ ان جهڙو نظر اچڻ ۾ پنهنجي توانائي ضايع ڪندو آهي.
پاڪستان ۽ سنڌ جي موجوده صورتحال جو تجزيو
اڄ جي ۲۱ هين صديءَ ۾، جتي سرمائيداري نظام ڊجيٽل ۽ گلوبل بڻجي چڪو آهي، اتي پاڪستان ۽ سنڌ ۾ ٻنهي طبقن جي صورتحال نهايت منجهيل آهي.
[ سماجي طاقت جو نئون توازن ]
مٿاهون طبقو (ايليٽ) – سموري وسيلن جو مالڪ
مڊل ڪلاس جو خاتمو (Sinking Middle Class):
مهانگائي ۽ ٽيڪس جي بار سبب تيزيءَ سان لوئر ڪلاس ڏانهن وڌندڙ. اڪثريت جو ملڪ مان فرار (Brain Drain) يا سوشل ميڊيا تائين محدود رهڻ.
لوئر ڪلاس (هاري/پورهيت) – بقا جي تڪليف ده جنگ
الف. سنڌ جو هاري ۽ پورهيت طبقو: سنڌ جو هاري اڄ به اڌ صدي پراڻي جاگيرداراڻي ۽ وڏيرڪي ڍانچي ۾ جڪڙيل آهي. زمينن جي ورهاست غير منصفاڻي آهي، جنهن ڪري هاري رڳو اٽي ۽ لٽي جي جاکوڙ ۾ مصروف آهي. اڄوڪي گلوبلائيزيشن پورهيتن کي يونينن کان محروم ڪري گيگ اڪانومي (ننڍن ننڍن ڊجيٽل ۽ ڏھاڙيءَ وارن پورهيتن) ۾ ورهائي ڇڏيو آهي، جنهن ڪري سندن اجتماعي قوت ڪمزور ٿي وئي آهي.
ب. مڊل ڪلاس جي لڏپلاڻ (Brain Drain):پاڪستان جو پڙهيل لکيل نوجوان مڊل ڪلاس موجوده سياسي ۽ معاشي نااميديءَ سبب هاڻي هتي وڙهڻ بدران ملڪ مان ٻاهر نڪرڻ کي ترجيح ڏئي رهيو آهي. جيڪو باقي بچيو آهي، سو عملي سياست کان پري رڳو سوشل ميڊيا جي پليٽ فارمن تي بحثن تائين محدود ٿي ويو آهي.
ڇا اڄوڪي دور ۾ انقلاب ممڪن آهي؟
سنڌ جي موجوده بدليل حالتن ۾، روايتي بندوقي يا خوني انقلاب جي گنجائش في الحال نه هجڻ جي برابر آهي، پر هڪ خاموش فڪري انقلاب جا آثار واضح آهن. تبديليءَ جو واحد رستو اڄ به ان سچائيءَ ۾ لڪل آهي ته: جيسين سنڌ جو پڙهيل لکيل مڊل ڪلاس پنهنجي ذاتي خوفن ۽ مصلحتن کان ٻاهر نڪري، هارين ۽ پورهيتن جي بنيادي حقن (تعليم، صحت، پاڻي، ۽ آئيني تحفظ) جي مالڪي نه ڪندو، تيسين ڪا به وڏي تبديلي نه اچي سگهندي. تبديلي تڏهن ئي جنم وٺندي جڏهن مڊل ڪلاس جو “شعور” ۽ هيٺئين پورهيت طبقي جي “سگھ” گڏجي هڪ هٽي رکندڙ نظام کي چيلينج ڪندا.
______________
(هيءُ مضمون سماجي ارتقا جي تاريخي گهرائيءَ کي سمجهڻ لاءِ جيمناءِ سان تفصيلي ڪچھريءَ کانپوءِ لکيو ويو. ايڊيٽنگ: نصير اعجاز)
