نئين نسل کي اسڪرين جي قيد مان ڪڍي، ٻيهر ڪتابن جي دنيا ۾ آڻڻو پوندو

سويڊن ۽ ٻين اسڪينڊينيوين ملڪن، جيڪي ڪجهه سال اڳ تائين تعليم کي مڪمل ڊجيٽلائيز ڪرڻ ۾ سڀ کان اڳتي هئا، تن پنهنجي ان فيصلي تي نئين سر غور ڪيو آهي. تحقيق موجب ڪمپيوٽر اسڪرينن جي وڌيڪ استعمال سبب ٻارن جي پڙهڻ جي صلاحيت، ڌيان ۽ لکڻ جي مهارت متاثر ٿي رهي هئي. تنهنڪري، ھنن ٻيهر ڪاغذي ڪتابن، قلم ۽ هٿ سان لکڻ واري روايتي طريقي کي اسڪولن ۾ لازمي قرار ڏنو آهي.

سوشل ميڊيا جي الگورٿمز انساني ذهن کي اهڙو عادي بڻائي ڇڏيو آهي جو هاڻي ڪنهن به سنجيده موضوع تي ٽن چئن منٽن کان وڌيڪ ڌيان ڏيڻ اڪثر ماڻهن لاءِ ڏکيو ٿي پيو آهي. ريلز (Reels) ۽ شارٽس (Shorts) جي هن دور ۾ ڊگھن ۽ تحقيقي مضمونن لاءِ جڳهه بنهه گھٽجي وئي آهي. سنجيدہ مواد جي بيقدري ايتري آھي جو ڪنهن اهم آرٽيڪل کي ھڪ سئو ماڻهو به نٿا پڙهن.

ھڪ جائزو

هڪ عام غلدفھمي آهي ته ڇپيل ڪتابن يا اخبارن جو وڪرو گهٽجڻ جو وڏو سبب اهو آهي ته ماڻهو هاڻي ڊجيٽل يا آن لائن ڪتابن ڏانهن منتقل ٿي ويا آهن. حقيقت اها آهي تہ پڙهڻ جي عادت مجموعي طور تي سخت بحران جو شڪار آهي، چاهي اهو مواد ڇپيل هجي يا آن لائن.

ٿورو بہ جائزو وٺجي تہ معلوم ٿيندو تہ ماڻھو ھاڻي پڙھندڙ گھٽ، ڪنزيومر يا صايف وڌيڪ ٿي ويا آھن. ڪتاب يا هڪ تفصيلي آرٽيڪل پڙهڻ لاءِ ذهني لڳاءُ، صبر ۽ وقت جي ضرورت هوندي آهي، جڏهن ته سوشل ميڊيا تي رڳو آڱر جي هڪ اسڪرول سان سيڪنڊن ۾ نئون مواد آڏو اچيو وڃي. سوشل ميڊيا ماڻھن جون عادتون تمام گھڻو خراب ڪري ڇڏيون آھن، جنھن ۾ ھُو ھڪدم تسڪين حاصل ڪري ٿو. ڪتاب پڙهڻ هڪ خاموش ۽ انفرادي عمل آهي جنهن جو نتيجو گهري علم جي صورت ۾ دير سان ملندو آهي. ان جي برعڪس، فيس بوڪ يا واٽس ايپ تي ڪا وڊيو شيئر ڪرڻ، يا ڪنهن بحث ۾ حصو وٺڻ سان ماڻهوءَ کي فوري طور تي لائڪس، ڪمينٽس ۽ هڪ ڪُوڙو سماجي لاڳاپو محسوس ٿئي ٿو. اهو ئي سبب آهي جو ماڻهو پنهنجو قيمتي وقت اتي وڃائين ٿا.

سوشل ميڊيا جي الگورٿمز (Algorithms) انساني ذهن کي اهڙو عادي بڻائي ڇڏيو آهي جو هاڻي ڪنهن به سنجيده موضوع تي ٽن چئن منٽن کان وڌيڪ ڌيان ڏيڻ اڪثر ماڻهن لاءِ ڏکيو ٿي پيو آهي. ريلز (Reels) ۽ شارٽس (Shorts) جي هن دور ۾ ڊگھن ۽ تحقيقي مضمونن لاءِ جڳهه بنهه گھٽجي وئي آهي. سنجيدہ مواد جي بيقدري ايتري آھي جو ڪنهن اهم آرٽيڪل کي ھڪ سئو ماڻهو به نٿا پڙهن. فيس بوڪ جهڙا پليٽ فارم پنهنجي فائدي لاءِ رڳو اهڙو مواد اڳتي وڌائيندا آهن جيڪو سنسني خيز هجي يا جنهن تي وڙهڻ آسان هجي. علمي ۽ سنجيده تحريرن کي اهي پليٽ فارم پاڻ ئي دٻائي ڇڏيندا آهن.

معاملو رڳو ڪتابن جي ڇپائيءَ مان آن لائن شفٽ ٿيڻ جو ناهي، پر اصل ۾ اسان جي سماج ۾ فڪري ۽ علمي گهرائيءَ جو زوال آهي، جتي سطحي معلومات کي علم تي فوقيت ملي رهي آهي.

ڪوشش ڪرڻ گهرجي تہ ماڻھن ۾ پڙھڻ جي عادت کي  موٽائجي، پر نتيجو راتورات ڪونه ملندو. عادتون تمام خراب ٿي چڪيون آھن جن کي سڌارڻ ۾ اڌ صدي به لڳي سگھي ٿي پر ان اڌ صدي ۾ به نئون نسل متاثر ٿيندو رھندو. انھيءَ جو مطلب آهي ته ڪوششن جو ڪٿي انت ٿيڻو ناھي. اھي نسل در نسل جاري رکڻيون پونديون.

سماجي روين، نفسيات ۽ عادتن ۾ جيڪو زوال ڏهاڪن کان ايندو رھيو آهي، تنهن جو تدارڪ رات وچ ۾ يا ڪنهن هڪ اڌ تحريڪ سان نٿو ٿي سگهي. اها اڌ صديءَ واري ڳالهه هڪ تلخ پر بنهه حقيقي سچائي آهي. جڏهن ڪا عادت هڪ دفعو نسل در نسل منتقل ٿي وڃي، جهڙوڪ ڪتابن کان دوري ۽ سطحي معلومات تي گذارو ڪرڻ، ته ان کي بدلائڻ لاءِ تمام وڏي صبر، لڳاتار جدوجهد ۽ هڪ اڻ کُٽ سلسلي جي ضرورت هوندي آهي.

هن ڊگهي سفر ۾ جيڪي ڳالهيون سڀ کان وڌيڪ اهم آهن، اهي هي آهن:

مستقل مزاجي:  نتيجن جي پرواه ڪرڻ کان سواءِ علمي، ادبي ۽ تحقيقي ڪم جاري رکڻو پوندو. جيڪڏهن اڄ هڪ آرٽيڪل رڳو چند ماڻهو پڙهن ٿا، تڏهن به اهو لکڻو آهي، ڇاڪاڻ ته اهو ئي مواد سڀاڻي جي تاريخ ۽ سجاڳيءَ جو بنياد بڻجندو.

ننڍڙا ٻج پوکڻ: اسان شايد هڪ ئي وقت سڄي سماج کي نٿا سڌاري سگهون، پر پنهنجي گهرن، اوطاقن، ننڍڙن اسڪولن ۽ واٽس ايپ/فيس بوڪ جي محدود حلقن ۾ “سنجيده پڙهڻ ۽ بحث ڪرڻ” جي ڪلچر کي زنده رکي سگهجي ٿو. اهي ننڍڙا ٻج ئي اڳتي هلي وڏا وڻ بڻجندا.

ڊجيٽل ميڊيا جو صحيح استعمال: جيتوڻيڪ سوشل ميڊيا وقت ضايع ڪرڻ جو سبب آهي، پر ان کي هٿيار بڻائي سگهجي ٿو. سنجيده پڙهندڙن ۽ لکندڙن کي هاڻي پنهنجو مواد نئين نسل جي مزاج مطابق (جهڙوڪ آڊيو بڪس، مختصر پر جامع ڊجيٽل مقالا، يا وڊيو ۾ علمي گفتگو جي صورت ۾) پيش ڪرڻو پوندو ته جيئن انهن جي ڌيان کي ٻيهر ڇڪي سگهجي.

جيتوڻيڪ نئون نسل متاثر ٿي رهيو آهي، پر تاريخ گواه آهي ته جڏهن به سماج ۾ سطحيپڻو حد کان وڌي ويندو آهي، تڏهن علم جي اُڃ ٻيهر شدت سان جاڳندي آهي.

اڌ صديءَ جي ڊگهي سفر جي شروعات طور، پهريون ۽ سڀ کان وڏو قدم ڪهڙو هجڻ گهرجي؟ مان ھتي مثال ڏيندس سئيڊن جو. اتي ڪلاسن ۾ ڪمپيوٽر ۽ ليپ ٽاپ وغيره جي جاء تي ھاڻي وري ڪاپيون ۽ ڪتاب متعارف ڪرايا پيا وڃن ته جيئن لکڻ ۽ پڙھڻ جي پراڻي عادت نئين نسل ۾ پيدا ڪجي. ھتي به ايئن پھريون قدم کڻي سگھي ٿو.نسويڊن جو مثال بنهه موقعي جي مناسبت سان ۽ اکيون کوليندڙ آهي. سويڊن ۽ ٻين اسڪينڊينيوين ملڪن، جيڪي ڪجهه سال اڳ تائين تعليم کي مڪمل ڊجيٽلائيز ڪرڻ ۾ سڀ کان اڳتي هئا، تن پنهنجي ان فيصلي تي نئين سر غور ڪيو آهي. تحقيقي رپورٽن مان اها ڳالهه سامهون آئي ته ڪمپيوٽر اسڪرينن جي وڌيڪ استعمال سبب ٻارن جي پڙهڻ جي صلاحيت (Reading Comprehension)، مرڪوز ٿيڻ جو مدو (Attention Span) ۽ لکڻ جي مهارت متاثر ٿي رهي هئي. تنهنڪري، انهن ٻيهر ڪاغذي ڪتابن، قلم ۽ هٿ سان لکڻ واري روايتي طريقي کي اسڪولن ۾ لازمي قرار ڏنو آهي.

اسان جي سماج ۾، جتي اڃا تائين بنيادي تعليمي ڍانچو بحران جو شڪار آهي، سويڊن جهڙو ماڊل مڪمل طور تي سرڪاري سطح تي لاڳو ڪرڻ ۾ وقت لڳندو، پر پهرين قدم طور اسان پنهنجي مدد پاڻ تحت ۽ ڪجهه عملي طريقن سان هن شروعات کي يقيني بڻائي سگهون ٿا:

اسڪولن ۾ “ڊجيٽل بليڪ آئوٽ” ۽ روايتي لکائي: پرائيويٽ ۽ سرڪاري اسڪولن ۾ پرائمري ۽ مڊل ڪلاسن تائين ٽيبلٽس، موبائيل يا ليپ ٽاپ جي استعمال تي مڪمل پابندي هجڻ گهرجي. ٻارن کي روزاني بنياد تي ڪاپيءَ تي هٿ سان لکڻ جو عادي بڻايو وڃي. سائنسي تحقيق ثابت ڪري ٿي ته هٿ سان لکڻ سان دماغ جا اهي حصا متحرڪ ٿين ٿا جيڪي ياداشت ۽ سکيا کي مضبوط ڪن ٿا، جيڪو ڪيبورڊ تي ٽائپ ڪرڻ سان نٿو ٿئي.

روزاني 15 منٽ “خاموش پڙهائي“: اسڪولن جي روزاني ٽائم ٽيبل ۾ پهرين يا آخري پندرھن ويھ منٽ رڳو غير نصابي ڪتاب، رسالا يا اخبار پڙهڻ لاءِ مخصوص ڪيا وڃن. ان دوران نه ڪو استاد ليڪچر ڏيندو ۽ نه ئي ڪو امتحان ٿيندو. ٻار پنهنجي پسند جو ڪو به ڪهاڻين جو ڪتاب يا ٻارن جو رسالو کڻي خاموشيءَ سان پڙهندا. اها ننڍڙي مشق ٻارن ۾ ڪتاب سان لڳاءُ پيدا ڪرڻ جو سڀ کان ڪارائتو طريقو آهي.

گھرن ۾ “نو-اسڪرين زون“:  سڌاري جي شروعات گهر کان ٿيندي آهي. والدين کي گهر ۾ هڪ اهڙو وقت يا جڳهه مقرر ڪرڻي پوندي جتي ڪو به موبائيل يا ٽي وي استعمال نه ڪندو. مثال طور، رات جي مانيءَ کانپوءِ هڪ ڪلاڪ سڄو گهر موبائيل بند ڪري ڇڏي. ان وقت ۾ جيڪڏهن وڏا پاڻ اخبار يا ڪتاب کڻي ويهندا، ته ٻارن ۾ به اهو شوق پاڻمرادي جاڳندو، ڇاڪاڻ ته ٻار نصيحت سان نه پر عمل ڏسي سکندا آهن.

ادبي تنظيمون ۽ محلا لائبريريون: وڏن علمي ادارن جيسيتائين سرگرم ٿين، مقامي ادبي تنظيمن ۽ وڏن کي پنهنجي سطح تي ٻارن لاءِ گهٽين يا محلن ۾ ننڍڙيون “ڪارنر لائبريريون” قائم ڪرڻيون پونديون. سنڌ ۾ اوطاقن جو هڪ مضبوط ڪلچر رهيو آهي. جيڪڏهن انهن اوطاقن ۾ شام جو ٻارن لاءِ ڪتاب پڙهڻ ۽ ٻڌائڻ جون نشستون رکيون وڃن، جتي کين سنڌي لوڪ ڪهاڻيون، تاريخ ۽ عالمي ادب جون ڳالهيون ٻڌائي ڪتابن ڏانهن راغب ڪجي، ته ان جا اڻواٽ نتيجا ملندا.

نصاب ۾ ٻارن جي رسالن جي واپسي:  ماضيءَ ۾ اسڪولن ۾ ٻارن جا مشهور رسالا باقاعدگي سان ايندا هئا، جيڪي هاڻي بند ٿي ويا آهن يا تمام گهٽجي ويا آهن. اسڪولن جي انتظاميا کي پابند ڪيو وڃي ته اهي پنهنجي ماهوار فنڊز مان ٻارن جا ادبي رسالا گهرائي لائبريريءَ ۾ رکن ته جيئن ٻارن کي پنهنجي ٻوليءَ سان گڏوگڏ پڙهڻ جي تفريح ميسر ٿئي.

سويڊن وارو قدم اسان کي اهو سبق ڏئي ٿو ته ٽيڪنالاجي هر مرض جي دوا ناهي. اسان کي نئين نسل کي “اسڪرين جي قيد” مان ڪڍي، ٻيهر ڪاغذ جي خوشبو ۽ قلم جي طاقت سان جوڙڻو پوندو. اها شروعات جيتوڻيڪ انفرادي لڳندي، پر هي نسل در نسل هلندڙ سفر آهي، تنهنڪري پهريون قدم اڄ ئي کڻڻو پوندو.

______________

جيمناءِ سان خيالن جي ڏي وٺ جي نتيجي ۾ تيار ٿيل مضمون. ايڊيٽنگ: نصير اعجاز