ننڍي کنڊ جو ورهاڱو: سنڌين لاءِ ھڪ گهر نه پر پورو وطن وڃائڻ جو درد

پنجاب ورهاڱي جي پُوري ڪهاڻي ناهي. سنڌين لاءِ، ورهاڱي جو تجربو مڪمل طور تي مختلف ۽ گهرو هو. اتي پنجاب وانگر علائقي جي ڪا به ورهاست نه ٿي هئي. اتي ڪا ‘اڀرندي سنڌ’ يا ‘الهندي سنڌ’ وجود ۾ نه آئي. سمورو سنڌ صوبو پاڪستان جي حصي ۾ هليو ويو. پنجابين ۽ بنگالين جي برعڪس، سنڌين لاءِ هندستان ۾ ڪو به متبادل صوبو يا رياست نه جوڙي وئي هئي. ان جو نتيجو اهو نڪتو ته سنڌين رڳو پنهنجا گهر نه وڃايا، پر هنن پنهنجو پورو جاگرافيائي وطن ئي وڃائي ڇڏيو.

ورهاڱي کان پوءِ ڄمندڙ سنڌي ٻار کي ورثي ۾ ڪو علائقو يا زمين نه ملي، پر ڪجهه ٽڪرا مليا: حيدرآباد جي ڪنهن گهٽيءَ جو فوٽو، شڪارپور جي ڪا کاڌي جي ترڪيب، ڪراچيءَ جي ڪا ڪهاڻي، سنڌيءَ ۾ ڪا دعا، خاندان جي ياد ۾ محفوظ ڪنهن ڳوٺ جو نالو، ۽ هڪ اهڙي ٻولي جنهن کي ايندڙ نسل تائين پهچائڻ ڏينهون ڏينهن ڏکيو ٿيندو پيو وڃي.

انڊيا جي ھڪ مئگزين لوڪ مارگ ۾ ھڪ ليکڪ مھيندرا ويد جي ڇيل مضمون تي ناليواري ليکڪا ساز اگروال جو تبصرو  

ساز اگروال لکي ٿي

مون مهيندرا ويد  Mahendra Vedجو مضمون ‘پارٽيشن نوسٽلجيا: ويئر ٽو ڊرا دي لائن’  ‘Partition Nostalgia: Where to Draw the Line’  وڏي دلچسپيءَ سان پڙهيو. اها ڳالهه بلڪل سچ آهي ته اڄڪلهه ورهاڱي جي يادن کي تازو ڪرڻ جو هڪ رجحان هلي رهيو آهي. فلمون، ميوزيم، آرڪائيوز ۽ سوشل ميڊيا انهن يادن کي محفوظ ڪري رهيا آهن، انھيءَ کان اڳ جو 1947ع جا اکين ڏٺا شاهد، جن مان هينئر جيڪي حيات آهن، اهي ان وقت تمام ننڍا هئا، اسان کان هميشه لاءِ موڪلائي وڃن. پر، گذريل پندرهن سالن جو هڪ وڏو حصو سنڌين جي زباني تاريخ گڏ ڪرڻ ۾ گذارڻ کان پوءِ، جنهن ڳالهه مون کي سڀ کان وڌيڪ متاثر ڪيو، اُهو اِهو ناهي جيڪو هن مضمون ۾ چيو ويو آهي، پر اُهو آهي جيڪو ان ۾ اڻ چيو ڇڏيو ويو آهي.

هي بحث اڃا تائين حيرت انگيز طور تي محدود آهي. ان تي اڄ به پنجاب جو غلبو آهي. اهو سمجهه ۾ اچڻ جهڙو آهي. پنجاب ورهاڱي جي بدترين تشدد جو شاهد رهيو آهي ۽ ان سان لاڳاپيل اڪثر ادب، سئنيما ۽ عوامي يادون اتان ئي جنم وٺن ٿيون. پر پنجاب ورهاڱي جي پُوري ڪهاڻي ناهي. سنڌين لاءِ، ورهاڱي جو تجربو مڪمل طور تي مختلف ۽ گهرو هو. اتي پنجاب وانگر علائقي جي ڪا به ورهاست نه ٿي هئي. اتي ڪا ‘اڀرندي سنڌ’ يا ‘الهندي سنڌ’ وجود ۾ نه آئي. سمورو سنڌ صوبو پاڪستان جي حصي ۾ هليو ويو. پنجابين ۽ بنگالين جي برعڪس، سنڌين لاءِ هندستان ۾ ڪو به متبادل صوبو يا رياست نه جوڙي وئي هئي. ان جو نتيجو اهو نڪتو ته سنڌين رڳو پنهنجا گهر نه وڃايا، پر هنن پنهنجو پورو جاگرافيائي وطن ئي وڃائي ڇڏيو.

اتي ڪنهن “سنڌي رياست” ۾ پهچندڙ پناھگيرن جون ريلون ڪونه هيون. اتي ڪا به اهڙي حڪومت نه هئي جيڪا اڳواٽ تيار ٿيل انتظامي ڍانچي سان سندن انتظار ڪري رهي هجي. لکين سنڌي هندستان جي مختلف حصن ۾ پکڙيل ڪيمپن، فوجي بئرڪن، خالي پيل عمارتن، اسڪولن، مندرن ۽ عارضي پناهگاهن ۾ پهتا. تنهنڪري، سنڌين جي اها يادگيري (Nostalgia) سرگوڌا يا لاهور جي ڪنهن گهر لاءِ ناهي. هيءَ يادگيري ان پوري ڌرتي ۽ ماحول جي آهي جيڪا سندن روزمره جي دنيا جو حصو نه رهي.

اهو مضمون بي وطنيءَ جي ڳالهه ته ڪري ٿو، پر ان جو ذڪر نٿو ڪري ته هڪ پورو صوبو وڃائڻ جي معني ڇا ٿيندي آهي. اهو يادگيريون ته بيان ڪري ٿو، پر ٻوليءَ جي نقصان جو ذڪر نٿو ڪري. اهو ميوزيمز جو ذڪر ڪري ٿو، پر انهن سماجن جو ذڪر نٿو ڪري جن کي پاڻ پنهنجو ميوزيم بڻجڻو پيو. ڪيتريون ئي برادريون ورهاڱي کي سرحد (بارڊر) جي هجڻ سان ياد ڪنديون آهن، پر سنڌي ان کي بارڊر جي غير موجودگيءَ جي ڪري ياد ڪندا آهن. ورهاڱي کان پوءِ ڄمندڙ سنڌي ٻار کي ورثي ۾ ڪو علائقو يا زمين نه ملي، پر ڪجهه ٽڪرا مليا: حيدرآباد جي ڪنهن گهٽيءَ جو فوٽو، شڪارپور جي ڪا کاڌي جي ترڪيب، ڪراچيءَ جي ڪا ڪهاڻي، سنڌيءَ ۾ ڪا دعا، خاندان جي ياد ۾ محفوظ ڪنهن ڳوٺ جو نالو، ۽ هڪ اهڙي ٻولي جنهن کي ايندڙ نسل تائين پهچائڻ ڏينهون ڏينهن ڏکيو ٿيندو پيو وڃي.

هتي ڪيتريون ئي ٻيون به اڻ لڀ ڳالهيون آهن. آديپور ۽ گانڌي ڌام جي ڪيمپن، اُلھاس نگر, پمپري، اجمير، ڪبير نگر ۽ ٻين ڪيترن ئي علائقن جا داستان ڪٿي آهن، جتي بي وطن ٿيل سنڌين پنهنجي زندگيءَ جي نئين شروعات ڪئي؟ بنا ڪنهن زميني يا علائقائي بنياد جي پنهنجي سماج کي ٻيهر اڏيندڙ ماڻهن جا قصا ڪٿي آهن؟ انهن عورتن جي ڪهاڻي ڪٿي آهي جن ان غير يقيني صورتحال جي سالن ۾ خاندانن کي گڏي رکيو؟ انهن واپارين، استادن، ڊاڪٽرن، سرڪاري ملازمن، ڪاريگرن ۽ ننڍن دڪاندارن جا داستان ڪٿي آهن جن سڄي هندستان ۾ پنهنجي روزگار کي ٻيهر پيدا ڪيو؟ ان قوم جو داستان ڪٿي آهي جنهن ايڏي وڏي ذهني ۽ جسماني صدمي (ٽراما) جي باوجود، تمام گهٽ منظم تلخي يا نفرت کي جنم ڏنو؟

ورهاڱي جو بنيادي داستان اڪثر ڪري تشدد جي چوڌاري ڦري ٿو. تشدد يقينن سنڌي تجربي جو به هڪ حصو هو. پر اڪثر سنڌين جون يادون ڪنهن ٻيءَ شئي تي ٻڌل آهن: نقصان، هجرت، حالتن سان مطابقت پيدا ڪرڻ ۽ ٻيهر اڏاوت. جڏهن به توهان زباني تاريخ جو مطالعو ڪندا، توهان کي رڳو ان شئيِ جي ياد نه ملندي جيڪا پٺيان ڇڏي آيا هئاسين، پر ان جي ياد به ملندي جيڪا بعد ۾ اڏي وئي،  اهي بئرڪون جيڪي پاڙا بڻجي ويا، اهي ڪيمپون جيڪي شهر بڻجي ويون، اهو ڪاروبار جيڪو اڌاري پئسي سان شروع ڪيو ويو، ۽ اهي اسڪول جيڪي انهن برادرين قائم ڪيا جيڪي پاڻ بقا جي جنگ وڙهي رهيون هيون. اهو پڻ ورهاڱي جي تاريخ جو هڪ حصو آهي.

اهو مضمون سوال ڪري ٿو ته ايندڙ نسلن کي ورهاڱي مان ڪهڙو سبق پرائڻ گهرجي. ان جو هڪ جواب اهو ٿي سگهي ٿو ته اسان کي هن ڪهاڻي جي دائري کي وسيع ڪرڻ جي ضرورت آهي. جيستائين سنڌي تجربا ۽ داستان ان بنيادي تاريخي بيان جو حصو نه ٿا بڻجن، تيسائين ورهاڱي بابت اسان جي سمجهه اڻپوري رهندي.

_____________

ساز اگروال هڪ آزاد محقق ۽ ليکڪا آهي جيڪا پوني، هندستان ۾ رهي ٿي. سندس لکڻين ۾ سوانح حيات، ترجمو، تنقيدي جائزا ۽ مزاحيه ڪالم شامل آهن. سندس ڪتاب دنيا جي مختلف يونيورسٽين جي لائبريرين ۾ موجود آهن. سنڌي اڀياس جي شعبي ۾ سندس تحقيقي خدمتون آن لائن آسانيءَ سان دستياب آهن.

(ساز اگروال جي فيس بُڪ وال تان سندس ٿورن سان کنيل)

انگريزيءَ مان ترجمو: جيمناءِ ۽ ايڊيٽنگ: نصير اعجاز