موئن جو دڙو: جڏھن ميتن جي آخري رسمن لاءِ ٺِڪر جا مَٽَ استعمال ٿيندا ھئا
سياري جي هڪ ڏينهن، مينهن پوڻ کان پوءِ، دڙي جو هڪ حصو ڪري پيو، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي اندر هڪ چورس سِرُن جو ٺهيل بُرج يا مورچو ظاهر ٿيو. ان جي اندر ٺِڪر جي وڏن مَٽَن (ناديءَ جي شڪل جھڙا) جون قطارون هيون. اسان کي نَوَ ٿانءَ مليا، جيڪي چئن قطارن ۾ صفائيءَ سان رکيل هئا. هر ٿانءَ جي اندر هڪ ننڍڙو پيالو (reliquary) هو، جيڪو اهڙي شڪل جو هو، جهڙو سونارا سون ڳارڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. هر پيالي جي اندر اڻ سڙيل انساني هڏا هئا، جن جي چوڌاري ميتن جي آخري رسمن ۾ استعمال ٿيڻ وارا ٺڪر جا ننڍڙا ٿانءَ هئا،
سنڌيڪار: نصير اعجاز
سنڌو نديءَ جي اولهه ۾ انهن قديم لنگهن (وهڪرن) جي هڪ تيز رفتار سروي مون کي موهن جي دڙي جي حقيقي نوعيت کي سمجهڻ ۾ وڏي مدد ڪئي. ريتي، الور، غيبي ديرو ۽ ٻين ماڳن تان ڇِليل چيرٽ (سخت پٿر) يا چقمق جي اوزارن جي ملڻ منهنجي ان شڪ کي وڌيڪ پختو ڪيو جيڪو مون کي موهن جي دڙي جي قدامت بابت هو. غيبي ديري تي ٿيندڙ هڪ اتفاقي دريافت نيٺ اتان جي قديم اثرن جي عمر بابت منهنجي اندازي جي تصديق ڪري ڇڏي.
سياري جي هڪ ڏينهن، مينهن پوڻ کان پوءِ، دڙي جو هڪ حصو ڪري پيو، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي اندر هڪ چورس سِرُن جو ٺهيل بُرج يا مورچو ظاهر ٿيو. ان جي اندر ٺِڪر جي وڏن مَٽَن جون قطارون هيون جن جا ترا گول هئا، جيڪي بلڪل ان بيان سان ميل کائيندڙ هئا جيڪو مسٽر ايڇ. ڪوزنس، نوابشاهه ضلعي جي “ڀنڀري جو ٺُلهه” بابت (آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا جي سالياني رپورٽ، 04–1903ع ۾) ڏنو هو. تنهن هوندي به، ان وقت مان هن دريافت جي اهميت کي سمجهڻ ۾ ناڪام رهيس، ڇاڪاڻ ته مون کي ڪڏهن به اهو خيال نه آيو هو ته اهي مَٽَ اصل ۾ دفن ڪرڻ وارا مَٽ (ڪفن جا مَٽ) ٿي سگهن ٿا. مان دڙي تي چڙهي ويس ۽ لاپرواهيءَ سان پنهنجو سڄو هٿ سڀ کان مٿانهين مَٽَ ۾ وڌم، جيڪو اڃا تائين مڪمل طور تي صحيح سلامت هو. مون تيزيءَ سان پنهنجو هٿ واپس ڇڪيو، ڇو ته منهنجي آڱر ڪٽجي چڪي هئي ۽ رت وهڻ شروع ٿي ويو هو. منهنجي براهوي ساٿين سمجهيو ته شايد مون کي ڪنهن نانگ ڏنگيو آهي. هنن ھڪدم اُن مَٽ کي ڀڃي ڇڏيو، جنهن مان پڌرو ٿيو ته اهو مٽيءَ سان بند ٿيل هو، ۽ سڀ کان مٿان هڪ تکو چقمقي بليڊ (پٿر جي ڇري) مضبوطيءَ سان لڳل هئي، جنهن سان منهنجي آڱر ٽڪرائي هئي.
جڏهن مٽي هٽائي وئي، ته اسان کي ان جي هيٺان نَوَ نوڪدار تَرَي وارا ٿانءَ مليا، جيڪي چئن قطارن ۾ صفائيءَ سان رکيل هئا. هر ٿانءَ جي اندر هڪ ننڍڙو پيالو (reliquary) هو، جيڪو اهڙي شڪل جو هو، جهڙو سونارا سون ڳارڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. هر پيالي جي اندر اڻ سڙيل انساني هڏا هئا، جن جي چوڌاري ميتن جي آخري رسمن ۾ استعمال ٿيڻ وارا ٺڪر جا ننڍڙا ٿانءَ هئا، جيڪي بلڪل اهڙا هئا جهڙا پوءِ موهن جي دڙي جي سائيٽ نمبر 1 جي ڪمري نمبر 27 ۽ 39 مان دريافت ٿيا هئا. هي پهريون موقعو هو جو نيولٿڪ (جديد پٿر جو دور) يا سب-نيولٿڪ دور جون پٿر جون شيون زمين جي مٿاڇري تان نه، پر خود زمين جي اندران هٿ ڪيون ويون هيون. غيبي ديرو جي دريافتن واضح طور تي ثابت ڪيو ته نيولٿڪ دور جهڙيون پٿر جا بليڊ ۽ کرچڻيون (scrapers) ساڙڻ (باھ ڏيڻ کان اڳ واري دور جي) تاريخي تدفين جو حصو هيون، ۽ اهو پڻ ثابت ٿيو ته جيڪي نمونا مون ريتي، الور، مٺو دڙو، ڌامراھو دڙو، بدين ۽ موهن جو دڙو مان هٿ ڪيا هئا، اهي ڪي الڳ ٿلڳ شيون نه هيون. ان دريافت مون کي بغير ڪنهن دير جي موهن جو دڙو تي کوٽائي شروع ڪرڻ تي مجبور ڪيو، ڇاڪاڻ ته مان پراميد ٿي چڪو هوس ته موهن جو دڙو هندستان جي قديم ترين آثار قديمه جي ماڳن مان هڪ آهي.
موهن جو دڙو، غيبي ديرو ۽ مومل جو دڙو کان پوءِ، آثار قديمه جو سڀ کان اهم ماڳ مٺو دڙو يا جهوڪر جو دڙو آهي، جيڪو لاڙڪاڻي شهر کان ڇهه ميل اتر ۾ واقع آهي. اتي اڃا تائين کوٽائيءَ جو ڪو به ڪم نه ڪيو ويو آهي، پر مٿانهين پرتن ۾ نظر ايندڙ اڪثر اڏاوتون اس ۾ سڪايل سرن (ڪچين سرن) جون ٺهيل آهن، جيڪي بلڪل اهڙيون آهن جهڙيون موهن جو دڙو جي مٿئين سطحن ۾ ڏٺيون ويون آهن. مٺو دڙو پکيڙ ۾ موهن جو دڙو، مومل جي ماڙي يا بدين کان گهڻو ننڍو آهي. بمبئي پي.ڊبليو.ڊي جي سب-اوورسيئر، مسٽر وي. وي. مراٺي، مٺو دڙو جي دوري دوران مون سان گڏ هو. اتي هن پٿر جو هڪ ننڍڙو بليڊ کنيو، جيڪو بلڪل اهڙو هو جهڙا اڳ ۾ ريتي، موهن جو دڙو ۽ الور جي مٿاڇري تان مليا هئا. هن بعد ۾ سِپن جي زيورن جا ٽڪرا ۽ نوڪدار تري وارن مٽن جا ٽڪرا پڻ دريافت ڪيا، جن جي شڪل ۽ بناوٽ موهن جي دڙي جي پهرين کوٽائي دوران مليل قديم آثارن سان بلڪل ميل کائيندڙ هئي.
(جهوڪر جو قديم آثارن وارو ماڳ جنهن جي کوٽائي ناني گوپال مجمدار ڪئي—ايڪسپلوريسنز ان سنڌ)
ڌامراھو دڙو جا آثار، جيڪي نارٿ-ويسٽرن ريلوي جي باڊھ اسٽيشن کان پنج ميل پري واقع آهن، سڀ کان پهريان بمبئي پي.ڊبليو.ڊي جي هڪ لوئر سب آرڊينيٽ آفيسر مسٽر دولت رام بيليرام راجپوت دريافت ڪيا هئا. هيءُ ماڳُ ريلوي اسٽيشن کان آسانيءَ سان رسائي لائق آهي، ۽ ان جي اڀرندي سرحد قديم نديءَ جي وهڪري سان واضح طور تي نمايان آهي. هي دڙو لڳ ڀڳ 200 ايڪڙن تي پکڙيل آهي ۽ قديم نديءَ جي پيٽ کان ڪافي مٿانهون آهي. هي وسيع علائقو هاڻي مڪمل طور تي ويران آهي، ۽ سِرُن جون لڳ ڀڳ سڀئي بچيل اڏاوتون ختم ٿي چڪيون آهن ڇاڪاڻ ته آسپاس جي ڳوٺن جا رهواسي اهي کڻي ويا. تنهن هوندي به ٻه وڏا دڙا اڃا تائين هن ماڳ جي قدامت جي شاهدي ڏين ٿا.
مان هن آثار قديمه جي ماڳ جو ذڪر اڳ ۾ ئي ڪري چڪو آهيان. آڪٽوبر 1921ع ۾، دولت رام بيليرام مون کي اسٽوپا جي آثارن مان ڪجهه نقش نگاري ٿيل سرون آڻي ڏنيون، جيڪي ان ڳالهه جو اشارو هيون ته هي ماڳ اوائلي وچين دور تائين—شايد چوٿين يا پنجين صدي عيسويءَ جيتري دير تائين—آباد رهيو. (هتي مسودي جي مارجن ۾ هڪ “؟?” ظاهر ٿئي ٿو، جيڪو شايد رکلداس يا مارشل جي طرفان تاريخ بابت غير يقيني صورتحال کي ظاهر ڪري ٿو.) انهن سرن تي نقش نگاريءَ جا نمونا نوابشاهه ضلعي ۾ ڀنڀرو جو ٺلهه جي ويجهو نَوِ وِهار، ٿل مِير رُڪڻ، ٿر ۽ پارڪر ضلعي ۾ ڪاهوءَ جو دڙو، ۽ ڪراچي ضلعي ۾ جِھرڪ جي نمونن سان مشابهت رکن ٿا.
جھرڪ (هن جو هاڻوڪو نالو) جي آثار قديمه جي ماڳن مان مليل نمونا حيرت انگيز حد تائين هڪجهڙا آهن. هن ماڳ جو تباهه ٿيل اسٽوپا وارو علائقو قديم نديءَ جي وهڪري جي اولهندي ڪناري تي، هڪ بنجر زمين جي هڪ پاسي بيٺل آهي. هڪ سؤ والن کان ڪجهه وڌيڪ فاصلي تي، هِتي ھُتي وکريل ڪيترائي ٻيا دڙا آهن جيڪي موهن جو دڙو يا مومل جي ماڙي (بدين) جي دڙن سان مشابهت رکن ٿا. ڪو وقت ھو جڏھن مون انهن کي خانقاهون سمجهڻ جي غلطي ڪئي هئي.
اچو ته هاڻي سنڌو نديءَ جي هاڻوڪي وهڪري جي اوڀر ۾ واقع قديم نديءَ جي لنگهن ڏانهن واپس هلون. مان اڳ ۾ ئي بيان ڪري چڪو آهيان ته ڪهڙي طرح هاڪڙو ندي، سنڌو نديءَ سان ملڻ کان گهڻو اڳ پنهنجي قديم پيٽ مان وهندي هئي، ۽ نيٺ ان سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي جيڪو هاڻي رڻ ڪڇ آهي. هاڻي عام طور تي اهو تسليم ڪيو ويو آهي ته سنڌو نديءَ جي ڊيلٽا جي اڀرندي پاسي کان علاوه، هاڪڙو جو پنهنجو هڪ آزاد ڊيلٽا هوندو هو. مسٽر جي. ايبٽ لکيو آهي:
“جيئن جيئن سنڌ جي ندين بابت اسان جي معلومات وڌي آهي، تيئن تيئن رڻ ڪڇ جي بناوٽ بابت اسان جي سمجھ ۾ به اضافو ٿيو آهي. اهو عمل ايترو ته سُست هو جو رڻ کي هاڪڙو نديءَ جي ڊيلٽا طور تسليم ڪرڻ ۾ لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا لڳي ويا. هيءَ وڏي ندي، جيڪا سنڌ جي اڀرندي سرحد سان وهندي هئي، تنهن پنهنجي ڪجهه معاون ندين کي ڏهين صديءَ ۾، ڪجهه کي چوڏهين صديءَ ۾، ۽ نيٺ باقي بچيل ندين کي ارڙهين صديءَ ۾ پاڻ کان ڌار ڪري ڇڏيو. آهستي آهستي هاڪڙو سنڌ جي سڀ کان وڌيڪ زرخيز ندي هجڻ جو رتبو وڃائي ويٺي، ۽ ان جي جاءِ سنڌو نديءَ وٺي ڇڏي. ان وڏي تبديليءَ ۾ ئي رڻ جي تاريخ لڪيل آهي، ۽ اها ان ئي عظيم تبديليءَ جو دور هو جنهن دوران موجوده ريگستان واري جاءِ تي موجود قديم سمنڊ آخرڪار سڪي ويو.”
هاڪڙو نديءَ جي قديم پيٽ جي سروي ڪرڻ لاءِ، مون بيڪانير رياست ۾ هنومان ڳڙهه يا ڀٽنير کان بهاولپور، جيسلمير، برٽش سنڌ ۽ خيرپور تائين سفر ڪيو. تنهن هوندي به منهنجي سروي جا نتيجا ايبٽ جي راءِ سان ميل نٿا کائين. جيتوڻيڪ قديم نديءَ جي پيٽ جي منهنجي تحقيقاتي نتيجن مان اڳي ئي ظاهر ٿي چڪو آهي ته هاڪڙو ڪنهن زماني ۾ سڄو رڻ ڪڇ تائين وهندو هو، پر ڪنهن بعد واري دور ۾ ان جو پاڻي سُڪي ويو، ۽ ان جي خالي سڪل پيٽ تي بعد ۾ سنڌو نديءَ قبضو ڪري ورتو (يعني سنڌو ندي اتان وهڻ لڳي). هاڪڙو جي پراڻي پيٽ جي ڪنارن تي ڪيترن ئي تباهه ٿيل انساني آبادين جي موجودگي اهو ظاهر ڪري ٿي ته ٽامي جي دور (Copper Age) ۾ هيءَ ندي سنڌ جي اڀرندي سرحد سان وهندي هئي. تاريخي دور ۾، تنهن هوندي به، سنڌو ندي هاڪڙو واديءَ جي ڏاکڻي ڇيڙي کان وهندي هئي.
حقيقت ۾، هاڪڙو ڪا ٻي ندي ناهي پر قديم ستلج ندي آهي، ۽ ان جو پاڻي ڪڍڻ وارو لنگهه (ميپ) بلڪل موجوده ستلج سان ميل کائي ٿو. جڏهن، ملتان جي هيٺين علائقن ۾، ستلج پنجاب جي ٻين وڏين ندين سان پنهنجو لاڳاپو قائم ڪيو، ته هاڪڙو ندي—جيڪا راجپوتانا ريگستان جي اتر-اولهندي ڪناري سان وهندي هئي—مڪمل طور تي سڪي وئي. بيڪانير ۽ جيسلمير رياستن جي اترين حصن ۾ واقع آثارن جو مون پاڻ ۽ ان کان اڳ ڊاڪٽر ايل. پي. ٽيسيٽوري تفصيلي معائنو ڪيو هو، ۽ تحقيقات ثابت ڪيو ته هاڪڙو جي ڪنارن تي موجود آباديون ڪشن دور تائين، لڳ ڀڳ ٻي صدي عيسويءَ تائين آباد رهيون، جنهن کان پوءِ اهي ويران ٿي ويون.
وڌيڪ اهو ته، اڀرندي ناري جي ڪنارن سان قائم ٿيل آباديون مڪمل طور تي هندستاني تاريخ جي وچين دور (Medieval period) سان تعلق رکن ٿيون. سنڌ ۾ هڪ روايت مشهور آهي ته قديم زماني ۾ هاڪڙو يا سنڌو نديءَ جي مٿان هڪ بند (ڊيم) ٻڌو ويو هو ته جيئن ان جي پاڻيءَ جو رخ اولهه ڏانهن موڙي سگهجي. هيءَ ڳالهه سچ ٿي به سگهي ٿي ۽ نه به. الور يا اروڙ جي ويجهو اهڙي ڪنهن به بند جا آثار ناهن مليا، ۽ منهنجي دوست ديوان گوپال داس هرومل، جيڪو بمبئي پي.ڊبليو.ڊي ۾ اسسٽنٽ انجنيئر آهي، تنهن ثابت ڪيو ته سنڌو نديءَ تي ٻڌل اهو فرضي بند، جنهن بابت چيو ويندو هو ته ان نديءَ جو وهڪرو تبديل ڪيو ۽ ان جي نتيجي ۾ الور جي تباهي ٿي، اهو حقيقت ۾ خود قديم شهر اروڙ جي ئي وڏن کنڊرات کان سواءِ ٻيو ڪجهه به نه هو.
مسٽر جي. ايبٽ بيان ڪيو آهي ته سنڌو ندي ڪنهن زماني ۾ بکر جي لڪيءَ (Bakhar gorge) مان وهندي هئي، جڏهن ته هاڪڙو سنڌ جي اڀرندي سرحد سان وهندو هو، ۽ موجوده اڀرندي ناري جو مٿيون حصو ان جي بعد وارن وهڪرن مان هڪ جي نمائندگي ڪري ٿو. سندس مطابق:
“اسان جا ماهر (اختيارين وارا) اهو خيال نٿا ڪن ته اٺين ۽ يارهين صديءَ جي وچ ۾ ڪنهن به وقت ندي اچانڪ الور جي اوڀر کان اولهه ڏانهن مڙي وئي هئي. ان جي بجاءِ، ان ڳالهه کي مڃڻ لاءِ ڪافي گنجائش موجود آهي ته انهن صدين دوران مهران نديءَ جي هڪ شاخ الور جي اولهه کان، الور جي لڪ مان وهندي هئي، جڏهن ته پنهنجي بعد واري دور ۾ موجوده اڀرندو نارو ان جي مٿين وهڪري جو حصو بڻيو.”
تنهن هوندي به، سمورا موجود ثبوت هن راءِ جي خلاف بيهن ٿا. سکر ضلعي جي گھوٽڪي تعلقي جي ڳوٺ هاڪڙو جي ڏکڻ کان وٺي خيرپور رياست جي پير جي ڳوٺ تائين هاڪڙو نديءَ جي قديم پيٽ جو پتو لڳائڻ لڳ ڀڳ ناممڪن آهي. اهو ڪنهن به ريت ناممڪن ناهي ته ريڻي (Raini) نالي ننڍي نديءَ جو پراڻو پيٽ، جيڪو موجوده سروي نقشن تي ڏيکاريل آهي، اهو حقيقت ۾ هاڪڙو جي قديم لنگهه جي نمائندگي ڪندو هجي. جيڪڏهن ايئن آهي، ته پوءِ هاڪڙو جي هڪ شاخ يا معاون نديءَ کي ڪنهن زماني ۾ اروڙ جي پاسي کان وهڻ گهرجي ها، جڏهن ته خود سنڌو ندي ڪشمور جي “ڍورو سنڌ” مان گذري، اپر سنڌ فرنٽيئر (مٿانهين سنڌ جي سرحد) يعني جيڪب آباد ضلعي جي ڪنڌڪوٽ تعلقي ۾ داخل ٿيندي هئي.
موجوده الور يا اروڙ ڳوٺ جي آثار قديمه جي رهجي ويل نشانن جي ويجهو، ايئن لڳي ٿو ته تمام قديم زماني کان هڪ اهم شهر آباد هو، جنهن جون سرون موجوده کنڊرات ۽ الور جي جديد ڳوٺ مان ملندڙ سرن کان واضح طور تي مختلف آهن، جنهن جو وڏو حصو هاڻي آثار قديمه جي هڪ محفوظ ڪيل ماڳ اندر واقع آهي. سکر ضلعي ۾ سنڌو نديءَ جي اوڀر ۾ موجود ندين جي وهڪرن جو گهرو معائنو ظاهر ڪري ٿو ته، روهڙيءَ کان ڪافي مٿي، پنو عاقل تعلقي جي ختم ٿيڻ واري هنڌ تي واقع ڳوٺ علي واھڻ جي ويجهو، اڀرندي ناري جو وهڪرو—جيڪو هاڻي آبپاشي نظام جو حصو آهي—ڪنهن زماني ۾ سنڌو نديءَ جي موجوده وهڪري کان ڌار ٿيندو هو. اروڙ جي اولهه ۾، هي وهڪرو آبپاشي جي ڪينالن (واهن) ۾ ضم ٿي وڃي ٿو. جديد روهڙي شهر جي اتر ۾ جيڪو واهه آهي، اهو حقيقت ۾ قديم اڀرندو نارو ندي آهي.
جيڪڏهن اسان روهڙي اسٽيشن کان مٿي ريلوي لائين پار ڪريون ۽ اروڙ کان هيٺ لهندڙ چُن جي پٿر جي وڏن جبلن سان گڏ ڏکڻ ڏانهن وڌون، ته اسان ڏسنداسين ته اروڙ ڳوٺ جي اوڀر ۾ آبپاشي وارو واهه اڀرندي ناري جي قديم پيٽ ۾ شامل ٿي وڃي ٿو. اروڙ يا الور جي موجوده ڳوٺ جي چوڌاري دڙن جي هڪ قطار موجود آهي. سنڌ ۾ مشهور هڪ ڏند ڪٿا موجب، اهي هڪ وڏي بند (امبينڪمينٽ) جا آثار آهن جنهن ڪنهن زماني ۾ سنڌو نديءَ جو رخ موڙي ڇڏيو هو ۽ ان جي نتيجي ۾ الور شهر تباهه ٿي ويو هو. الور جي موجوده ڳوٺ جي چوڌاري مون ٽن سالن جي عرصي دوران مختلف وقتن تي اٽڪل پوڻا ٻه ميل پري واقع دڙن جي هن قطار جو معائنو ڪيو ۽ ان نتيجي تي پهتس ته اهي حقيقت ۾ قديم شهر الور جي کنڊرات مان نڪتل سرن جي ڍيرن کان سواءِ ٻيو ڪجهه به نه هئا. هي شهر يقيني طور تي نه ته جديد دور جو آهي ۽ نه ئي ان جي شروعات وچين دور ۾ ٿي هئي، ڇاڪاڻ ته اتان پٿر جا بليڊ (Chert blades) ۽ گول تري وارا دفن ڪرڻ جا مٽ مليا آهن، جيڪي خود انهن دڙن جي مٿاڇري تان به دستياب ٿيا آهن.
ڇاڪاڻ ته اڀرندي ناري کي آبپاشي جي واهه طور استعمال ڪيو ويو آهي، ان ڪري نديءَ جي قديم پيٽ جو پتو لڳائڻ ڪجھ آسان ٿي ويو آهي، سواءِ ان علائقي جي جيڪو اتر خيرپور رياست ۾ اروڙ جي جبلن جي هيٺان گنڌاڪا (Ghandaka) کان وٺي اتر نوابشاهه ضلعي جي سانگھڙ تعلقي تائين پکڙيل آهي. هن علائقي ۾ ناري جي وهڪري سان گڏ قديم آبادين جا بيشمار کنڊرات موجود آهن، جيڪي ڀنڀرو جو ٺُلهه تائين وڃن ٿا. اڀرندي ناري جو اهو حصو جيڪو کپرو تعلقي جي اندر واقع آهي، تنهن جي اڃا تائين صحيح نموني سروي ناهي ڪئي وئي، جيتوڻيڪ ڄامڙو واهه جي توسيع اهڙي ڪم ۾ وڏي مدد ڪندي.
ڀنڀرو جو ٺُلهه جي ويجهو نديءَ جو ٻن شاخن ۾ ورهائجڻ (bifurcation) اهو ظاهر ڪري ٿو ته جڏهن سنڌو ندي اڀرندي ناري جي لنگهه مان وهڻ شروع ٿي، ته هاڪڙو نديءَ جو پراڻو ڊيلٽا جزوي طور تي سنڌو نديءَ جي ڊيلٽا ۾ تبديل ٿي ويو، ۽ اهو ته سنڌو نديءَ جو موجوده ڊيلٽا گهڻو ڪري جديد دور جي بناوٽ آهي. ڪنهن زماني ۾ هن ڊيلٽا جو اڀرندو ڇيڙو يقينن ڪراچي ضلعي جي ميرپور ساڪري تعلقي تائين پهچندو هوندو، ڇاڪاڻ ته 1919ع ۾ اتي پنهنجي سروي دوران مون ڀمڀورا (موجوده ڀنڀور) جي ويجهو گھارو وٽ تاريخي دور سان تعلق رکندڙ هڪ بندرگاهه دريافت ڪيو هو. هي بندرگاهه موجوده ڪلري واهه نديءَ تي قائم آهي، جيڪو حقيقت ۾ قديم ڪلري ڪريڪ (Kalri Creek) کان سواءِ ٻيو ڪجهه ناهي.
ڊيلٽا جو اڀرندو ڇيڙو عمرڪوٽ تعلقي کان مِٺي تعلقي جي اولهندي حصي ۾ واقع نوڪوٽ جي قلعي تائين پڻ پکڙيل هوندو. جڏهن سنڌو ندي اڀرندي ناري جي لنگهه مان وهڻ شروع ڪيو، ته ائين لڳي ٿو ته ڇاڇرو، ڊيپلو، مِٺي ۽ نگرپارڪر جا ريگستاني تعلقا اڃا تائين ان جي ڊيلٽا جو حصو نه بڻيا هئا. اها ڳالهه ته اڀرندي ناري جو لنگهه وچين دور ۾ به موجود هو، ايبٽ جي هن بيان مان واضح ٿئي ٿي:
“عرب سياحن، جيڪي باقاعدگي سان سنڌ جو دورو ڪندا هئا، تن جي لکڻين ۾ تيرھين صديءَ تائين الور جي ڀرسان هن نديءَ جي وجود جا حوالا ملن ٿا، ۽ الور کان منصوره تائين نديءَ جو وهڪرو بعد جي احوالن ۾ بلڪل ائين ئي بيان ڪيو ويو آهي جهڙو اهو اڳ ۾ هو.” (ايضا، صفحو 78)
چوماسي (مينهن) جي موسم دوران، جڏهن مٽي وهي ويندي آهي، ته ڳوٺاڻن کي اڪثر اروڙ جي کنڊرات جي مٿان قديم سڪا ملندا آهن، جن بابت عام ماڻهن جو يقين آهي ته اهي ان بند جا آثار آهن جنهن سنڌو نديءَ جو رخ موڙيو هو. جيڪي سڪا مون گڏ ڪيا هئا—جيڪي هاڻي اولهندي هندستان جي پرنس آف ويلز ميوزيم (موجوده ڇترپتي شيواجي مهاراج واستو سنگرھاليہ، ممبئي) ۾ محفوظ آهن—اهي اٽڪل چئن کان ڇهن درجن (ڪيٽيگريز) سان تعلق رکن ٿا.
سڀ کان اوائلي سڪا سانچن ۾ ٺاهيل (ڪاسٽ ٿيل) سڪا آهن، جيڪي بلڪل اهڙا آهن جهڙا موهن جو دڙو جي سائيٽ نمبر 1 جي ڪمري نمبر 34 مان مليا هئا. مون اهڙا ئي هڪجهڙا سڪا ڪراچي ضلعي جي ميرپور ساڪرو تعلقي جي گھارو يا ڀمڀورا مان، ۽ ان ئي ضلعي جي ڪوٽڙي تعلقي جي جھرڪ مان پڻ حاصل ڪيا هئا. ٻي ڪيٽيگري ۾ مقامي سڪا شامل آهن جيڪي سنڌ جي حڪمرانن جاري ڪيا هئا، اهي سائيز ۾ ڪجهه وڏا آهن ۽ موهن جو دڙو جي سائيٽ نمبر 1 جي ڪمري نمبر 35 مان مليل واسوديو پهرين جي سڪن سان گهڻي مشابهت رکن ٿا. ٽئين قسم ۾ مشهور ڪشن شهنشاهه واسوديو پهرين جا گول سڪا شامل آهن، جن تي “ڍڳو ۽ بيٺل شوا” (Bull and Standing Shiva) جو نشان مڙهيل آهي. اهڙا سڪا الور مان تمام گهٽ مليا آهن. چوٿون قسم خلافت کان اڳ واري دور جي چاندي ۽ ٽامي جي سڪن تي ٻڌل آهي. پنجين قسم ۾ محمد بن تغلق ۽ فيروز بن رجب تغلق (فيروز شاهه تغلق) جا سڪا شامل آهن. ڇهون ۽ سڀ کان آخري قسم مغل شهنشاهه اڪبر پهرين جي ٽامي جي وڏن سڪن تي مشتمل آهي. انهن کان علاوه، مون دراني افغان خاندان جي تيمور شاهه جي دور جيترا پوئتي واري زماني جا به ڪيترائي سڪا هٿ ڪيا. هي تسلسل ثابت ڪري ٿو ته جيتوڻيڪ نديءَ پنهنجو وهڪرو تبديل ڪيو، پر الور يا اروڙ شهر کي ڪڏهن به مڪمل طور تي ويران يا ترڪ نه ڪيو ويو هو.
اروڙ يا الور ان قديم شهر جو هاڻوڪو نالو آهي، جيڪو ائين لڳي ٿو ته اوائلي وچين دور جي تاريخي زماني ۾ اتر سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. اٺين صديءَ جي شروعات ۾ عربن هٿان فتح ٿيڻ کان اڳ هي راجپوتن جو آخري مضبوط قلعو هو. تنهن هوندي به، قديم شهر جو آثار قديمه وارو ماڳ وچين دور جي آثارن کان ڪافي مختلف آهي، ڇاڪاڻ ته موجوده ڳوٺ جي ويجهو کنڊرات جي ڀرسان هڪ قديم مسجد بيٺل آهي. دڙن جي وچ ۾ موجود هيٺاهين زمين زرخيز آهي، جيڪا ان ڳالهه جو اشارو آهي ته اهي هيٺانهان حصا ڪنهن زماني ۾ سنڌو نديءَ جي وهڪري جو حصو هئا.
مون پهريون ڀيرو آڪٽوبر 1917ع ۾ الور جو دورو ڪيو هو. ان کان پورا پنجاهه سال اڳ، ڊاڪٽر جان اِيوانز (Dr. John Evans) اتي بيشمار چقمقي بليڊ (flint blades) ۽ پٿر جا پيڙهه يا مرڪز (cores or nuclei) دريافت ڪيا هئا، جن مان ڪيترائي اڃا تائين ڪلڪتي جي انڊين ميوزيم جي اينٿروپالاجي (انسان نويسي) سيڪشن ۾ محفوظ آهن. جيتوڻيڪ اِيوانز کي اهي گهڻيون شيون بکر جي لڪيءَ (Bakhar Gorge) جي پٿريلي زمين تان مليون هيون، پر هن سنڌو نديءَ جي موجوده وهڪري جي ٻنهي ڪنارن تي موجود چُن جي پٿر جي جبلن مان پڻ ڪجهه بليڊ حاصل ڪيا هئا. مرحوم ڊاڪٽر بلينفورڊ (Dr. Blanford)، 1866ع جي جيولاجيڪل ميگزين ۾ لکندي (جي. سي. برائون، اي ڪيٽلاگ ريزني آف دي پري-هسٽورڪ امپليمينٽس ان دي انڊين ميوزيم، ڪلڪتا) اهو مشاهدو ڪيو هو ته روهڙي، بکر ۽ سکر جي ننڍن اڇن جبلن جي مٿان مليل بي ترتيب شڪل وارا پيڙهه (cores) ۽ بليڊ، لڪ يا نديءَ جي پيٽ مان مليل شين کان وڌيڪ قديم هيون.
1920ع جي ڪم واري سيزن دوران، انهن جبلن جو گهرو معائنو ڪرڻ کان پوءِ مان ان نتيجي تي پهتس ته انهن مان ڪيترائي جبل اصل ۾ قديم نيولٿڪ (جديد پٿر جي دور جا) قبرستان هئا، جن مان ڪيترا ئي سکر پل جي تعمير دوران اڳي ئي تباهه ٿي چڪا هئا. نارٿ-ويسٽرن ريلوي لاءِ جبلن مان پٿر ڪڍڻ (quarrying) جو مسلسل عمل هاڻي انهن بچيل جبلن جي وجود لاءِ به خطرو بڻيل آهي. باهه ڏيڻ (مڙهه ساڙڻ) جو رواج عام ٿيڻ کان اڳ، مٽيءَ جي مٽن ۾ دفن ڪرڻ جو رواج هوندو هو، ۽ اهڙا مٽ انهن قبرستانن مان ملن ٿا. اهڙا ئي دفنائڻ جا آثار موهن جو دڙو، غيبي دڙو ۽ برهمڻ آباد مان به سڃاتا ويا آهن. الور جي وچين دور جي شهر کي گهيريندڙ اهي تاريخ کان اڳ وارا آثار پکيڙ ۾ تمام وسيع آهن، تنهن هوندي به انهن جي ڪڏهن به مڪمل سروي يا نقشه نگاري ناهي ڪئي وئي.
(سنڌو نديءَ جي واديءَ مان دريافت ٿيل پٿر جا پيڙهه/ڪورز — بشڪريہ: جي. سي. برائون)
اڀرندي ناري جي ڪنارن تي واقع آبادين شهرن توڙي ڳوٺن جا آثار اڃا تائين صحيح نقشه نگاري ۽ منظم سروي جا منتظر آهن. هيل تائين، هن علائقي جي صرف چند وڏن شهرن جي آثارن جي ابتدائي جاچ ڪئي وئي آهي. اهي آهن الور جي موجوده ڳوٺ جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾ واقع کنڊرات، ۽ قديم شهر برهمڻ آباد، جن جي سروي بالترتيب بمبئي سول سروس جي مسٽر بيلاسس (Mr. Bellasis) ۽ آرڪيالاجيڪل کاتي جي مسٽر ڪوزنز (Mr. Cousens) ڪئي هئي. جڏهن مسٽر ڪوزنز 04–1903ع ۾ پهريون ڀيرو هن شهر جي آثارن جي سروي ڪئي هئي، ته قديم نديءَ جي لنگهه تي ٻڌل هڪ واضح نقشو تيار ڪيو ويو هو. اهي آثار هاڻي نوابشاهه ضلعي ۾ واقع آهن ۽ اتي نارٿ-ويسٽرن ريلوي جي مين برانچ تي واقع شهدادپور اسٽيشن تان يا جوڌپور ريلوي جي ميرپورخاص-کڏڙو برانچ جي جهول اسٽيشن تان آسانيءَ سان پهچي سگهجي ٿو.
قديم شهر مومل جي ماڙي يا بدين جي آثارن جو ذڪر اڳ ۾ ئي ٿي چڪو آهي. اروڙ جي ويجهو قديم آبادي ۽ ريتي جي ويجهو وڃنوٽ (Vijnot) جي ماڳ وانگر، هي شهر به موهن جو دڙو جو همعصر (Contemporary) هو. جيستائين ڍورو نارو (Dhoronaro) ۽ ڪلري واهه جي وچ ۾ واقع نديءَ جي مختلف وهڪرن جي صحيح سروي ۽ نقشه نگاري نٿي ڪئي وئي، تيستائين اهو طئہ ڪرڻ مشڪل آهي ته بدين صرف سنڌ جو هڪ قديم تاريخ کان اڳ وارو بندرگاهه هو يا اهو ڏاکڻي سنڌ ۽ ڊيلٽا واري علائقي جي گاديءَ جو هنڌ هو.
مومل جي ماڙي يا بدين جي پهرين دوري دوران، مون کي ڪشن شهنشاهه واسوديو پهرين جو هڪ سڪو مليو هو. ان کان ترت پوءِ، جنگ جي ڪري حيدرآباد-سنڌ ۽ بدين جي وچ ۾ ريلوي لائين بند ٿي وئي، جنهن ڪري مان 1923ع کان اڳ واپس اچڻ کان رھجي ويس. موهن جو دڙو تي کوٽائي جي پهرين سيزن کان پوءِ، جڏهن ريلوي سروس ٻيهر بحال ٿي، ته مون هڪ ڀيرو ٻيهر هن ماڳ جو دورو ڪيو. 1923ع ۾ مون بدين مان پٿر جو هڪ ننڍڙو بليڊ دريافت ڪيو، جيڪا موهن جو دڙو مان مليل بليڊن جهڙو هو، ۽ ان ئي سبب ڪري مان ان ڳالهه تي پختو پراميد ٿي ويس ته ڏاکڻي سنڌ جا اهي سرن جا عظيم کنڊرات سب-نيولٿڪ دور، جنهن کي هاڻي اسان چيلڪولٿڪ يا پٿر کان ٽامي ڏانھن منتقليءَ جي دور طور سڃاڻون ٿا، سان تعلق رکن ٿا. (ھلندڙ)
(ماڳن جي نالن ۾ ڪا غلطي ھجي تہ پڙھندڙ رھنمائي ڪن)
__________________
نصير اعجاز سينئر صحافي، اديب، شاعر، محقق، ۽ ھڪ سفرنامي سميت يارھن ڪتابن جو مصنف آھي. انھن ڪتابن ۾ سندس ھڪ انگريزي ڪتاب Hur – The Freedom Fighter بہ شامل آھي جيڪو سوا سئو ورھين جي تاريخ تي ٿيل تحقيقي ڪم آھي.
