”ڪنھن تھذيب کي تباھ ڪرڻ لاءِ توهان کي ڪتاب ساڙڻ جي ضرورت ناهي. رُڳو ماڻهن کي ڪتاب پڙهڻ کان روڪي ڇڏيو، تهذيب پاڻ ئي تباهه ٿي ويندي.“
هن ناول جو اصل روح آهي: ته معاشرو ڪتابن کان نه، پر انهن جي اندر موجود ”سچ“ ۽ ”گھرائي“ کان ڊڄڻ لڳندو آهي. ايڪھتر ورھيہ اڳ لکيل رَي بَريڊبَري جي شاهڪار ناول Fahrenheit 451 جو اڀياس جيڪو اڄ جي دور ۾ اڳي کان وڌيڪ اهميت اختيار ڪري ويو آهي.
انگريزي ادب جو اڀياس
ليکڪا: ديپيڪا ورما
رَي بريڊبَري 1953ع ۾ جڏهن هي ناول لکيو، ته هن رڳو مستقبل جي اڳڪٿي نه ڪئي هئي، پر انساني نفسيات جي هڪ خطرناڪ پهلوءَ تان پردو کنيو هو. هن ناول جو نالو ”451“ ان گرمي پَد تان ورتو ويو آهي جنهن تي ڪاغذ کي باهه لڳندي آهي. پر هن ڪهاڻيءَ ۾ باهه رڳو ڪاغذ کي نه، پر انساني شعور کي ساڙي رک ڪري ڇڏي ٿي.
ناول جي هن خيالي معاشري ۾ باهه وسائيندڙن (Firemen) جو ڪم باهه وسائڻ ناهي، پر باهه لڳائڻ آهي. ڪهاڻيءَ جو مکيه ڪردار گائي مونٽيگ (Guy Montag) پنهنجي نوڪريءَ تي فخر ڪندو آهي. هن لاءِ ڪتاب رڳو گند آهن جيڪي ماڻهن کي پريشان ڪن ٿا. پر جڏهن هو هڪ ننڍڙي ڇوڪري ”ڪليريس“ سان ملي ٿو، جيڪا فطرت ۽ سوچ سان پيار ڪري ٿي، ته کيس احساس ٿئي ٿو ته هو جيڪو ڪجهه ساڙي رهيو آهي، اهو رڳو ڪاغذ ناهي پر ”تاريخ“ ۽ ”حڪمت“ آهي.
ناول ۾ هڪ اهم ڪردار ڪيپٽن بيٽي (Captain Beatty) آهي، جيڪو پاڻ تمام گهڻو پڙهيل لکيل آهي پر ڪتابن جو دشمن آهي. هو مونٽيگ کي ٻڌائي ٿو ته:
”ڪتاب ماڻهن کي غير اڻ برابر بڻائين ٿا. جيڪو وڌيڪ پڙهيل آهي، اهو ٻئي تي برتري رکي ٿو. ان ڪري سڀني کي برابر ڪرڻ لاءِ ضروري آهي ته اهي سڀ ذريعا ختم ڪيا وڃن جيڪي ماڻهن کي سوچڻ تي مجبور ڪن.“
اصل ۾ حڪومت ڪتاب ان ڪري ناهي ساڙيندي جو اهي خطرناڪ آهن، پر ان ڪري جو اهي سچائي ۽ تڪليف پيش ڪن ٿا. حڪومت چاهي ٿي ته ماڻهو هميشه ”خوش“ رهن، چاهي اها خوشي مصنوعي ئي ڇو نه هجي.
هي ناول اڄ جي دور جو آئينو آهي. بَريڊبَري جنهن گوڙ شور جو ذڪر ڪيو هو، اهو اڄ اسان جي هٿن ۾ موجود سمارٽ فونز، سوشل ميڊيا جي نہ کُٽندڙ اسڪرولنگ ۽ ٽي وي اسڪرينز جي صورت ۾ موجود آهي.
ناول ۾ خاموشيءَ جو خوف بہ ڏيکاريل آھي جنھن تحت ماڻهو پنهنجي ڪنن ۾ ”سمنڊ جي سپن“ جهڙا هيڊ فون لڳائي رکندا آهن ته جيئن کين ڪجهه سيڪنڊ به خاموشي نصيب نه ٿئي.
ھن دور جي مصنوعي رشتن جو بہ ذڪر آھي. مونٽيگ جي زال ميلڊريڊ (Mildred) پنهنجي گهر جي ديوارن تي لڳل ٽي وي اسڪرينز کي پنهنجو ”خاندان“ سمجهي ٿي. هوءَ رڳو تفريح چاهي ٿي ۽ ڪنهن به گهري گفتگو کان ڊڄي ٿي.
ناول جي پڄاڻي هڪ اميد تي ٿئي ٿي. جڏهن شهر تباهه ٿي وڃي ٿو، مونٽيگ انهن ماڻهن سان ملي ٿو جيڪي شهر کان ٻاهر بي گهر ٿي رهن ٿا. اهي ماڻهو ڪتاب نٿا کڻن (ڇاڪاڻ ته اهي ساڙيا ويا آهن)، پر انهن ڪتابن کي ياد ڪري ورتو آهي. ڪو ماڻهو ”افلاطون جي جمهوريه“ آهي، ته ڪو ”شڪسپيئر جو ڊرامو“.
اهو سبق ملي ٿو ته جيڪڏهن ڪتاب ساڙيا به وڃن، تڏهن به جيستائين هڪ انسان ٻئي انسان کي حڪمت جي ڳالهه ٻڌائڻ وارو آهي، تيستائين علم زنده رهندو.
فارن هائيٽ 451 رڳو سينسرشپ بابت ناهي، پر اها هڪ وارننگ آهي ته جيڪڏهن اسان سوال ڪرڻ ڇڏي ڏينداسين، جيڪڏهن اسان مشڪل سچائيءَ جي بدران آسان ڪوڙ کي چونڊينداسين، ته اسان جي انسانيت ختم ٿي ويندي.
باهه ڪتابن کي ناهي لڳندي، باهه اسان جي ان صلاحيت کي لڳندي آهي جيڪا اسان کي ”فرد“ بڻائي ٿي. رَي بريڊبري چيو هو:
”ڪنھن تھذيب کي تباھ ڪرڻ لاءِ توهان کي ڪتاب ساڙڻ جي ضرورت ناهي. رُڳو ماڻهن کي ڪتاب پڙهڻ کان روڪي ڇڏيو، تهذيب پاڻ ئي تباهه ٿي ويندي.“
________________
انگريزيءَ تان ترجمو: جيمناءِ
ايڊيٽنگ: نصير اعجاز
