يوڪرين: ڊرون ٽيڪنالاجيءَ جو نئون عالمي مرڪز ۽ مستقبل جو دفاعي سُپر پاور

ٽي سال اڳ يوڪرين ۾ سالياني ڊرون پيداوار 8 لک هئي، جيڪا 2025 تائين وڌي 70 لک تائين پهچي چڪي آهي. يوڪرين ۾ ڊرونز ۽ بغير انسان جي هلندڙ گاڏين جي تياري ۽ ترقيءَ ۾ 2,500 ڪمپنيون سرگرم آهن، جن هن سال جي پهرين ٽن مهينن ۾ 22,000 مشن پورا ڪيا آهن. يوڪرين وارا هاڻي پنهنجي محدود اضافي پيداوار، ۽ پنهنجي مهارت ٻين ملڪن کي وڪڻڻ شروع ڪري رهيا آهن ته جيئن جنگ جا خرچ پورا ڪري سگهجن. دفاعي ماهرن جو اندازو آهي ته سامان ۽ مهارت جي وڪري مان هن سال 8 ارب ڊالر حاصل ٿي سگهن ٿا، جيڪي 2028 تائين وڌي 22 ارب ڊالرن کان مٿي ٿي ويندا.

تازو ئي صدر وولوديمير زيلينسڪي گڏيل عرب امارات جو اڻ شيڊول دورو ڪيو ته جيئن ايراني ميزائلن جي خلاف ڊرون دفاعي نظام تي ڳالهه ٻولهه ڪري سگهجي. خليجي رياستون اڳ ئي آمريڪا جي ٺاهيل ‘پيٽرياٽ ميزائلن’ ۽ ‘ٿاڊ‘ (THAAD) سسٽم سان ليس آهن. پر انهن جو هڪ ميزائل فائر ڪرڻ تي 10 لک ڊالرن تائين خرچ اچي ٿو، جڏهن ته يوڪريني ڊرونز جي قيمت رڳو 2,500 کان 25,000 ڊالرن تائين آهي. يوڪرين هن وقت تائين ڪيترن ئي ملڪن سان معاهدا ڪري چڪو آهي يا ڳالهين جي آخري مرحلن ۾ آهي، جن ۾ جرمني، برطانيه، ناروي، نيدرلينڊز، رومانيه، گڏيل عرب امارات، سعودي عرب، قطر، ڪويت، جاپان، ترڪي، آذربائيجان ۽ شام شامل آھن.

ليکڪ: ٽام آرمس، لنڊن  

مستقبل جي جنگين جو نئون چهرو روبوٽ آهن. ڊرونز، بغير انسان جي هلندڙ ٻيڙين (unmanned boats) ۽ زميني گاڏين (ground vehicles) جي پيداوار ۾ يوڪرين جي برتريءَ مان صاف ظاهر آهي ته اهو ملڪ تمام جلد دفاعي صنعت جو هڪ سپر پاور بڻجڻ وارو آهي.

ٽي سال اڳ يوڪرين ۾ سالياني ڊرون پيداوار 8 لک هئي، جيڪا 2025 تائين وڌي 70 لک تائين پهچي چڪي آهي. اعليٰ معيار جي فرسٽ پرسن وييو (FPV) ڊرونز جي معاملي ۾ يوڪرين کي روس تي ٽن جي مقابلي ۾ هڪ جي برتري حاصل آهي. اهي اهڙا ڊرون آهن جن ۾ ڪيمرا لڳل هوندي آهي، جنهن جي مدد سان آپريٽر حقيقي وقت (real time) ۾ اهو سڀ ڪجهه ڏسي سگهي ٿو جيڪو ڊرون ڏسي رهيو هوندو آهي. يوڪرين روزانو ھڪ ھزار فڪسڊ ونگ ڊرون پڻ تيار ڪري رهيو آهي، جيڪي روسي علائقي جي اندر 1,500 ميلن تائين سفر ڪري سگهن ٿا.

بغير انسان جي هلندڙ ٻيڙين ۽ آبدوزن جي ڪاميابيءَ يوڪرين کي ڪاري سمنڊ (Black Sea) ۾ برتري ڏياري آهي. پر ان جي تازي ڪاميابي بغير انسان جي هلندڙ زميني گاڏين (UGVs) جي مختلف قسمن ۾ رهي آهي. اهي بنيادي طور تي فرنٽ لائن تي موجود فوجين کي سامان پهچائڻ لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن، پر انهن جو استعمال بارودي سرنگون وڇائڻ ۽ دشمن جي لائنن جي پويان ڦاٿل سپاهين کي بچائڻ لاءِ پڻ ڪيو ويو آهي. انهن جا جديد ماڊل هٿياربند ڊرونز لانچ ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا پيا وڃن.

يوڪرين ۾ ڊرونز ۽ بغير انسان جي هلندڙ گاڏين جي تياري ۽ ترقيءَ ۾ 2,500 ڪمپنيون سرگرم آهن، جن صدر وولوديمير زيلينسڪي جي مطابق، هن سال جي پهرين ٽن مهينن ۾ 22,000 مشن پورا ڪيا آهن.

ظاهر آهي ته روس به ڊرونز ۽ بغير انسان جي هلندڙ گاڏين جي پيداوار وڌائي رهيو آهي. جنگ جي شروعات ۾ ماسڪو کي برتري حاصل هئي، پر يوڪرين پيداوار ۾ ڪاروباري ۽ جديد طريقو (entrepreneurial approach) اختيار ڪيو، جنهن روس جي ان پيداواري نظام کي پٺتي ڇڏي ڏنو آهي جيڪو اڃا تائين ماضيءَ جي سخت ۽ مرڪزي سويت طرز تي ٻڌل آهي.

هاڻي ڳالهه ڪيون ٿا هڪ دفاعي صنعتي سپر پاور طور يوڪرين جي مستقبل جي. ملڪ جو گهڻو ڪري بغير انسان وارو جنگي سامان روسي طاقت جي خلاف وڙهڻ ۾ استعمال ٿي رهيو آهي. پر يوڪرين وارا هاڻي پنهنجي محدود اضافي پيداوار، ۽ ان کان به وڌيڪ اهم، پنهنجي مهارت ٻين ملڪن کي وڪڻڻ شروع ڪري رهيا آهن ته جيئن جنگ جا خرچ پورا ڪري سگهجن. جڏهن هي ويڙهه آخرڪار ختم ٿيندي، تڏهن هن شعبي ۾ يوڪرين جي برتري ملڪ جي ٻيهر تعمير لاءِ فنڊ فراهم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندي.

تازو ئي صدر وولوديمير زيلينسڪي گڏيل عرب امارات جو اڻ شيڊول دورو ڪيو ته جيئن ايراني ميزائلن جي خلاف ڊرون دفاعي نظام تي ڳالهه ٻولهه ڪري سگهجي. خليجي رياستون اڳ ئي آمريڪا جي ٺاهيل ‘پيٽرياٽ ميزائلن’ ۽ ‘ٿاڊ’ (THAAD) سسٽم سان ليس آهن. پر انهن جو هڪ ميزائل فائر ڪرڻ تي 10 لک ڊالرن تائين خرچ اچي ٿو، جڏهن ته يوڪريني ڊرونز جي قيمت رڳو 2,500 کان 25,000 ڊالرن تائين آهي.

يوڪرين هن وقت تائين ڪيترن ئي ملڪن سان معاهدا ڪري چڪو آهي يا ڳالهين جي آخري مرحلن ۾ آهي، جن ۾ شامل آهن: جرمني، برطانيه، ناروي، نيدرلينڊز، رومانيه، گڏيل عرب امارات، سعودي عرب، قطر، ڪويت، جاپان، ترڪي، آذربائيجان ۽ شام. دفاعي ماهرن جو اندازو آهي ته سامان ۽ مهارت جي وڪري مان هن سال 8 ارب ڊالر حاصل ٿي سگهن ٿا، جيڪي 2028 تائين وڌي 22 ارب ڊالرن کان مٿي ٿي ويندا. ان جو مطلب آهي يوڪرين جي 80 ارب ڊالرن جي دفاعي بجيٽ ۾ هڪ وڏو حصو. پر جيڪڏهن ملڪ جي ٻيهر تعمير تي لڳندڙ لڳ ڀڳ 500 ارب ڊالرن جي خرچ کي ڏسجي ته اها رقم سمنڊ ۾ هڪ ڦڙي برابر آهي.

يوڪرين جي ڊرون صنعت جي ڪاميابيءَ جا مالي اثر رڳو فوري روڪ رقم تائين محدود ناهن. هي طريقو ملڪ کي ايندڙ ڏهاڪن تائين هڪ وڏي صنعتي طاقت طور پيش ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو، جنهن سان عالمي بانڊ مارڪيٽن مان جنگ ۽ ٻيهر تعمير جي خرچن لاءِ قرض کڻڻ جي صلاحيت وڌيڪ مضبوط ٿئي ٿي.

_______________

ٽام آرمس ‘لبرل ڊيموڪريٽ وائس’ جو پرڏيهي ايڊيٽر آهي. هو “دي نيو ورلڊ” ميگزين لاءِ پڻ لکندو آهي ۽ عالمي معاملن تي ليڪچر ڏيندو آهي. هو “آمريڪا ميڊ ان برٽن”، “دي انسائيڪلوپيڊيا آف دي ڪولڊ وار” جي ٻن ايڊيشنز ۽ “دي فاڪ لينڊز ڪرائسس” جو ليکڪ آهي.