نرودا پنهنجي نوبل انعام واري تقرير ۾ چيو هو ته: “شاعر کي گهرجي ته هو پنهنجي اڪيلائيءَ مان نڪري، عام ماڻهن جي دردن ۽ خوشين ۾ شريڪ ٿئي.”
هڪ صبح، باهه زمين مان نڪتي،
۽ زندگين کي ڳڙڪائي وئي.
تڏهن کان وٺي، باهه ئي باهه آهي،
تڏهن کان وٺي، رڳو رت ئي رت آهي.
توهان پڇو ٿا ته منهنجي شاعري،
هاڻي پنکڙين ۽ وڻن جي ڳالهه ڇو نٿي ڪري؟
اچو ۽ ڏسو…
منهنجي گهر جي گهٽين ۾ رت وهي رهيو آهي!
اچو ۽ ڏسو…
رستي تي معصومن جو رت وهي رھيو آهي!
نصير اعجاز
ويھين صديءَ جي وڏن شاعرن مان ھڪ، پئبلو نرودا نه رڳو پنهنجي شاعريءَ، پر پنهنجي عملي زندگيءَ ۾ به ڏاڍو جذباتي ۽ رومانوي شخص هو. سندس زندگيءَ ۾ محبتن جو هڪ سلسلو رهيو، جنهن مان هن کي وڏو تخليقي اُتساهه مليو.
پئبلو نرودا ، جنھن جواصلي نالو نيفتالي ريڪارڊو رييس باسولٽوھو، تنھن جي زندگي محبتن، سياسي جدوجهد ۽ جلاوطنيءَ جو هڪ ميلاپ هئي. سندس محبتون رڳو ذاتي تعلقات تائين محدود نه هيون، پر اهي سندس مشهور ڪتابن جي تخليق جو ڪارڻ به بڻيون.
سندس پهرين شادي ماريڪا آنتونيٽا هيگنار سان ٿي. 1930ع ۾ جڏهن نرودا جاوا (انڊونيشيا) ۾ سفارتي ذميواريون نڀائي رهيو هو، تڏهن سندس ملاقات ماريا انتونيٽا هيگنار سان ٿي، جيڪا ڊچ نسل جي هئي. ھنن هنن شادي ڪئي، پر اها گهڻو وقت نه هلي سگهي. کين هڪ ڌيءَ هئي، جيڪا ننڍي عمر ۾ ئي وفات ڪري وئي. انھيءَ شاديءَ جي ناڪاميءَ جو هڪ سبب نرودا جو گهريلو زندگيءَ ۾ دلچسپي نه هجڻ هو.
نرودا جي زندگيءَ ۾ ٻي اهم عورت ارجنٽائن جي مصور ڊيليا ڊيل ڪارل هئي، جيڪا کائنس اٽڪل 20 سال وڏي هئي. ڊيليا سياسي طور تي سرگرم عورت هئي، جنهن نرودا جي سياسي سوچ کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ کيس ڪميونسٽ نظرين جي ويجهو آندو. اٽڪل 20 سال گڏ رهڻ کانپوءِ، نرودا جي زندگيءَ ۾ هڪ نئين پيار جي اچڻ ڪري هيءُ تعلق ختم ٿي ويو.
نرودا جي زندگيءَ جي سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ آخري محبت ميٽيلڊي اروتيا هئي. شروع ۾ سندن تعلق ڳجهو هو، ڇاڪاڻ ته نرودا اڃا شادي شده هو. هن پنهنجو مشهور ڪتاب The Captain’s Verses (ڪپتان جا بيت) گمنام طور تي شايع ڪرايو هو، جيڪو ميٽيلڊي جي نالي هو.
آخرڪار 1966ع ۾ هنن باقاعده شادي ڪئي. ميٽيلڊي نرودا جي زندگيءَ جي آخري گهڙيءَ تائين ساڻس گڏ رهي ۽ سندس وفات کانپوءِ سندس ادبي ڪم کي محفوظ ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
”نرودا ھُن لاءِ لکيو ھو: مان توکي ائين پيار ڪريان ٿو، جيئن ڪجهه اونداهين شين کي پيار ڪيو ويندو آهي، ڳجهي طور تي، روح ۽ پاڇي جي وچ ۾.“
نرودا جي شاعريءَ جو هڪ وڏو حصو عورت جي حسن، پيار جي تڙپ ۽ وصال جي خوشين تي ٻڌل آهي. سندس زندگيءَ جون اهي شاديون ۽ لاڳاپا سندس قلم کي سگھ بخشيندا رهيا.
پئبلو نرودا جي سڀ کان مشهور ۽ پيار جي گهرائيءَ سان ڀريل نظمن مان هڪ آهي “نظم نمبر 20” (Poem 20) جيڪو سندس مشهور ڪتاب Twenty Love Poems and a Song of Despair ۾ شامل آهي جيڪو وڇوڙي ۽ محبت جي يادن جي عڪاسي ڪري ٿو:
اڄ رات مان غمگين ترين سٽون لکي سگهان ٿو
اڄ رات مان غمگين ترين سٽون لکي سگهان ٿو.
مثال طور، مان لکي سگهان ٿو ته: “رات تارن سان ڀريل آهي،
۽ پري، نيري اُڀ تي تارا ڏڪي رهيا آهن.”
رات جي هِير آسمان ۾ ڦري رهي آهي ۽ ڳائي رهي آهي.
اڄ رات مان غمگين ترين سٽون لکي سگهان ٿو.
مون کيس پيار ڪيو هو، ۽ ڪڏهن ڪڏهن هن به مون کي پيار ڪيو هو.
اهڙين ئي راتين ۾ مون کيس پنهنجي ٻانهن ۾ جهليو هو،
مون کيس بيشمار ڀيرا هن لامحدود آسمان هيٺ چميو هو.
هن مون کي پيار ڪيو، ڪڏهن ڪڏهن مون به کيس پيار ڪيو.
ڪير هوندو جنهن کي هن جون وڏيون ۽ شانت اکيون نه وڻيون هجن؟
اڄ رات مان غمگين ترين سٽون لکي سگهان ٿو.
اهو سوچي ته هوءَ هاڻي منهنجي ناهي، اهو محسوس ڪري ته مان کيس وڃائي چڪو آهيان.
تاريڪ رات کي ٻُڌڻ، جيڪا هن کان سواءِ اڃا به وڌيڪ وسيع آهي،
۽ شاعري روح تي ايئن ڪِري ٿي، جيئن گاهه تي ماڪ جو ڦڙو.
منهنجو پيار کيس سنڀالي نه سگهيو، ان سان ڇا ٿو وڃي؟
رات تارن سان ڀريل آهي ۽ هوءَ مون سان گڏ ناهي.
بس هي سڀ ڪجهه آهي. پري ڪو ڳائي رهيو آهي. تمام پري.
منهنجو روح کيس وڃائڻ تي مطمئن ناهي.
منهنجي نگاهه کيس ڳولي رهي آهي، ڄڻ ته کيس ويجهو آڻڻ چاهيندي هجي.
منهنجي دل کيس ڳولي ٿي، ۽ هوءَ مون سان گڏ ناهي.
اها ساڳي رات آهي جيڪا ساڳين وڻن کي اڇو ڪري رهي آهي.
اسان، جيڪي ان وقت هئاسين، هاڻي اهي ئي ناهيون رهيا.
مان هاڻي کيس پيار نٿو ڪريان، اهو سچ آهي، پر مون کيس ڪيترو نه پيار ڪيو هو!
منهنجي آواز هوا کي ڳوليو هو ته جيئن سندس ڪنن تائين پهچي سگهي.
هوءَ هاڻي ٻئي جي هوندي. جيئن منهنجي چمڻ کان اڳ هئي.
سندس آواز، سندس روشن جسم، سندس اڻکٽ اکيون.
مان هاڻي کيس پيار نٿو ڪريان، اهو سچ آهي، پر شايد مان کيس اڃا به پيار ڪريان ٿو.
پيار ايترو ننڍڙو آهي، ۽ وسارڻ ايترو ته ڊگهو!
ڇاڪاڻ ته اهڙين ئي راتين ۾ مون کيس پنهنجي ٻانهن ۾ جهليو هو،
منهنجو روح کيس وڃائڻ تي مطمئن ناهي.
توڙي جو هي آخري درد هجي جيڪو هوءَ مون کي ڏئي رهي آهي،
۽ اهي آخري سٽون هجن، جيڪي مان سندس لاءِ لکي رهيو آهيان.
هي نظم نرودا جي ان جوانيءَ واري دور جي پيار جي عڪاسي ڪري ٿو، جتي محبت جي شدت ۽ وڇوڙي جو درد هڪٻئي سان مليل آهن. ان ۾ فطرت (تارا، رات، هوا) کي انساني جذبات سان ايئن ملايو ويو آهي جو پڙهندڙ کي لڳندو آهي ته سڄي ڪائنات شاعر سان گڏ روئي رهي آهي.
پئبلو نرودا جي زندگي رڳو پيار ۽ شاعريءَ تائين محدود نه هئي، پر هو هڪ سرگرم سياستدان ۽ پنهنجي ملڪ چلي (Chile) جي عوام جو آواز پڻ هو. سندس سياسي جدوجهد کيس ڪيترائي ڀيرا خطري ۾ وڌو، پر کيس عالمي سطح تي مڃتا پڻ ڏياري.
نرودا جو سياسي شعور اسپين جي گهريلو ويڙهه (Spanish Civil War) دوران بيدار ٿيو، جتي هن پنهنجي دوست ۽ عظيم شاعر فيڊريڪو گارشيا لورڪا جي قتل کانپوءِ انساني حقن ۽ مظلومن لاءِ لکڻ شروع ڪيو.
1945ع ۾ هو باقاعده چلي جي ڪميونسٽ پارٽيءَ ۾ شامل ٿيو ۽ سينيٽر چونڊجي ويو. پرجڏهن چليءَ ۾ ڪميونسٽ پارٽيءَ تي پابندي لڳائي وئي، ته نرودا کي پنهنجو ملڪ ڇڏڻو پيو. هن گهوڙي تي سوار ٿي برفاني جبلن (Andes Mountains) کي پار ڪيو ۽ ڪيترائي سال يورپ ۾ جلاوطنيءَ ۾ گذاريا.
هن پنهنجي مشهور ڪتاب Canto General ۾ ڏکڻ آمريڪا جي تاريخ، ٻيلن، دريائن ۽ عام پورهيتن جي زندگيءَ کي ائين چِٽيو، جو کيس “عوامي شاعر” جو لقب مليو.
1971ع ۾ پئبلو نرودا کي ادب جو نوبل انعام ڏنو ويو. سويڊش اڪيڊميءَ کيس ھنن لفظن سان خراجِ تحسين پيش ڪيو:
“هڪ اهڙي شاعريءَ لاءِ جيڪا فطرت جي طاقت سان گڏ هڪ کنڊ (براعظم) جي تقدير ۽ خوابن کي جيئرو ڪري ٿي.”
نرودا پنهنجي نوبل انعام واري تقرير ۾ چيو هو ته:
“شاعر کي گهرجي ته هو پنهنجي اڪيلائيءَ مان نڪري، عام ماڻهن جي دردن ۽ خوشين ۾ شريڪ ٿئي.”
نرودا 1973ع ۾ وفات ڪري ويو، جڏهن چليءَ ۾ جنرل آگسٽو پنوشي جي فوجي بغاوت ذريعي چونڊيل صدر سالواڊور اليندي (جيڪو نرودا جو ويجهو دوست هو) جو تختو اونڌو ڪيو ويو.
سرڪاري موقف ۾ چيو ويو ته هو ڪينسر سبب فوت ٿيو. پر سالن کانپوءِ اها ڳالهه سامهون آئي ته کيس زهر ڏئي ماريو ويو هو، ڇاڪاڻ ته هو فوجي آمريت جي خلاف هڪ تمام وڏو آواز هو. 2023ع ۾ فرانزڪ رپورٽن به ان ڳالهه جي تصديق ڪئي ته سندس جسم ۾ زهريلا جراثيم مليا هئا.
نرودا اڪثر سائي رنگ جي مَسُ سان لکندو هو، ڇاڪاڻ ته سندس خيال هو ته سائو رنگ اُميد جو رنگ آهي.
پئبلو نرودا جي سياسي شاعريءَ ۾ سندس نظم “مان ڪجهه ڳالهيون واضح ڪرڻ چاهيان ٿو” (I Explain a Few Things) سڀ کان وڌيڪ طاقتور آهي. هي نظم هن اسپين جي گهريلو ويڙهه دوران لکيو هو، جڏهن سندس دوست ماريا ويا هئا ۽ شهر بارود سان سڙي رهيا هئا.
هن نظم ۾ هو انهن ماڻهن کي جواب ڏئي ٿو جيڪي کائنس پڇندا هئا ته هو هاڻي گلن، خوشبوئن ۽ وڻن بابت ڇو نٿو لکي؟
مان ڪجهه ڳالهيون واضح ڪرڻ چاهيان ٿو (ڪجھ چونڊ سِٽون)
توهان پڇو ٿا: گل ڪٿي آهن؟
اهو جادو جيڪو گلن جي پنکڙين ۾ هوندو هو؟
اهي ميٽافرس (تشبيهون) ڪٿي آهن،
جيڪي شبنم جي ڦُڙن وانگر هئا؟
مان توهان کي ٻڌايان ٿو ته منهنجي زندگيءَ ۾ ڇا ٿيو آهي.
مان هڪ محلي ۾ رهندو هوس، جنهن جو نالو هو “ارگيلس”،
جتي چوڌاري گهنٽيون هيون، وڻ هئا،
۽ منهنجي گهر ۾ ٻار رانديون ڪندا هئا.
پر هڪ صبح، سڀ ڪجهه سڙي ويو.
هڪ صبح، باهه زمين مان نڪتي،
۽ زندگين کي ڳڙڪائي وئي.
تڏهن کان وٺي، باهه ئي باهه آهي،
تڏهن کان وٺي، رڳو رت ئي رت آهي.
توهان پڇو ٿا ته منهنجي شاعري،
هاڻي پنکڙين ۽ وڻن جي ڳالهه ڇو نٿي ڪري؟
اچو ۽ ڏسو…
منهنجي گهر جي گهٽين ۾ رت وهي رهيو آهي!
اچو ۽ ڏسو…
رستي تي معصومن جو رت وهي رھيو آهي!
نرودا هن نظم ذريعي دنيا کي ٻڌايو ته جڏهن ظلم حد کان وڌي وڃي ۽ انسانيت تڙپي رهي هجي، تڏهن شاعر لاءِ “گلن ۽ خوشبوئن” جي شاعري ڪرڻ هڪ گناهه آهي. هو سمجهندو هو ته شاعريءَ کي تلوار بڻجي مظلومن جي دفاع ۾ نڪرڻ گهرجي.
نرودا پنهنجي يادگيرين تي ٻڌل ڪتاب I Confess That I Have Lived (مان اعتراف ڪريان ٿو ته مان جيو آهيان) ۾ لکي ٿو ته:
“منهنجي شاعري ۽ منهنجي زندگي هڪ ئي نديءَ جا ٻه ڪنارا آهن.”
هو هڪ اهڙو شخص هو جنهن وٽ جيتري پيار جي گهرائي هئي، اوتري ئي پنهنجي ڌرتيءَ سان سچائي هئي.
سندس گھر “Isla Negra” هاڻي هڪ ميوزيم آهي. سندس زندگي پيار، شاعري ۽ سياسي جدوجهد جو هڪ اهڙو سنگم هئي، جنهن دنيا جي لکين ماڻهن کي متاثر ڪيو.
نرودا جو مشهور قول آھي جيڪو اسان کي هر حال ۾ اڳتي وڌڻ جو حوصلو ڏئي ٿو:
“تون سڀئي گل ڪٽي سگهين ٿو، پر تون بهار کي اچڻ کان نٿو روڪي سگهين.”
هي قول نه رڳو پيار جي طاقت کي ظاهر ڪري ٿو، پر سياسي جبر جي خلاف اميد جو هڪ وڏو پيغام پڻ آهي.
________________
نصير اعجاز ڪراچيءَ ۾ رھندڙ سينئر صحافي، اديب،محقق، سنڌيڪار ۽ شاعر آھي. سندس يارھن ڪتاب ڇپيل آھن
واھ ( تون سڀئي گل ڪٽي سگھجن ٿو پر بھار کي نٿو روڪي سگهين)
زبردست سائين