ڀٽ شاهه يا درازا سڀ انسانيت جي گڏجڻ جو استعارو آهن. اهو ئي صوفي فڪر سنڌ کي انتها پسنديءَ کان بچائي انسان دوستيءَ ڏانهن وٺي ويو
سچل سرمست پنهنجي ڪافين ۾ انسان کي ڌرم، رنگ، ۽ ذات جي قيد کان آزاد ڪري ٿو. سچل چوندو هو، ”منهنجو مذهب محبت، منهنجو قبلو دل.“
ساميءَ جي سوز ڀري شاعري، بيدل ۽ بيڪس جا بيت، حمل ۽ روحل فقير جا گيت سڀني ۾ هڪ ئي آواز آهي، ”انسان سڀ برابر آهن، محبت ئي اصل عبادت آهي.“
مُشتاق ٽانوري
سنڌ جي مٽيءَ مان نڪرندڙ هر سُر، هر بيت ۽ هر آواز ۾ محبت جي خوشبوءِ آهي. سنڌ جي ڌرتيءَ تي جڏهن به هوا جو جھوٽو هلندو آهي، تڏهن ان سان گڏ ڪنهن بيت، ڪنهن سُر ۽ ڪنهن صوفيءَ جي سڏ جو آواز به گونجي ٿو. هيءَ سرزمين صدين کان محبت، امن ۽ انسانيت جو پيغام ڏيندڙ فڪر جو گهر رهي آهي. سنڌي ادب جي هر دور ۾، هر صنف ۾، تصوف پنهنجي لطافت، محبت ۽ روحانيت سان هڪ نئون رنگ ڀريو آهي. اهو خطو جنهن کي هزارين سالن کان “امن ۽ انسانيت جي ڌرتي” چيو وڃي ٿو، اتي تصوف رڳو فڪر نه، پر زندگيءَ جو طريقو بڻجي ويو آهي. سنڌي ادب ۾ صوفي ازم جو اثر ايترو گهرو ۽ وسيع آهي، جو ان کان سواءِ سنڌي فڪر ۽ شاعريءَ جو تصور اڌورو لڳي ٿو. سنڌ جي مٽيءَ مان جيڪو به شاعر، درويش يا فڪر جو علمبردار اڀريو آهي، تنهن جو آواز صوفي فڪر سان ڳنڍيل رهيو آهي. سنڌي ادب ۾ صوفي ازم رڳو فڪري تحريڪ نه پر هڪ روحاني ساهه بڻجي اچي ٿو، جنهن سنڌي شاعري، نثر ۽ فڪر کي نرالو رنگ ڏنو.
صوفي ازم (تصوف) جو مرڪزي پيغام انساني محبت، خود سڃاڻپ ۽ خدا سان قرب آهي. تصوف دراصل انسان جي اندر جي سڃاڻپ آهي، پاڻ سڃاڻڻ، الله تائين پهچڻ جي راهه آهي. صوفي چون ٿا ته خدا تائين پهچڻ لاءِ ڪعبو گهمڻ نه، دل کي پاڪ ڪرڻ ضروري آهي. صوفين جو عقيدو آهي ته انسان جو اصل مقصد نفس جي سڌاري ۽ روح جي پاڪيزگيءَ وسيلي الله تائين پهچڻ آهي. انهن لاءِ مذهب جي روح رسم ۽ رواج کان مٿانهون آهي، اصل عبادت محبت ۽ خدمت ۾ آهي. تصوف جو بنيادي پيغام آهي خدا سان عشق، انسان سان محبت ۽ نفس جي سڌاري ذريعي روح جي پاڪيزگي. صوفي چون ٿا ته دنيا جي اصل عبادت رسم ۽ رواج ۾ نه پر محبت ۽ خدمت ۾ آهي. اهو ئي فڪر سنڌ جي شاعرن کي عام ماڻهوءَ جي دل سان ڳنڍي ڇڏيو. سنڌ جي مٽيءَ ان فڪر کي قبول ڪيو، جيئن ڪو ريگستان شبنم کي جذب ڪري. تنهنڪري سنڌي ادب ۾ صوفي فڪر صرف خيال نه، پر زندگيءَ جي صورت بڻجي ويو. اسلام جي آمد سان گڏ تصوف سنڌ ۾ داخل ٿيو، پر سنڌي ماڻهن جي نرم مزاج ۽ امن دوست فطرت ان فڪر کي پنهنجو بڻائي ڇڏيو. وقت سان گڏ تصوف سنڌي سماج جو حصو بڻجي ويو، جنهن جا اثر نه رڳو مزارن، پر ماڻهن جي رويي، ريتن ۽ ادب ۾ به نظر اچن ٿا. جڏهن ٻيا علائقا مذهبي ۽ سياسي تڪرارن ۾ ڦاٿل هئا، تڏهن سنڌ ۾ صوفين انساني دلين ۾ محبت جا ڏيئا ٻاريا. سنڌي شاعري تصوف کان متاثر ٿي هڪ نئين فڪري دنيا تخليق ڪئي. شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست، بيدل، بيوس، سامي، حمل ۽ روحل فقير جهڙا شاعر ان سلسلي جا روشن مينار آهن. سنڌي شاعريءَ جو وڏو حصو صوفي فڪر جي عڪس ۾ لکيل آهي. سنڌي شاعريءَ ۾ جڏهن شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جو نالو اچي ٿو، تڏهن صوفي ازم سڀ کان خوبصورت صورت ۾ نظر اچي ٿو. شاهه جو رسالو رڳو شاعريءَ جو مجموعو نه، پر روحانيت جي هڪ دائمي درسگاهه آهي. سندس بيتن ۾ عشق، قرباني، ۽ وحدت جو پيغام ائين گونجندو آهي، جيئن صحرا ۾ ساز جو سُر. شاهه عبداللطيف ڀٽائي پنهنجي رسالي ۾ عشق، قرباني، سچائي ۽ وحدت جو پيغام ڏنو. سندس بيتن ۾ “عشق” الله سان ڳانڍاپي جو استعارو آهي. شاهه جو رسالو محبت، سچائي، قرباني ۽ وحدت جو درس ڏئي ٿو. سندس مارئي، سسئي، نوري ۽ مومل جهڙا ڪردار روحاني علامتون آهن، جيڪي عشق ۽ وفاداريءَ جو استعارو بڻيا. سچل سرمست انسان کي ڌرم ۽ ملت جي حدن کان مٿاهون ڏسي ٿو. سچل سرمست پنهنجي ڪافين ۾ انسان کي ڌرم، رنگ، ۽ ذات جي قيد کان آزاد ڪري ٿو. سچل چوندو هو، ”منهنجو مذهب محبت، منهنجو قبلو دل.“ سندس مشهور قول ”مذهب سڀئي ڌوڪڙا، الله جو هڪ نالو“ اڄ به انساني برابريءَ جو آواز آهي. اهو ئي صوفي فڪر جو تَتُ آهي، جيڪو سنڌي ادب کي وسيع فڪر ۽ آفاقي سوچ ڏني. سامي، بيدل، بيڪس، حمل ۽ روحل فقير جهڙن شاعرن به پنهنجي شاعريءَ ۾ صوفي فڪر کي سنڌي سماج سان ڳنڍي ڇڏيو. انهن جي بيتن ۾ دنيا جي فاني هجڻ ۽ روحاني سڪون جي ڳولا جو عڪس ملي ٿو. انهن شاعرن سنڌي ٻوليءَ کي نه رڳو روحانيت سان ڀريو، پر انساني برابريءَ جو تصور به عام ڪيو. ساميءَ جي سوز ڀري شاعري، بيدل ۽ بيڪس جا بيت، حمل ۽ روحل فقير جا گيت سڀني ۾ هڪ ئي آواز آهي، ”انسان سڀ برابر آهن، محبت ئي اصل عبادت آهي.“ سنڌي لوڪ ڪهاڻيون، جيئن مارئي، سسئي، نوري ۽ مومل، رڳو عشقيه داستان نه آهن، پر روحاني علامتون آهن. مارئي وطن سان وفاداريءَ ۾ پنهنجي عشق جو اظهار ڪري ٿي، اهو عشق ڌرتيءَ سان آهي، جيڪو الله جي محبت جو عڪس آهي. سسئيءَ جو پنڌ محبوب تائين پهچڻ لاءِ آهي، پر دراصل اهو انساني روح جو سفر آهي جيڪو الله تائين وڃي ٿو.
سنڌي ادب ۾ صوفي ازم رڳو شاعري تائين محدود نه رهيو، پر سنڌي نثر، مقالن ۽ فڪري تحريڪن تي به اثر ڇڏيو. سنڌي نثر ۾ به تصوف پنهنجي ڇاپ ڇڏي آهي. لطيفيات، سچليات ۽ تصوف تي لکيل تحقيقاتي ڪتاب سنڌي فڪر کي نئون علمي پاسو ڏين ٿا. صوفي فڪر تي لکيل ڪتابن سنڌي ادب جي فڪري سرمايي کي نئون رخ ڏنو آهي. سنڌي اديبن تصوف کي جديد فڪري بحثن سان ڳنڍي، محبت کي فڪري جدت جو نشان بڻايو.
سنڌي لوڪ ادب جون آکاڻيون به تصوف جي علامتن سان ڀرپور آهن، جتي عشق، قرب ۽ صداقت روحاني معنيٰ اختيار ڪن ٿا. لوڪ ادب ۾ صوفي ڪهاڻيون، آکاڻيون ۽ مثالي ڪردار جهڙوڪ مارئي، سسئي، مومل، نوري به روحاني علامتون بڻجي ويا آهن، جيڪي انساني سچائي، قرب ۽ عشق جي تشبيهون آهن. صوفي فڪر سنڌي سماج ۾ رواداري، انسان دوستي، ۽ مذهبي هم آهنگيءَ کي هٿي ڏني.
سنڌي سماج ۾ تصوف هڪ اهڙو نرالو رنگ بڻجي چڪو آهي، جيڪو هر درگاهه، هر بيت ۽ هر دعا ۾ نظر اچي ٿو. ڀٽ شاهه جي مزار تي ڳائجندڙ ڪلام هجي يا درازا شريف جي محفل سماع، اهو سڀ انسانيت جي هڪ ئي سُر ۾ ڳائجي ٿو، ”نه ڪو پرايو، نه ڪو بيگانو، سڀ الله جا ٻار.“ صوفي درگاهون اڄ به سنڌ ۾ محبت ۽ رواداريءَ جا مرڪز آهن، جتي مذهب يا نسل جي ڪا ديوار نه آهي. ڀٽ شاهه يا درازا سڀ انسانيت جي گڏجڻ جو استعارو آهن. اهو ئي صوفي فڪر سنڌ کي انتها پسنديءَ کان بچائي انسان دوستيءَ ڏانهن وٺي ويو. صوفين جي درگاهن تي هر مذهب، هر زبان ۽ هر طبقو گڏجي ٿو. اها فڪري وراثت اڄ به سنڌي ثقافت جو روح بڻيل آهي. سنڌي ادب ۾ صوفي ازم رڳو فڪري تحريڪ نه، پر هڪ روحاني فلسفو ۽ سماجي روشني آهي. اها روشني اڄ به لطيف جي سرن، سچل جي ڪافين ۽ ساميءَ جي سوز ۾ جهلڪندي نظر اچي ٿي. تصوف سنڌي ادب کي انسانيت جو سبق، محبت جو پيغام ۽ روحانيت جي راهه ڏيکاري آهي ۽ اهو ئي سنڌي فڪر جو سڀ کان سهڻو پهلو آهي.
سنڌي ادب ۾ صوفي ازم جو اثر رڳو تاريخي نه، پر دائمي آهي. ان فڪر سنڌي ٻوليءَ کي لطافت ڏني، شاعريءَ کي روحانيت، ۽ سماج کي محبت جي خوشبوءِ ڏني. سنڌي ادب تي تصوف جو اثر ايترو گهرو آهي، جو اهو رڳو ادب نه، پر زندگيءَ جي فلسفي ۾ رچي ويو آهي. صوفي شاعرن سنڌ کي سيکاريو ته محبت سڀ کان وڏي عبادت آهي، ۽ انسان سڀني کان وڏي وٿ. اڄ جڏهن دنيا ورهائجڻ ۽ نفرت ۾ مبتلا آهي، تڏهن سنڌي ادب جو صوفي پيغام اڃا به وڌيڪ اهم ٿي پيو آهي، ”محبت ئي نجات جو رستو آهي.“ دُنيا نفرت ۽ تشدد ۾ ڦاٿل آهي، تڏهن سنڌي ادب جو صوفي پيغام هڪ روشنيءَ جو ڏيئو آهي، جيڪو ياد ڏياري ٿو ته، ”محبت ئي انسان جي اصل عبادت آهي، ۽ ادب ان محبت جو اظهار.“
___________________
مُشتاق ٽانوري خيرپور ميرس سان تعلق رکندڙ صَحافي پِرنٽ ۽ اِليڪٽرانڪ ميڊيا جي مختلف ادارن سان لاڳاپيل رهيو آهي. اڄڪلھ ڪراچي ۾ رهي ٿو
