نَون صوبن ۽ ريفرنڊم جو راڳ: پيپلز پارٽي ۽ سنڌ ڪارڊ جو استعمال
پيپلز پارٽي جڏهن وفاقي حڪومت ۾ شامل ٿئي ٿي ته اقتدار ۽ حڪومتي فيصلن ۾ پنهنجو حصو برقرار رکي ٿي، پر اختلاف جي صورت ۾ پاڻ کي عوامي حقن جي محافظ ۽ مزاحمتي قوت طور پيش ڪري ٿي. موجوده صورتحال ۾ به اهو تاثر پيدا ٿي رهيو آهي ته پارٽي سنڌ جي وحدت واري معاملي تي پنهنجي سياسي وجود، عوامي حمايت ۽ وفاق ۾ پنهنجي اهميت، ٽنهي کي گڏ محفوظ رکڻ چاهي ٿي.

نسيم بخاري
پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي چيئرمين بلاول ڀٽو زرداريءَ سنڌ جي ورهاڱي خلاف سخت موقف اختيار ڪندي خبردار ڪيو آهي ته عوام جي مرضيءَ کان سواءِ سنڌ کي ورهائڻ جي ڪوشش جا نتيجا انتهائي سنگين ٿي سگهن ٿا.
هي معاملو رڳو انتظامي نقشي تي نيون ليڪون ڪڍڻ جو ناهي، پر سنڌ جي تاريخي سڃاڻپ، ٻولي، ثقافت، زمين، سنڌو درياهه، وسيلن ۽ عوام جي گڏيل شعور سان لاڳاپيل آهي. تنهن ڪري ڪنهن به فيصلي ۾ سنڌ جي عوام جي مرضيءَ، آئيني گهرجن ۽ جمهوري اتفاقِ راءِ کي بنيادي اهميت ملڻ گهرجي. صوبائي وحدت کي تڪرار بڻائڻ بدران اثرائتي حڪمراني ۽ منصفاڻي انتظامي نظام تي ڌيان ڏيڻ جي ضرورت آهي. هن معاملي تي وفاقي حڪومت جي ڪا اهڙي جامع ۽ باضابطه پاليسي عوام آڏو نه آئي آهي، جنهن ۾ نون صوبن جي قيام جا سبب، طريقه ڪار، حدون، مالي وسيلا ۽ آئيني گهرجون واضح ڪيون ويون هجن.
بلاول ڀٽو زرداريءَ 17 نومبر تي ڪراچي پريس ڪلب جي ”ميٽ دي پريس“ پروگرام ۾ ان تجويز کي سختيءَ سان رد ڪيو. سندس چوڻ هو ته ريفرنڊم جي پويان اصل نيت کي سمجهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته پاڪستان جي تاريخ ۾ ريفرنڊم اڪثر جمهوري مقصدن بدران غير جمهوري قدمن لاءِ استعمال ٿيندا رهيا آهن. هن خبردار ڪيو ته جيڪڏهن سنڌ کي زبردستي ورهائڻ جي ڪوشش ڪئي وئي ته سماج ۾ دشمني وڌندي، ماڻهو هٿيار کڻڻ تي مجبور ٿي سگهن ٿا ۽ ڪراچيءَ جي گهٽين ۾ رت وهڻ جو خطرو پيدا ٿي سگهي ٿو.
بلاول اهو به چيو ته نون صوبن جي قيام بابت آئين ۾ واضح طريقه ڪار موجود آهي، تنهن ڪري ڪنهن غير آئيني رستي سان اهڙو فيصلو قبول نه ڪيو ويندو. سندس چوڻ موجب هن معاملي تي نه وزيراعظم ساڻس ڪا ڳالهه ٻولهه ڪئي آهي، نه ئي صوبن جي نمائندن صدر مملڪت يا ساڻس رابطو ڪيو آهي. ايتري قدر جو وفاقي ڪابينا ۽ پارليامينٽ ۾ به هن موضوع تي ڪو باضابطه بحث نه ٿيو آهي.
ريفرنڊم عوامي راءِ معلوم ڪرڻ جو هڪ ذريعو ٿي سگهي ٿو، پر ان کي صوبائي اسيمبليءَ جي آئيني منظوريءَ جو متبادل قرار نٿو ڏئي سگهجي. انهيءَ ڪري هن بحث ۾ سڀ کان اهم سوال اهو آهي ته ريفرنڊم جي تجويز ڪهڙي قانوني بنياد تي پيش ڪئي پئي وڃي ۽ ان جي پويان وفاقي حڪومت جو باقاعده منصوبو ڪهڙو آهي؟
15 نومبر تي وزيراعظم شهباز شريف ۽ صدر آصف علي زرداريءَ جي ملاقات بابت به اها ڳالهه سامهون آئي ته نون صوبن جي قيام يا ريفرنڊم جي معاملي ۾ آئيني گهرجن کي نظرانداز نٿو ڪري سگهجي ۽ پارليامينٽ کي پاسيرو رکي ڪو فيصلو نه ڪيو ويندو. ٻنهي اڳواڻن وچ ۾ ان ڳالهه تي اتفاق ٿيو ته ريفرنڊم ڪرائڻ ۽ ان ۾ پڇيا ويندڙ سوالن جي تعين وارو معاملو به پارليامينٽ جي منظوري ۽ مشاورت کان سواءِ اڳتي نٿو وڌائي سگهجي. صدر زرداريءَ سنڌ اسيمبليءَ جي ان قرارداد جو حوالو به ڏنو، جنهن ۾ صوبي جي ورهاڱي جي مخالفت ڪئي وئي آهي.
هي اڳڀرائي ان ڳالهه جي نشاني آهي ته معاملو رڳو محسن نقويءَ جي هڪ بيان تائين محدود نه رهيو آهي، پر هاڻي حڪومتي اتحاد جي مٿينءَ سطح تي به ان بابت مشاورت جي ضرورت محسوس ڪئي پئي وڃي.
هن سڄي سياسي بحث جو هڪ انتهائي اهم ۽ نظرانداز نه ڪرڻ جهڙو پاسو 27هين آئيني ترميم بابت بلاول ڀٽو زرداريءَ جو تبديل ٿيندڙ موقف آهي.
نومبر 2025ع ۾ جڏهن 27هين آئيني ترميم منظور ٿي رهي هئي ته بلاول ڀٽو ان جي وڏن حامي ۽ ان جي منظوريءَ لاءِ سرگرم سياسي اڳواڻن ۾ شامل هو. هن ان ترميم تحت وفاقي آئيني عدالت ۾ سڀني صوبن جي هڪجهڙي نمائندگيءَ کي پيپلز پارٽيءَ جي ڊگهي جدوجهد جو نتيجو قرار ڏنو هو. 11 نومبر 2025ع تي لاڙڪاڻي ۾ خطاب ڪندي هن ان اڳڀرائيءَ کي ”وڏي ڪاميابي“ قرار ڏنو ۽ چيو ته آئين جي هڪ پراڻي کوٽ پوري ٿي آهي. قومي اسيمبليءَ ۾ به هن ترميم جي ڪجهه اهم نقطن جو دفاع ڪيو ۽ حڪومت طرفان پيپلز پارٽيءَ جو مطالبو تسليم ڪرڻ کي تاريخي اڳڀرائي قرار ڏنو.
ان وقت بلاول جو موقف هو ته وفاقي آئيني عدالت ۾ صوبن جي هڪجهڙي نمائندگيءَ سان وفاق مضبوط ٿيندو ۽ اها پيپلز پارٽيءَ جي ڊگهي سياسي جدوجهد جو ثمر آهي. هن ترميم جي منظوريءَ واري موقعي تي ان کي آئيني ۽ سياسي ڪاميابيءَ طور پيش ڪيو.
پر 17 نومبر 2026ع تي ڪراچي پريس ڪلب ۾ سندس موقف مختلف نظر آيو. هن چيو ته 27هين آئيني ترميم نه سياسي اتفاقِ راءِ سان منظور ٿي ۽ نه ئي ٻطرفي مفاهمت ذريعي، پر عددي اڪثريت جي زور تي منظور ڪرائي وئي. هن اهو به چيو ته هُو ترميم واپس وٺڻ جي ڳالهه نه پيو ڪري، پر عدالتي سڌارن ۽ آئيني معاملن تي وڌيڪ وسيع سياسي اتفاقِ راءِ ضروري آهي.
قومي اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب 27هين ترميم گهربل آئيني اڪثريت سان منظور ٿي هئي، پر قانوني اڪثريت ۽ سياسي اتفاقِ راءِ ٻه الڳ معاملا آهن. بلاول جي تازي بيان انهيءَ فرق کي ٻيهر بحث هيٺ آڻي ڇڏيو آهي. تنهن ڪري سندس اڳوڻي ۽ موجوده ٻنهي موقفن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي. سياسي قيادت جي ساک ان وقت ئي مضبوط ٿيندي آهي، جڏهن اصول اقتدار جي ضرورتن مطابق تبديل نه ٿين.
ڪراچي پريس ڪلب ۾ بلاول ڀٽو زرداريءَ رڳو سنڌ جي ورهاڱي جي مخالفت نه ڪئي، پر ملڪ جي سياسي نظام ۾ هڪ ”سياسي ري سيٽ“ جي ضرورت تي به زور ڏنو. سندس چوڻ هو ته نظام پاڻمرادو ناڪام نه ٿيو آهي، پر ان کي ناڪاميءَ ڏانهن ڌڪيو ويو آهي. سندس خيال موجب غربت، بيروزگاري، مهانگائي ۽ عوامي مسئلن جو حل رڳو انتظامي نقشا تبديل ڪرڻ ۾ ناهي، پر سياسي اعتماد بحال ڪرڻ، پارليامينٽ کي سرگرم بڻائڻ ۽ ادارن جي ساک بهتر ڪرڻ ۾ آهي.
هن خطاب جو سڀ کان نمايان پاسو عمران خان بابت سندس بيان هو. بلاول تحريڪ انصاف جي باني ۽ اڳوڻي وزيراعظم عمران خان کي سياسي قيدي قرار ڏيندي چيو ته پاڪستان ۾ سياسي انتقام جي روايت ختم ٿيڻ گهرجي ۽ ڪنهن به سياسي اڳواڻ کي سياسي بنيادن تي قيد نه هئڻ گهرجي. هن عمران خان سميت سمورن سياسي قيدين جي آزادي، تحريڪ انصاف جي چونڊ نشان واري معاملي تي انصاف ۽ مخصوص سيٽن بابت مخالف ڌر جا خدشا ختم ڪرڻ جي حمايت پڻ ڪئي.
جيتوڻيڪ اها به حقيقت آهي ته جڏهن تحريڪ انصاف جون سيٽون کسجي ويون هيون ته ان ورڇ ۾ پيپلز پارٽيءَ کي به پنج سيٽون مليون هيون.
پيپلز پارٽي وفاقي حڪومت جي اتحادي آهي، پر بلاول اهڙن مطالبن جي حمايت ڪئي آهي، جيڪي تحريڪ انصاف ۽ ٻين مخالف ڌر جي جماعتن طرفان ڪافي عرصي کان ڪيا پيا وڃن. ان سان مخالف ڌر سان سياسي رابطن جا امڪان ضرور وڌيا آهن، پر هن وقت ان کي ڪنهن مستقل اتحاد يا گڏيل سياسي حڪمت عمليءَ جو اعلان قرار نٿو ڏئي سگهجي.
15 نومبر تي بلاول ڀٽو ۽ جمعيت علماءِ اسلام جي سربراهه مولانا فضل الرحمان وچ ۾ ٽيليفون تي ٿيل ڳالهه ٻولهه به انهيءَ تبديل ٿيندڙ سياسي ماحول جو حصو آهي. پيپلز پارٽيءَ طرفان جاري ڪيل بيان موجب بلاول، مولانا فضل الرحمان خلاف حڪومتي قدمن ۽ سياسي انتقام جي مذمت ڪئي ۽ چيو ته جمهوريت ۾ حڪومت کي مخالف ڌر جي تنقيد برداشت ڪرڻ گهرجي. جي يو آءِ جي ترجمان اسلم غوريءَ به نون صوبن بابت بلاول جي موقف جي آجيان ڪئي.
اهڙيءَ طرح بلاول هڪ ئي وقت تحريڪ انصاف ۽ جي يو آءِ بابت اهڙا سياسي نقطا اٿاريا آهن، جن سان حڪومتي اتحاد اندر سندس حيثيت ۽ مخالف ڌر سان رابطن جي گنجائش، ٻئي بحث هيٺ اچي ويون آهن.
پيپلز پارٽيءَ جي سياست ۾ سنڌ جي وحدت، صوبائي خودمختياري ۽ سنڌ جي حقن کي بنيادي اهميت حاصل رهي آهي. اها حقيقت به پنهنجي جاءِ تي موجود آهي ته سنڌ جي ورهاڱي جي مخالفت رڳو ڪنهن هڪ جماعت جو چونڊ نعرو نه آهي، پر سنڌ جي هڪ وڏي طبقي جي تاريخي ۽ اجتماعي احساسن سان جڙيل معاملو آهي. تنهن هوندي به اهو سوال به اهم آهي ته پيپلز پارٽيءَ اقتدار ۾ رهندي انهن حقن جي تحفظ لاءِ ڪهڙو عملي ڪردار ادا ڪيو آهي؟
گذريل ٻن ڏهاڪن کان سنڌ ۾ پيپلز پارٽيءَ کي لڳاتار اقتدار حاصل رهيو آهي. صوبائي حڪومت، انتظامي مشينري ۽ اهم کاتن تي ان جو اثر رسوخ قائم رهيو آهي. وفاقي سطح تي به پارٽي حڪومتي اتحاد جو حصو رهندي آئي آهي ۽ اقتدار ۾ پنهنجي سياسي حيثيت برقرار رکندي آئي آهي.
ان جي باوجود سنڌ جا ماڻهو صاف پاڻي، معياري تعليم، صحت، روزگار، امن امان، نيڪال جي نظام ۽ بنيادي سهولتن جي حوالي سان ڏکيائين کي منهن ڏئي رهيا آهن. ٻهراڙيءَ سنڌ جا ڪيترائي علائقا پسماندگيءَ جو شڪار آهن، جڏهن ته ڪراچيءَ جهڙي وڏي شهر ۾ به پاڻي، ٽرانسپورٽ، صفائي ۽ بلدياتي اختيارن جا مسئلا مسلسل موجود آهن. اهڙي صورتحال ۾ پيپلز پارٽيءَ کان اهو سوال ضرور ٿيڻ گهرجي ته ڊگهي حڪمرانيءَ باوجود انهن مسئلن جي حل لاءِ گهربل اڳڀرائي ڇو نه ٿي سگهي آهي؟
پيپلز پارٽي جڏهن وفاقي حڪومت ۾ شامل ٿئي ٿي ته اقتدار ۽ حڪومتي فيصلن ۾ پنهنجو حصو برقرار رکي ٿي، پر اختلاف جي صورت ۾ پاڻ کي عوامي حقن جي محافظ ۽ مزاحمتي قوت طور پيش ڪري ٿي. موجوده صورتحال ۾ به اهو تاثر پيدا ٿي رهيو آهي ته پارٽي سنڌ جي وحدت واري معاملي تي پنهنجي سياسي وجود، عوامي حمايت ۽ وفاق ۾ پنهنجي اهميت، ٽنهي کي گڏ محفوظ رکڻ چاهي ٿي.
پر سنڌ جي عوام لاءِ رڳو سياسي بيان ڪافي ناهن. انهن کي اهو به ڏسڻو آهي ته صوبي جي حڪمران جماعت تعليم، صحت، روزگار، پاڻي، امن امان ۽ مقامي خودمختياريءَ جي مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ ڪهڙا عملي قدم کڻي ٿي. سنڌ جي وحدت جو دفاع ۽ سنڌ جي عوام جون حڪمرانيءَ بابت شڪايتون دور ڪرڻ، هڪ ٻئي کان الڳ نٿا ڪري سگهجن.
سنڌ جي سياسي صورتحال جو هڪ ٻيو اهم پاسو جبري گمشدگين، سياسي ڪارڪنن خلاف ڪيسن، گرفتارين ۽ احتجاج ڪندڙن سان مبينا زيادتين جا معاملا آهن. قومپرست ۽ ترقي پسند تحريڪن سان لاڳاپيل ماڻهن جي گمشدگين جا واقعا مختلف دورن ۾ ميڊيا، عدالتن ۽ انساني حقن جي تنظيمن آڏو ايندا رهيا آهن. ڪيترائي خاندان پنهنجن پيارن جي بازيابيءَ لاءِ احتجاج ۽ قانوني جدوجهد ڪندا رهيا آهن.
اهڙن معاملن ۾ صوبائي حڪومت جي ذميواريءَ کي نظرانداز نٿو ڪري سگهجي. جيڪڏهن پيپلز پارٽي جمهوري حقن، سياسي آزادي ۽ عوامي خودمختياريءَ جي علمبردار آهي ته پوءِ ان کي انهن خاندانن ۽ ڪارڪنن جي مسئلن تي به واضح ۽ مستقل موقف اختيار ڪرڻ گهرجي ها، جيڪي سنڌ جي وسيلن، سياسي حقن ۽ خودمختياريءَ لاءِ آواز اٿاريندا رهيا آهن.
جمهوريت جا تقاضا آهي ته سياسي آزاديءَ جو اصول رڳو پنهنجي سياسي مفاد يا ڪنهن مخصوص موقعي تي ياد نه اچي. اهو ئي اصول تحريڪ انصاف، جي يو آءِ، قومپرست جماعتن ۽ هر سياسي توڙي سماجي گروهه لاءِ هڪجهڙو هئڻ گهرجي. سنڌ ۾ اقتدار رکندڙ جماعت کان اها اميد ڪئي وڃي ٿي ته اها انساني حقن ۽ قانون جي حڪمرانيءَ جي معاملي ۾ به عملي مثال قائم ڪري.
نون صوبن جي بحث ۾ ڪراچي سڀ کان وڌيڪ حساس حيثيت رکي ٿو. متحده قومي موومينٽ پاڪستان 29 نومبر تي ڪراچيءَ ۾ شاهراهه فيصل تي هڪ وڏي ريلي ڪڍڻ جو اعلان ڪيو آهي. ايم ڪيو ايم جو موقف آهي ته ڪراچيءَ جي آبادي، شهري ضرورتن ۽ انتظامي مسئلن کي سامهون رکندي نون انتظامي يونٽن يا صوبن جي قيام بابت بحث ٿيڻ گهرجي. پارٽي ان مطالبي کي شهري حقن ۽ بهتر انتظامي نظام جي ضرورت سان ڳنڍي ٿي.
ٻئي طرف سنڌ ترقي پسند پارٽيءَ جي سربراهه ڊاڪٽر قادر مگسيءَ به ڪراچيءَ ۾ سنڌ جي وحدت جي حق ۾ مارچ ۽ احتجاجي سرگرمين جو اعلان، ايم ڪيو ايم کان اڳ ئي ڪري ڇڏيو آهي. هن معاملي تي سنڌ جون ٻيون قومپرست ۽ ترقي پسند قوتون به سرگرم آهن.
18 نومبر تي ڪراچي بار ايسوسيئيشن جي صدر عامر نواز وڙائچ جيڪب آباد ۾ ڳالهائيندي اعلان ڪيو ته ”ڌرتي مارچ“ جا پهريان ٻه مرحلا مڪمل ٿي چڪا آهن ۽ ٽيون مرحلو ڪشمور کان ڪراچيءَ تائين شروع ڪيو ويندو. سندس چوڻ هو ته سنڌ جي ورهاڱي خلاف عوامي سجاڳي ۽ مزاحمت جو سلسلو جاري رکيو ويندو. هن اهو به واضح ڪيو ته هينئر تائين سنڌ جي ورهاڱي بابت ڪو به لکيل سرڪاري منصوبو سامهون نه آيو آهي ۽ في الحال مختلف سياسي شخصيتن جا بيان ئي بحث جو سبب بڻجي رهيا آهن. هن ايم ڪيو ايم کي مشورو ڏنو ته سنڌ ترقي پسند پارٽيءَ جي اعلانيل مارچ کان پوءِ پنهنجي ريليءَ تي نظرثاني ڪري، ڇاڪاڻ ته اهڙيون سرگرميون نفرت ۾ اضافو ڪري سگهن ٿيون.
هيءَ تازي اڳڀرائي ظاهر ڪري ٿي ته سنڌ ۾ هن معاملي تي سياسي ۽ سماجي سطح تي سرگرمي وڌي رهي آهي. تنهن هوندي به هن ڇڪتاڻ کي لساني نفرت يا ٽڪراءَ ۾ تبديل ٿيڻ کان روڪڻ سڀني سياسي جماعتن جي گڏيل ذميواري آهي.
ڪراچيءَ جا شهري مسئلا پنهنجي جاءِ تي حقيقي آهن. شهر کي پاڻي، ٽرانسپورٽ، صفائي، نيڪال، صحت، تعليم ۽ بااختيار بلدياتي ادارن جي ضرورت آهي. پر انهن مسئلن جو حل لازمي طور سنڌ جي جاگرافيائي ورهاست ئي ڇو هجي؟ جيڪڏهن بلدياتي ادارن کي مالي ۽ انتظامي خودمختياري ڏني وڃي، چونڊيل نمائندن ڏانهن اختيار منتقل ڪيا وڃن ۽ شهري وسيلن جي منصفاڻي ورڇ يقيني بڻائي وڃي ته ڪيترائي مسئلا سنڌ جي صوبائي وحدت برقرار رکندي به حل ڪري سگهجن ٿا.
ڪراچي ڪنهن هڪ سياسي جماعت يا ڪنهن هڪ ٻولي ڳالهائيندڙ برادريءَ جي ملڪيت ناهي. هي شهر سنڌ جي تاريخ، پاڪستان جي معيشت ۽ مختلف ٻولين، ثقافتن ۽ قومن جي گڏيل زندگيءَ جو مرڪز آهي. شهر جي مسئلن تي ڳالهائڻ هر شهريءَ جو حق آهي، پر انهن مسئلن کي ڪنهن قوم يا ٻوليءَ خلاف نفرت جو جواز نه بڻجڻ گهرجي.
18 نومبر تي پنجاب اسيمبليءَ جي اسپيڪر ملڪ محمد احمد خان، بلاول ڀٽو جي موقف تي سوال اٿاريندي چيو ته جيڪڏهن پيپلز پارٽي پنجاب ۾ نئين صوبي جي قيام جي حمايت ڪندي رهي آهي ته پوءِ سنڌ جي ورهاڱي جي مخالفت جو اصولي جواز ڪهڙو آهي؟ هن 2012ع ۾ ڏکڻ پنجاب صوبي جي قيام جي حق ۾ قومي اسيمبلي ۽ پنجاب اسيمبليءَ ۾ پيش ٿيندڙ قراردادن جو حوالو پڻ ڏنو. ملڪ محمد احمد خان، 27هين آئيني ترميم بابت بلاول جي تازي اعتراض تي به تنقيد ڪئي.
مسلم ليگ (ن) جو موقف
بلاول ڀٽو جي 17 نومبر واري خطاب کان پوءِ وفاقي حڪومت طرفان به ردعمل سامهون آيو. وفاقي وزير اطلاعات عطا الله تارڙ چيو ته پيپلز پارٽي ۽ مسلم ليگ (ن) هڪ ئي حڪومت جو حصو آهن، تنهن ڪري اختلافن کي سياسي تڪرار بڻائڻ بدران گڏ ويهي عوام ۽ ملڪ جي بهتريءَ لاءِ فيصلا ڪرڻ گهرجن. هن اهو به چيو ته ڪيترن ئي ڏهاڪن کان هن نظام جو حصو رهندڙ سياسي جماعتون ان جي ڪمزورين کان پاڻ کي مڪمل طور الڳ نٿيون ڪري سگهن.
عطا الله تارڙ جو موقف هو ته عوامي سطح تي نون انتظامي يونٽن بابت بحث کي خاموش نٿو ڪرائي سگهجي ۽ اهو معاملو پارليامينٽ جي اندر توڙي ٻاهر بحث هيٺ اچي سگهي ٿو. هن چيو ته جيڪڏهن عوام نوان صوبا چاهي ٿو ته ان تي غور ڪيو وڃي، ٻي صورت ۾ ائين نه ڪيو وڃي. هن جواب مان واضح ٿئي ٿو ته وفاقي حڪومت هن بحث کي رڳو هڪ وزير جي بيان تائين محدود رکڻ بدران عوامي ۽ پارلياماني بحث جو معاملو قرار ڏئي رهي آهي.
وزير دفاع خواجه آصف جي ٻارهن صوبن تائين واري تصور ۽ وزير داخلا محسن نقويءَ جي ريفرنڊم بابت بيان کان پوءِ اهو ضروري ٿي پيو آهي ته وزيراعظم ۽ مسلم ليگ (ن) پنهنجي پاليسي واضح ڪن. جيڪڏهن حڪومتي وزيرن جا بيان حڪومت جي پاليسيءَ جو حصو آهن ته انهن کي ڪابينا ۽ پارليامينٽ ۾ پيش ڪيو وڃي، ۽ جيڪڏهن اهي سندن ذاتي راءِ آهن ته حڪومت کي ان جي وضاحت ڪرڻ گهرجي، جيئن صوبن ۾ غير ضروري بداعتمادي پيدا نه ٿئي.
اصل ضرورت انتظامي سڌارن ۽ عوامي اختيار جي آهي
نون صوبن يا انتظامي يونٽن بابت سنجيده بحث لاءِ پارليامينٽ ئي سڀ کان مناسب فورم آهي. قومي اسيمبلي ۽ سينيٽ ۾ سڀني سياسي جماعتن کي پنهنجو موقف پيش ڪرڻ جو موقعو ملڻ گهرجي. چئني صوبائي اسيمبلين، قانوني ۽ انتظامي ماهرن توڙي لاڳاپيل علائقن جي عوام کي به مشاورت ۾ شامل ڪيو وڃي. جيڪڏهن ڪنهن علائقي ۾ نئين صوبي جو قيام واقعي انتظامي ضرورت آهي ته ان جي آبادي، جاگرافيائي حدن، مالي وسيلن، انتظامي ڍانچي ۽ عوامي حمايت بابت مڪمل منصوبو سامهون اچڻ گهرجي.
18هين آئيني ترميم لاءِ پارلياماني ڪميٽي، سياسي مشاورت ۽ ڪيترن ئي مهينن جي بحث کان پوءِ اتفاقِ راءِ پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي هئي. نون صوبن جهڙي حساس معاملي ۾ به ساڳئي نوعيت جو سنجيده ۽ جمهوري طريقو اختيار ڪرڻ گهرجي. ڪنهن هڪ وزير جي بيان يا سياسي جماعتن جي جوابي نعرن جي بنياد تي ملڪ جي وفاقي ڍانچي بابت فيصلو نه ٿيڻ گهرجي.
سنڌ ۾ ڪالا باغ ڊيم، نين ڪئنالن، پاڻيءَ جي ورڇ ۽ صوبائي خودمختياريءَ جا معاملا اڳ ئي عوامي جذبن سان گهرو تعلق رکن ٿا. انهن معاملن تي اعتماد جي کوٽ ۽ غير واضح حڪومتي پاليسي وڌيڪ بيچيني پيدا ڪري سگهي ٿي. تنهن ڪري وفاقي حڪومت جي ذميواري آهي ته اها صوبن کي اعتماد ۾ وٺي، وسيلن جي منصفاڻي ورڇ يقيني بڻائي ۽ انتظامي سڌارن جي نالي ۾ ڪنهن به صوبي جي عوام ۾ عدم تحفظ پيدا نه ڪري.
سنڌ جي وحدت، سياسي اصول ۽ عوامي احتساب
بلاول ڀٽو زرداريءَ جو سنڌ جي ورهاڱي خلاف موقف هڪ اهم سياسي بيان آهي، پر ان موقف جي اصل اهميت تڏهن سامهون ايندي، جڏهن پيپلز پارٽي ان کي جمهوري اصولن، انساني حقن ۽ عوامي حڪمرانيءَ جي سمورن معاملن ۾ هڪجهڙي نموني لاڳو ڪندي. اهڙيءَ طرح وفاقي حڪومت کي به اهو واضح ڪرڻو پوندو ته نون صوبن بابت سندس سوچ ڪهڙي آهي ۽ محسن نقويءَ جي ريفرنڊم واري تجويز ڪهڙي سرڪاري پاليسيءَ جو حصو آهي.
پيپلز پارٽيءَ کي 27هين آئيني ترميم جي منظوريءَ وقت پنهنجي تعريف ۽ موجوده تنقيد وچ ۾ فرق جي وضاحت به ڪرڻ گهرجي. جيڪڏهن ان وقت ترميم جي ڪجهه نقطن کي تاريخي ڪاميابي قرار ڏيڻ درست هو ته اڄ ان جي منظوريءَ جي طريقيڪار تي اعتراض جو بنياد به واضح ٿيڻ گهرجي. سياسي قيادت لاءِ ضروري آهي ته اها پنهنجن ماضيءَ جي فيصلن جو دفاع به دليل سان ڪري ۽ ضرورت پوڻ تي انهن تي نظرثاني به کليل دل سان ڪري.
سنڌ جي وحدت ڪنهن هڪ سياسي جماعت جي جاگير ناهي. اها سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ثقافت، زمين، سنڌو درياهه ۽ اجتماعي سڃاڻپ سان لاڳاپيل گڏيل ذميواري آهي. اهڙيءَ طرح ڪراچيءَ جي ترقي به سنڌ جي وحدت جي خلاف ڪو دليل ناهي. ٻنهي مقصدن کي گڏ کڻي هلڻ ممڪن آهي، بشرطيڪه شهري ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هڪجهڙي اهميت ڏني وڃي، مقامي ادارن کي حقيقي اختيار ڏنا وڃن ۽ عوام کي پنهنجن وسيلن تي جائز حق ڏنو وڃي.
اصل مسئلو نوان تڪرار پيدا ڪرڻ نه، پر موجوده نظام جون خاميون دور ڪرڻ آهي. جيڪڏهن حڪمراني ناڪام آهي ته ان جو علاج نقشي تي نيون ليڪون ڪڍڻ بدران احتساب، شفافيت، سياسي آزادي، مقامي خودمختياري، وسيلن جي منصفاڻي ورڇ ۽ عوامي ڀلائيءَ ۾ ڳولڻ گهرجي.
سنڌ کي ورهائڻ بدران سنڌ جي عوام جا مسئلا حل ڪيا وڃن، ڇاڪاڻ ته سنڌ جي وحدت سان هٿ چراند رڳو هڪ صوبي جو مسئلو ناهي، پر پاڪستان جي وفاقي اتحاد، سياسي استحڪام ۽ جمهوري مستقبل جو به امتحان آهي.
_________

نسيم بخاري سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن شڪارپور برانچ جو لائيف ٽائيم ميمبر آهي. هو سنڌي ادبي سنگت شڪارپور برانچ جو چار ڀيرا سيڪريٽري رهي چڪو آهي. گذريل ٽيهه سالن کان سنڌي اخبارن ۽ رسالن ۾ باقاعدگي سان ڪالم لکي رهيو آهي. ماضيءَ ۾ هو ماهوار رسالي ”وک“ شڪارپور جو ايڊيٽر پڻ رهي چڪو آهي



