شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي هن بيت ۾ انساني وفاداري، غيرت، قرباني ۽ بي لوث محبت جو اهڙو عظيم فلسفو سمايل آهي، جيڪو زمانن جي سرحدن کان مٿانهون آهي.
حڪيم پريم چاندواڻي
“هڪڙي جُوءِ ٻيو جَوءِ ڇڏن ڪين جوان،
اهي امل انسان، جيڪي ننگن تان نثار ٿيا.”
(شاهه عبداللطيف ڀٽائي)
انساني عظمت جو اصل معيار اهو ناهي ته ڪنهن وٽ ڪيتري دولت، ڪيترو اقتدار، ڪيتري شهرت يا ڪيترا وسيلا آهن، پر اصل سوال اهو آهي ته هو پنهنجي وجود مان ٻين لاءِ ڪيتري جاءِ ڪڍي ٿو، ڪنهن جي ڏک ۾ ڪيترو شريڪ ٿئي ٿو ۽ ضرورت جي گهڙيءَ ۾ ڪنهن جي عزت، آبرو ۽ زندگي بچائڻ لاءِ ڪيتري قرباني ڏئي سگهي ٿو. دنيا ۾ ماڻهو ته بيشمار پيدا ٿين ٿا، پر تاريخ انهن کي ياد رکي ٿي، جيڪي پنهنجي ذات جي دائري مان نڪري ٻين جي زندگيءَ جا سهارا بڻجن ٿا.
شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي هن بيت ۾ انساني وفاداري، غيرت، قرباني ۽ بي لوث محبت جو اهڙو عظيم فلسفو سمايل آهي، جيڪو زمانن جي سرحدن کان مٿانهون آهي. جُوءِ انسان جي ماتر ڀومي، پنھنجي ڌرتي، پنھنجو وطن آھي، جنھن تان سِرُ گھورڻ جو سبق ڏنل آھي. هتي ”جَوءِ“ رڳو پنھنجي ڪنهن زائفان يا گهرواريءَ جي معنيٰ ۾ نه، پر ساٿ، سنگت، وفاداري ۽ گڏيل زندگيءَ جي علامت طور به سمجهي سگهجي ٿي. لطيف جا اهي ڪردار پنهنجي ساٿ کي ڏکين حالتن ۾ ڇڏي ڀڄڻ وارا ناهن. اهي پنهنجي وجود جي قيمت تي به پنهنجي ساٿيءَ جي عزت ۽ وقار جي حفاظت ڪن ٿا. اهڙا انسان ئي سماج جو اصل سرمايو ۽ انسانيت جا املهه هيرا آهن.
زندگيءَ ۾ وفاداريءَ جي حقيقت تڏهن ظاهر ٿيندي آهي، جڏهن حالتون سازگار نه رهن. خوشحاليءَ ۾ گڏ هلڻ آسان آهي، پر ڏکئي وقت ۾ هٿ نه ڇڏڻ ئي سچي محبت، اخلاص ۽ ڪردار جي سڃاڻپ آهي. جڏهن مفادن جا رشتا ٽٽڻ لڳن، تڏهن اصولن جا رشتا مضبوط ٿيندا آهن. جڏهن دولت، طاقت ۽ شهرت جا ساٿي پري ٿي وڃن، تڏهن سچي همدرديءَ سان گڏ بيهندڙ ماڻهوءَ جي اصل عظمت ظاهر ٿيندي آهي.
اسان جي سماج جو هڪ وڏو الميو اهو به آهي ته ڪيترائي ماڻهو پنهنجي فائدي تائين رشتا نڀائين ٿا. جيستائين ڪنهن کان ڪم نڪرندو رهي، تيستائين قربت برقرار، پر جيئن ئي مفاد ختم ٿيو، تيئن ئي تعلق ۾ سرد مهري اچي وڃي ٿي. ڪنهن جي خوشحاليءَ ۾ شريڪ ٿيڻ وارا گهڻا ملندا، پر ڪنهن جي ڏکئي وقت ۾ سندس عزت بچائڻ، سندس ڏک ورهائڻ ۽ کيس اڪيلو نه ڇڏڻ وارا تمام ٿورا هوندا آهن. حقيقت ۾ رشتن جي خوبصورتي لفظن سان نه، پر ڏکئي وقت ۾ ڪيل عملن سان ثابت ٿيندي آهي.
قربانيءَ جو مطلب رڳو پنهنجي جان ڏيڻ يا ڪنهن وڏي آزمائش مان گذرڻ ناهي. ڪنهن جي عزت جي حفاظت ڪرڻ، بيوس انسان جي مدد ڪرڻ، ڪنهن مظلوم لاءِ آواز اٿارڻ، ڪنهن مجبور جي اکين جا لڙڪ اگهڻ، ڪنهن اڪيلي شخص کي حوصلو ڏيڻ ۽ ڪنهن جي ڏکي وقت ۾ بنا ڪنهن لالچ جي ساٿ ڏيڻ به قربانيءَ جا آعليٰ روپ آهن. ڪڏهن ڪڏهن هڪ سچو جملو، هڪ مخلصانه قدم ۽ هڪ بروقت مدد ڪنهن جي سڄي زندگيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيندي آهي.
انساني تاريخ ۾ اهي ئي ماڻهو امر بڻيا آهن، جن پنهنجي ذاتي آرام کان مٿانهون ٿي اجتماعي ۽ وطن جي ڀلائيءَ کي اهميت ڏني. انهن لاءِ انسان جي ذات، سندس عزت ۽ سندس زندگي ڪنهن به ذاتي مفاد کان وڌيڪ قيمتي رهي. سندن عظمت جو راز اهو هو ته هنن محبت کي رڳو احساس نه، پر ذميواري سمجهيو؛ وفاداريءَ کي رڳو واعدو نه، پر عملي ڪردار بڻايو ۽ قربانيءَ کي شهرت حاصل ڪرڻ جو ذريعو نه، پر انساني فرض تصور ڪيو.
اڄ جڏهن دنيا ۾ خودغرضي، مفادن جي سياست، رشتن جي ڪمزوري ۽ ذاتي مفادن جي ڊوڙ وڌي رهي آهي، تڏهن لطيف جو هي پيغام وڌيڪ اهميت اختيار ڪري ٿو. اسان کي اهڙو سماج اڏڻ جي ضرورت آهي، جتي ڪنهن جي مجبوريءَ جو مذاق نه اڏايو وڃي، ڪنهن جي غربت کي حقارت سان نه ڏٺو وڃي، ڪنهن جي عزت کي پنهنجي مفاد جي ور نه چاڙهيو وڃي ۽ ڏکئي وقت ۾ ديس ۽ ڪنهن انسان خاص ڪري زال کي اڪيلو نه ڇڏيو وڃي.
ياد رکڻ گهرجي ته انسان جي عظمت سندس مال ملڪيت ۾ نه، پر سندس دل جي وسعت ۾ هوندي آهي. جيڪو پنهنجي خوشيءَ ۾ ٻين کي شامل ڪري، پنهنجي وس آهر ٻين جا ڏک گهٽائي ۽ ڪنهن جي عزت بچائڻ لاءِ پنهنجي مفادن کي پوئتي رکي، وطن دوستي ۽ انسان دوستيء جو ثبوت ڏئي سو ئي حقيقي معنيٰ ۾ مهان ۽ امل انسان آهي. اهڙن ماڻهن جي زندگيءَ جو اثر سندن وڃڻ کان پوءِ به زندهه رهندو آهي، ڇاڪاڻ ته نيڪ ڪردار جي خوشبوء وقت جي سرحدن ۾ قيد نٿي ٿي سگهي، بلڪه صدين تائين قائم دائم رهي ٿي۔
اچو ته شاهه لطيف جي هن آفاقي پيغام کي پنهنجي زندگيءَ جو اصول بڻايون. رشتن کي مفادن جي تارازيءَ ۾ تورڻ بدران اخلاص سان نڀايون، ضرورت مندن جي مدد ڪريون، مظلومن جي عزت ۽ حقن جو تحفظ ڪريون ۽ ڏکي وقت ۾ هڪ ٻئي جو سهارو بڻجون ۽
حب الوطنيءَ جو ثبوت ڏيندي وطن جي بهبود ۽ ڀلائيء لاء سر ڌڙ جي بازي لڳايون۔ پنهنجي گهر، پاڙي ۽ سماج ۾ اهڙو ماحول پيدا ڪريون، جتي وفاداريءَ کي ڪمزوري نه، پر ڪردار جي طاقت سمجهيو وڃي.
ڇاڪاڻ ته دنيا ۾ وڏا ماڻهو اهي ناهن، جيڪي ٻين کي پنهنجي پيرن ۾ جهڪائين، پر اهي آهن، جيڪي ٻين جي عزت بچائڻ لاءِ پاڻ جهڪي پون. دولت ختم ٿي سگهي ٿي، اقتدار کسجي سگهي ٿو ۽ شهرت وسري سگهي ٿي، پر انسانيت لاءِ ڏنل قربانيون ڪڏهن به ميسارجي نٿيون سگهن. اهڙا انسان ئي لطيف جي نظر ۾ املهه آهن ۽ تاريخ جي دل ۾ سدائين زندهه رهندا آهن.
_________
حڪيم پريم چاندواڻي شاعر ۽ ڪالم نگار آھي، ۽ ڏوڪريءَ ۾ رھي ٿو.
