امن اهو احساس آهي، جيڪو انسان کي خوف کان آزادي، دل کي سڪون ۽ سماج کي جيئڻ جو حوصلو ڏئي ٿو. جڏهن امن کي قائم رکڻ جا رستا ئي نفرت، ناانصافي، خودغرضي ۽ بيحسيءَ سان ڀرجي وڃن، تڏهن امن جي ڳولا ۾ نڪتل انسان پاڻ ئي رستن ۾ رلڻ لڳي ٿو.
حڪيم پريم چاندواڻي
امن رڳو جنگ جي غيرموجودگيءَ جو نالو ناهي، پر اهو احساس آهي، جيڪو انسان کي خوف کان آزادي، دل کي سڪون ۽ سماج کي جيئڻ جو حوصلو ڏئي ٿو. جڏهن امن کي قائم رکڻ جا رستا ئي نفرت، ناانصافي، خودغرضي ۽ بيحسيءَ سان ڀرجي وڃن، تڏهن امن جي ڳولا ۾ نڪتل انسان پاڻ ئي رستن ۾ رلڻ لڳي ٿو.
امن جي سڀ کان وڏي دشمن جنگ جي گجگوڙ کان اڳ انسان جي اندر پيدا ٿيندڙ نفرت آهي. جڏهن دلين مان همدردي ختم ٿئي، ڳالهه ٻولهه جي جاءِ تي تڪرار، برداشت جي جاءِ تي ضد ۽ محبت جي جاءِ تي دشمني اچي وڃي، تڏهن امن جا بنياد ڪمزور ٿيڻ لڳن ٿا. ماڻهو امن جا خواهشمند ته هوندا آهن، پر پنهنجي رويي ۾ اهڙي تبديلي آڻڻ لاءِ تيار نه هوندا آهن، جيڪا امن کي حقيقت بڻائي سگهي. امن جي طلب ۽ امن جي تقاضائن کان لاتعلقيءَ جي وچ ۾ ئي سماجي تضاد جنم وٺندو آهي.
ڪنهن به سماج جي سونهن بلند عمارتن، ويڪرن رستن ۽ ظاهري ترقيءَ سان مڪمل نٿي ٿئي. ان جي اصل سونهن اها آهي ته ڪمزور ماڻهو پاڻ کي محفوظ سمجهي، غريب جي عزت برقرار رهي، اختلاف رکندڙ ماڻهو خوف کان سواءِ پنهنجي ڳالهه ڪري سگهي ۽ هر انسان جي جان، عزت ۽ حقن جو احترام ڪيو وڃي. جتي ماڻهو پنهنجي ئي ماحول ۾ عدم تحفظ محسوس ڪن، اتي ترقيءَ جا دعوا دلين کي مطمئن نٿا ڪري سگهن. امن جي عمارت انصاف، برابري، رواداري ۽ ذميواريءَ جي مضبوط بنيادن تي اڏبي آهي.
اسان جي سماج جو هڪ وڏو الميو اهو آهي ته اسين امن جي خواهش ته ظاهر ڪريون ٿا، پر پنهنجي روزمره جي عملن ۾ ان جي ابتڙ رويو اختيار ڪريون ٿا. ننڍين ڳالهين تي ڪاوڙ، اختلاف تي دشمني، ذاتي مفاد لاءِ ٻين جي حقن کي نظرانداز ڪرڻ ۽ پنهنجي غلطي مڃڻ کان انڪار ڪرڻ، اهي سڀ رويا امن جي رستي ۾ رڪاوٽ بڻجن ٿا. جڏهن هر ماڻهو پاڻ کي صحيح ۽ ٻئي کي غلط سمجهڻ لڳي، تڏهن مسئلا حل ٿيڻ بدران وڌڻ لڳن ٿا. امن لاءِ رڳو خاموشي ڪافي ناهي؛ ان لاءِ دلين ۾ برداشت ۽ عمل ۾ ذميواري ضروري آهي.
امن جو مطلب ظلم اڳيان خاموش رهڻ يا حقن تان هٿ کڻڻ به ناهي. حقيقي امن اهو آهي، جنهن ۾ اختلاف جو حل تشدد بدران دليل، انتقام بدران قانون ۽ نفرت بدران انسانيت سان ڪڍيو وڃي. جتي شڪايت ٻڌڻ لاءِ دروازا بند هجن، اتي بيچيني وڌندي آهي؛ جتي ماڻهن کي عزت سان ٻڌو وڃي ۽ سندن جائز مسئلن جي حل لاءِ سنجيده ڪوشش ٿئي، اتي اعتماد پيدا ٿيندو آهي. اعتماد اهو پل آهي، جيڪو فرد کي فرد سان ۽ سماج کي امن سان ڳنڍي ٿو.
شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي فڪر ۾ محبت، رواداري ۽ انسان دوستيءَ جا جيڪي روشن پهلو ملن ٿا، سي اسان کي ياد ڏيارين ٿا ته انسان جي عظمت سندس ذات، دولت يا طاقت ۾ نه، پر سندس ڪردار ۽ ٻين لاءِ احساس ۾ آهي. صوفي فڪر جو اصل روح به اهو ئي آهي ته نفرت جي اونداهيءَ کي محبت جي روشنيءَ سان ختم ڪيو وڃي. جڏهن انسان ٻئي انسان جي تڪليف کي پنهنجي تڪليف سمجهڻ لڳندو، تڏهن امن ڪنهن نعري جو محتاج نه رهندو، پر زندگيءَ جو حصو بڻجي ويندو.
اڄ ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته امن کي رڳو تقريرن، لکڻين ۽ رسمي پيغامن تائين محدود نه رکيو وڃي. گهرن ۾ ٻارن کي برداشت سيکارجي، خاندانن ۾ اختلافن کي سمجهه سان حل ڪجي، پاڙيسرين سان احترام جو رشتو قائم رکجي ۽ سماجي ادارن ۾ انصاف، شفافيت ۽ ذميواريءَ کي اهميت ڏجي. هر فرد پنهنجي زبان، پنهنجي رويي ۽ پنهنجي فيصلي سان امن جي واڌاري ۾ حصو وٺي سگهي ٿو. هڪ نرم لفظ ڪنهن وڏي تڪرار کي روڪي سگهي ٿو، هڪ منصفاڻو فيصلو ڪنهن ٽٽل اعتماد کي بحال ڪري سگهي ٿو ۽ هڪ همدرداڻو قدم ڪنهن مايوس دل ۾ اميد جا ڏيئا روشن ڪري سگهي ٿو.
اچو ته امن کي ٻين کان گهرڻ کان اڳ پنهنجي اندر پيدا ڪريون. نفرت بدران محبت، ضد بدران برداشت، انتقام بدران قانون ۽ خودغرضيءَ بدران انسان دوستيءَ کي پنهنجو اصول بڻايون. جتي ناانصافي ڏسون، اتي پرامن ۽ اخلاقي طريقي سان حق جو آواز بلند ڪريون؛ جتي اختلاف هجي، اتي ڳالهه ٻولهه جو رستو اختيار ڪريون. ڇو ته امن ڪنهن هڪ فرد جي ذميواري ناهي، پر اسان سڀني جي گڏيل امانت آهي. جيڪڏهن اسان امن جي ڳولا ۾ ئي رستن تي رلندا رهياسين ۽ پنهنجي عملن کي نه بدلايوسين، ته اهو ڏينهن پري نه هوندو، جڏهن امن اسان جي زندگين مان ائين غائب ٿي ويندو، جو ان جي اهميت جو احساس به دير سان ٿيندو۔
امن لئي انصاف ضروري، انصاف لاءِ، اخلاص، ايمان ۽ اخلاق ضروري هجي ٿو۔
_________
حڪيم پريم چاندواڻي شاعر ۽ ڪالم نگار آھي.
